p.12
Instructio Visitationis
Saxonicae,
ad Ecclesiarum Pastores,
de doctrina Christiana,
Translata a doctore
Pomerano in latinum,
propter Ecclesias
Danicas
Anno domini.
M.D.XXXVIII.

p.14
VENERANDIS VIRIS ET
dominis Ecclesiarum Danicarum SuperIntendentibus,
dominis suis ac fratribus
in Christo dilectis, Ioannes
Bugenhagius Pomeranus
Doctor, Gratiam Dei et Pacem
Per Iesum Christum
dominum nostrum.
Postquam Regia Maiestas,
inter caeteros libros,
etiam hunc Visitatorum
Saxoniae, omnibus
Danicarum Ecclesiarum
pastoribus commendauit, Veritus
ego ne multi ignorarent quis uel
esset hic liber, quod Germanice aeditus
et nuper a Doctore Luthero emendatus,
a nullo quod sciam in latinum translatus
est, transtuli cum quemadmodum

p.15
uidetis. Vestrum igitur fuerit, quos
Deus in officio ueros ordinauit Ecclesiarum
Episcopos, curare per bonos 1
pastores et per eruditas Scholas ut cum
aliis artibus Haec sancta Doctrina ad
pastores propagetur. A praefatione autem
abstineo, quia Pater Lutherus hic
satis prefatus est. Christus sit uobiscum
et cum Ecclesiis uestris in aeternum.
Scripsi ex Copenhagen siue
CopManHauen. Anno domini
M.DXXXVIII. feria
tertia post Aegidii.

p.16
INSTRVCTIO VISITATIONIS
Saxonicae, ad Ecclesiarum Pastores
de doctrina Christiana: Translata
a Doctore Pomerano in latinum
propter Ecclesias Danicas.
Anno domini M.D.xxxviii.
D. Martinus Lutherus.
Libellum Visitationis rursum
aedo in publicum,
Abstuli et mutaui quaedam,
quae antea necessaria
erant ut permitterentur
fide imbecillioribus, nunc uero
neque sunt neque esse debent, maxime in
hoc principatu Saxonico et aliis nobis
uicinioribus, quando Verbum dei
tanta claritate et efficacia lucet, ut nullus
se excusare possit. Non moramur
quid Satan cum suis contra haec mentiturus

p.17
et calumniaturus sit, Deo et
ipsius Ecclesiae per haec seruimus, hoc
satis nobis est, et gratias agimus domino
Deo, qui nos ad hoc ministerium
uocauit et idoneos fecit.
Praefatio Doctoris Martini
Lutheri.
Quam diuinum et salutare
opus sit, uisitare Pastores
et Christianas Ecclesias,
per doctos et
intelligentes uiros, testatur
scriptura et ueteris et noui testamenti.
Legimus enim quod Petrus perambulauit
in Iudea. Act. ix. et Paulus
cum Barnaba rediit ad singula loca ubi
predicauerat, Act. xv. Et testificatur
in omnibus suis epistolis, qumadmodum
solicitus sit pro omnibus Ecclesiis

p.18
et pastoribus, Mittit epistolas,
mittit discipulos, currit et ipse, Sicut
et Apostoli Act. viii. quando audierunt
Samariam suscepisse uerbum miserunt illo
Petrum et Ioannem, Et in ueteri testamento
etiam legimus Samuelem egredi
nunc in Galgal, nunc in Rama, nunc in
Nobe etc. non uoluptate expaciandi sed
charitate et debito sui officii et populi
necessitate. Quemadmodum fecerunt etiam
Elias et Eliseus, ut in libris Regum legimus.
Id quod et Christus prae aliis operibus
diligentissime fecit, ita ut propter
hoc ne unum quidem locum proprium sibi
retinuerit in terra, quo uel caput reclinaret.
Atque hoc ipsum uel in utero matris
incepit abiens in montana cum pregnante
uirgine matre ut sanctum Ioannem
uisitaret.
Quae Exempla etiam sancti Episcopi

p.19
olim et patres diligentissime imitati
sunt, quemadmodum inueniuntur
multa de his scripta in Papalibus decretis.
Ex hoc enim opere primum nati
sunt Episcopi et ArchiEpiscopi, quibus
ut pauciores uel plures ad uisitandum
comendabantur. Proprie enim Episcopus
ex graeco significat Superintendentem
aut Visitatorem, et ArchiEpiscopus,
qui constituitur super tales Superintendentes
et Visitatores, propterea
quod quisque Pastor siue Episcopus
suos Parochianos uisitare et curare
debet et attendere quemadmodum illic
doceatur et uiuatur. Et ArchiEpiscopus
tales Episcopos uisitare et curare
debet, et attendere quemadmodum illi
doceant. Quae officia aliquamdiu fuerunt
in Ecclesia Christi, donec iam mutata
sunt in pompam mundanam et dominia

p.20
gloriosa Postquam enim Episcopi
sunt principes et domini facti. Primum haec
officia uisitationis alicui Preposito, uicario
aut Decano mandarunt. Postea cum
etiam Prepositi, Decani et Canonici
nihil aliud fierent quam ociosi domini,
mandabantur haec Officialibus, qui
hactenus uexauerunt homines suis citationibus
propter causas pecuniarias,
et neminem uisitauerunt.
Tandem quando sic, ut dictum est, omnia
pessime iacebant, facti illi officiales suam
quietem domi amantes nusquam pro
Ecclesia exierunt, sed emiserunt malignum
aliquem nebulonem et in pagis et
in ciuitatibus circum cursitantem, qui quae
ex maleuolorum aut detractorum ore de
uiris et mulieribus in tabernis inter
pocula audire potuit, prodidit suo Officiali,
is ut deglubitor pro suo officio

p.21
deglubebat eos et detrahebat eis pecuniam
etiam innocentibus, quos et in
periculum rerum et bonae famae spe
adduxit unde homicidia et alia mala exoriebantur.
Hinc hactenus mansit nomen
Sancta Synodus.
Breuiter, hoc preciosum et nobile opus penitus
iam interiit et nihil inde relictum est,
nisi quod homines citati et excommunicati
sunt propter debita et temporalia bona,
aut quod inde fecerunt Diuinum ut uocant
ordinem Antiphonas quasdam et uersiculos
ululantes in templis, quemadmodum
autem docendum sit, credendum,
diligendum, christiane uiuendum,
pro pauperibus curandum, quomodo
imbecilliores fide consolandi sunt, contemptores
arguendi, et reliqua curanda
quae ad hoc officium pertinent ne
meminerunt quidem in talibus synodis

p.22
Nihil aliud quam uani praelati et gloriosi
ganeones facti sunt, aliorum bona
absumentes et nihil eis reddentes nisi
mera damna. Atque ita hoc officium, quemadmodum
et omnes aliae sanctae, Christianae
et ueteres doctrine et ordinationes,
factum est diaboli et Antichristi
ludibrium et iocularis ludus, horrenda
et terribilis perditio animarum.
Quis enim recensere poterit quam utile
et quam necessarium sit hoc officium in
christi Ecclesia? In damnis hoc uidere licet,
quae acciderunt postquam illud desiit et
retento nomine res ipsa in ceremonialem
fucum mutata est ut pleraque alia. Nulla
doctrina aut hominum conditio in
ministeriis a deo institutis uera, integra
et pura permansit, sed pro diuinis
et uerbo dei consecratis officiis surrexerunt
tam multae et horrendae Sectae.

p.23
Vt canonicatus Monachatus etc. per quem
uera christi Ecclesia penitus suppressa
fuit, fides extincta, charitas mutata in
contentiones et bella, Euangelium obscuratum
et pro hoc tantummodo hominum opera,
doctrine, et somnia regnauerunt. Facile
hic fuit diabolo facere quae uoluit suis
demoniorum doctrinis, postquam tale
officium sibi subegerat, et meras laruas
quasi spiritualium hominum et Monachales
uitulos erexerat, ut nemo possit
ipsi resistere. Quando autem hoc sanctissimum
officium ubi recte et diligentissime
curatur summum laborem et diligentiam requirit,
quemadmodum et Paulus conqueritur
scribens Tessalonicensibus,
Corinthiis et Galatis ut etiam christi
apostoli in hoc sudarunt, quid efficerent,
ociosi homines et uentres pigri?
Igitur postquam nunc per ineffabile

p.24
dei gratiam et misericordiam Euangelium
rediit aut uel primum exortum est nobis,
per quod iam uidemus quam misere irretita
erroribus, dispersa et lacerata sit
Ecclesia, cupiebamus ex animo hoc ipsum
uere Episcopale uisitandi Officium
ut summe necessarium, uidere restitutum.
Verum quando nemo ex nobis adhuc
uocatus erat ad tale officium aut certum
habebat mandatum, et sanctus Petrus
nihil uult geri in christi Ecclesia nisi
certi simus hoc ipsum esse opus dei, nemo
prae caeteris audebat hanc. rem tentare.
Hic quod tutissimum erat innixi
sumus officio charitatis, quod omnibus
christianis commune est et a deo
mandatum, et suppliciter postulauimus
ab lllustriss:/ Principe et domino domino Ioanne
Saxonum Duce, Sacri Imperii Romani
Archimarschalco et Electore,

p.25
Duringiae Landgrauio Misniae Marggrauio
etc. Domino nostro clementissimo,
nempe harum terrarum principe et nostra
indubitata Potestate adeo ordinata,
ut ipse (quando non est debitor ex potestate
seculari) ex christiana charitate,
propter deum, ad profectum Euangelii,
et ad commodum et salutem miserorum
christianorum qui sunt in ipsius terris
dignaretur claementer quosdam idoneos
uiros ad tale officium uocare et ordinare.
Id quod eius clementia ita fecit
et ordinauit per dei bonam erga nos uoluntatem,
commendans hoc officium
quatuor egregiis uiris, nempe Strenuo
domino Ioanni, Nobili a Plannitz equiti
aurato etc. Insigni uiro et domino hieronymo
Schurff Iurium doctori etc. Strenuo
domino Erasmo ab haubitz etc. et
Eruditissimo Domino Philippo Melanchthoni

p.26
Magistro etc. Det deus ut hoc sit
salutare Exemplum omnibus aliis Germaniae
principibus, ut faeliciter et cum
fructu imitentur, pro quo etiam ipse
Christus in nouissimo die amplissima
reddet mercedem Amen.
Quando uero diabolus per uenenata
ora sua et labia detrahentia nullum
diuinum opus sinit suis calumniis et blasphemiis
inconspurcatum, et iam iam per
nostros aduersarios in hoc libello multa
calumniatur et damnat, ita ut quidam
etiam glorientur nos penitere nostrae doc
trinae, retrocessisse ac quaedam recantasse,
et utinam serio dicerent et sentirent
illa sibi placere quae recantata dicunt,
tum enim certo plus nobis accederent
quam nos illis, ad confirmandam nostram
doctrinam, et recantarent suos
errores. Iccirco ego statui omnia que

p.27
egerunt Visitatores, et scripta miserunt
Clementiss. Principi nostro, et
inde eadem in manus meas fideliter
collecta peruenerunt, publice per typographiam
in lucem aedere, ut quisque uideat
nos neque in angulis neque in tenebris agere
negotium christi, sed lucem et querere
et sustinere cum gaudio et sancta fiducia.
Quamuis autem haec non possumus
aedere ut mandata quae cogant homines,
ne Nouas et Papisticas Decretales
erigamus, sed potius ut historiam ac
preterea ut testimonium et confessionem
nostrae fidei, tamen speramus, quod
omnes pii et pacis amantes Ecclesiarum
Pastores, quibus serio placet Euangelium,
et gaudent concorditer et similiter
nobis omnia seruare, quemadmodum
Paulus monet ut faciamus Philip.
ii. amabunt minimeque per ingratitudinem

p.28
et superbiam contemnerit
hanc diligentiam clementiss. Principis
nostri, preterea et nostram charitatem
ac beneuolentiam, quin potius sponte
et sine coactione, id quod uerae charitatis
est, subdent sese huic uisitationi,
et nobiscum secundum hanc in pace agent,
donec deus spiritus sanctus per
ipsos aut per nos meliora ordinet.
Si autem aliqui ex pastoribus temere
huic Christianae ordinationi restiterint,
et nulla iusta causa specialem sibi
facere tentauerint, inueniuntur enim
stulta capita et contemptores qui ex
mera malicia non possunt aliquid commune
et aliorum factis simile ferre sed
et corde et uita sunt aliis dissimiles suae
prudentiae id est manifestae stultitiae innitentes,
Sustinebimus ut illi sese separent
a nobis tamquam paleam ab area, ita

p.29
tamen ut propter illos non deseramus
nostros quamquam in hac re non committemus
ut non quaeramus clementissimi
Principis nostri et consilium et auxilium.
Nam licet Ipsi non est mandatum
ut doceat et spiritualia gubernet, tamen
debet ut secularis Potestas, summe
curare et agere ne dissidia, sectae,
et seditiones exoriantur in subditis.
Quemadmodum et Constantinus Caesar
Episcopos uocauit Niceam, quando
neque uoluit neque debuit sustinere dissensionem
quam excitauerat Arrius in Imperio
inter christianos, et ex hortatus
est et adegit eos ad sanam ac concordem
doctrinam et fidem.
Deus autem Pater misericordiarum,
det nobis per Iesum Christum
dilectum filium suum, Spiritum concordiae
et fortitudinis ut faciamus eius

p.30
uoluntatem. Nam quantumuis summe concordes
fuerimus, tamen maximum erit
nobis negotium ut bona faciamus et
perstemus in potentia dei. quid ergo futurum
esset, si inter nos discordes et dissimiles
fuerimus? Diabolus per tot
tempora hactenus neque bonus neque sanctus
factus est non fiet in aeternum. Ideo
uigilemus et studeamus spirituali unitati,
ut Paulus docet, ut contineamus
nos in uinculo charitatis
et pacis Amen.

p.31
INDEX HVIVS
Instructionis.
De doctrina.
De decem preceptis.
De uera ac christiana oratione.
De Tribulatione uel Cruce.
De Sacramento Baptismi.
De Sacramento Corporis et sanguinis domini
De uera ac Christiana Paenitentia
De uera ac christiana Confessione,
De uera ac Christiana satisfactione
pro peccatis
De Ecclesiasticis hominum ordinationibus
De Matrimonio
De Libero Arbitrio
De Libertate christiana.
De Turcis.
De quotidiano exercitio in Ecclesia.
De uera ac christiana excommunicatione
De ordinatione SuperAttendentis.
De Scholis et tribus classibus earum,

p.32
De Doctrina.
Hoc deesse quibusdam
depraehendimus, quod docent
quidem de fide
qua iustificamur, sed
non satis explicant qui
ad eam fidem perueniatur. Et hii fere
omnes alteram partem doctrinae christianae
predicando omittent [omittennt ed.], sine qua nemo
intelligere potest quid fides sit.
Nam christus dicit Lucae ultimo, In nomine
ipsius predicari oportere paenitentiam
et remissionem peccatorum.
At nunc multi tantum dicunt de
Remissione peccatorum nihil uero aue
parum de Paenitentia, cum tamen absque
penitentia non sit remissio peccatorum,
neque possit sine paenitentia intelligi remissio
peccatorum, quae si doceatur sine

p.33
paenitentia, putant homines se accepisse
remissionem peccatorum et fiunt
securi absque timore. Id quod est maior
error quam antehac omnes alii errores,
ut metuendum sit, quemadmodum Christus
dicit Matth. xii. ne nouissima fiant
peiora prioribus.
Iccirco docuimus et exhortati sumus
Pastores, ut quemadmodum debent,
integrum predicent Euangelium, non alteram
eius partem sine altera, iubet enim
deus Deut:/ iiii, Verbo suo neque addendum
neque detrahendum. Nostri predicatores
accusant Papam quod multa addidit
uerbo dei, id quod nimium uerum
est. At qui non predicant paenitentiam
magnam partem auferunt a uerbo dei,
et interim dicunt de edendis carnibus
et similibus quae minora sunt, quae tamen

p.34
ipsa suo tempore non sunt tacenda, ut
contra tyrannos defendamus christianam
libertatem. Hoc autem quaeso quid
aliud est quam ut Christus ait Matth.
xxiii. colare culicem, et glutire camelum.
Admonuimus itaque eos ut diligenter
et saepe adhortentur homines
ad paenitentiam, displicentiam, dolorem
siue ut uocamus contritionem de peccatis,
ut pudefiant et terreantur coram
iudicio dei. Maxime uero non negligendam
sibi sciant predicatores illam maxime
necessariam partem uerae paenitentiae
qua hypocrisis damnatur. Nam et Ioannes
et Christus grauius increpant
Phariseos propter sanctam Hypocrisim,
quam uulgares peccatores. Sic etiam
predicatores crassa uulgi peccata reprehendant.
At ubi falsa sanctitas est

p.35
illic durius multo ad paenitentiam
exhortentur.
Nam quamuis quidam existiment
nihil esse docendum ante fidem, sed paenitentiam
ex fide sequentem, ne aduersarii
dicant nos priorem doctrinam recantasse,
tamen hoc intuendum est, quando
paenitentia et Lex pertinent ad generalem
fidem (necesse est enim ante
credere quod deus est qui comminatur,
mandat, terret etc.) pro uulgo et rudibus
prodesse, ut sinamus tales huius
fidei partes manere sub hisce nominibus,
Paenitentia, Precepta, lex Timor,
etc. ut ita certius intelligant fidem illam
in christum, quam appellant apostoli
fidem iustificantem id est que iustos
nos facit et peccata delet, id quod fides
de preceptis et paenitentia licet non
facit, tamen interim rudis quisque errat

p.36
in uocabulo fides et suscitat questiones
nulla utilitate.
DE DECEM PRECEPTIS
De fide et bonis operibus.
Igitur ipsi saepe ac diligenter
predicent decem Precepta et
interpretentur, addendo quemadmodum
deus punire uelit ea non seruantes,
id quod saepe fecit temporali
etiam paena. Talia enim exempla scripta
sunt, ut hominibus ostendantur per
predicationem, quemadmodum angeli
Gene:/ xix. dixerunt Abrahae de perditione
Sodomorum, futurum scientes
hoc indicaturus esset suis posteris ut
discerent timere Deum.
Similiter et quaedam specialia uulgi
et aliorum uitia damnent, ut adulterium,

p.37
Ebrietatem, inuidiam, odium,
et ostendant quam ista deus punierit,
quo declarauit grauius se puniturum
post hanc uitam nisi emendent uitam.
Atque hoc modo admoneantur homines
ad timorem dei, ad paenitentiam, et
contritionem contra contemptum et carnalem [cornalem ed.]
securitatem. Ideo et Paulus dicit Ro:/ iii.
Per legem uenit cognitio peccati, hec
autem cognitio peccati nihil aliud est quam
uera contritio.
Cum hac doctrina prodest predicare
de fide, ut quisquis paenitet et
dolet de suis peccatis, credat sibi remitti

peccata non propter nostra merita
sed propter Christum. Tum si contritum
et territum cor, audiens sibi remitti
peccatum propter Christum, inde
pacem, consolationem et gaudium concipit,
Haec proprie uocatur fides coram

p.38
deo nos iustificans, Et admoneant populum
hanc fidem esse non posse sine
seria contricione et terrore coram deo
existente, ut scriptum est Psal:/ cxi. et Syrach,
Initium sapientiae est timor domini.
Et Esaiae ult:/ Ego respicio ad illum qui
est miser et confracto spiritu et qui
contremescit ad uerbum meum.
Hac autem saepe doceantur, ne homines
falso opinentur se habere fidem,
cum longe absint ab ea, et declaretur
illos solos in fide esse posse qui ueram
contritionem habent de suis peccatis.
Vbi autem contritio non est, fictam et
pictam esse fidem, Vera enim fides
adducit secum consolationem et gaudium
in domino, tale autem gaudium et consolatio
non sentitur ubi non est contritio
et terror quemadmodum ait Christus

p.39
Matth. xi. Pauperes euangelizantur.
Haec duo sunt priores partes christianae
uitae, Paenitentia uel contritio uel
dolor et fides per quam accipimus re
missionem peccatorum et iustificamur
coram deo, Vtrumque in nobis crescere
et augeri debet.
Tertia pars christianae uitae est facere
bona opera, quae sunt Castitas, Diligere
proximum, eum iuuare, non mentiri,
non decipere, non furari, non occidere,
non querere uindicta, non uindicare
propria potestate etc.
Atque ideo iam iterum debent predicari
diligenter decem precepta, in quibus
omnia bona opera
comprehenduntur.
Que uocantur bona opera, non ideo
solum quod bona sunt proximo nostro.

p.40
sed etiam quod deus ea precepit, propter
quod et Deo placent, Neque uero placent
illi qui bona opera non faciunt,
quemadmodum Michae vi. dicitur. Dictum
est tibi o homo quid bonum sit et quid
dominus requirat a te, nempe ut serues uerbum
dei, exerceas charitatem, et sis
humilis coram Deo tuo.
PRIMVM PRECEPTVM.
Primum igitur mandatum
docet timere Deum,
quia ibi Das minatur
suis contemptoribus.
Docet etiam in
Deum credere et ei fidere, quia deus
promittit se benefacturum diligentibus
ipsum, id est, qui sperant omnia bona
ex ipso, quemadmodum dicitur Esa.
lxiiii. et i. Corinth. ii. Oculus numquam

p.41
uidit, nec auris audiuit, nec ascendit in
cor hominis quod preparauit Deus
diligentibus se.

Secundum Preceptum.
Secundum Preceptum docet,
ne abutamur nomine Dei.
Hoc autem est recte uti nomine
Dei, Ipsum inuocare in omni necessitate
fide cordis, siue ore id fiat ex
spiritu siue solo spiritu, quemadmodum
precipit psal. I. Inuoca me in die tribulationis,
et eruam te, et tu honorificabis
me, et ibidem dicit Deus, hunc esse
uerum cultum quo ipse colatur, inuocare
ipsum et orare ut auxilietur, et simul
pro beneficiis eius gratias agere.
ait enim. Et tu honorificabis me, Item
Sacrificans laudem honorat me, ibi est
uia ut ostendam ei salutem Dei.

p.42
Hic etiam exhortentur Pastores
populum ad orandum. Haec enim est
impletio huius precepti, orare id est deum
inuocare ut auxilietur in omni tentatione,
Instruantque homines ut sciant
quid sit orare, et quemadmodum orandum sit.
De Vera ac Christiana Oratione.

Primum doceant quod Deus precepit
orare, quemadmodum ergo
grande peccatum est occidere, Ita etiam


peccatum est a deo nihil petere uel desiderare.
Hoc preceptum merito nos
extimulauerit ad orandum, quando Deus
non solum benignus est ut iuuet orantes,

sed etiam iubet ut oremus Lucae
xviii. et alias saepe. Hoc Pastores admonere

populum debent. Si quis Princeps
non solum daret quae quisque uellet,
sed etiam mandaret ut quod quisque

p.43
sibi necessarium ducit rogaret, illum
quis non amaret? quis non rogaret?
Quanto deus plus rogatur tanto libentius
impertit. Ve dicitur Ephe:/ iii. Potens
est plus dare quam nos rogamus aut
cogitamus. et Esa:/ lxv Antequam clamet
exaudiam eos.

Secundo quod preterea Deus promisit
exauditionem Lucae xi Matth:/ vii,
Petite et accipietis, querite et inuenietis
pulsate et aperietur uobis, Item Petite
et dabitur uobis, Hisce promissionibus
confidamus, nec dubitemus
Deum exauditurum preces nostras,
quemadmodum Christus ait Marci xi.
Dico uobis [uodis ed.] quicquid in precibus uestris
oratis, credite tantum quod accipietis,
et fiet uobis,
Neque nos deterreat quod peccatores
sumus, Non enim propter merita

p.44
nostra sed propter suam promissionem
ipse nos exaudit. Sic enim dicitur
Michae ult:/ Prestabis promissionem Iacob,
gratium Abrahae, quemadmodum
olim iurasti patribus nostris.
Veruntamen peccatoris et hypocritae
oratio non exauditur, quem non
paenitet sui peccati et hypocrisis, De
talibus enim dictum est in Psal. Clamant

et non est qui saluet, ad dominum sed
non respondet eis.
Quos autem paenitet et credunt
deum remittere peccata propter Christum,
non mittant orationem propter preterita
peccata et hypocrisim, Non

enim uult deus desperationem, sed uult
nos credere quod ipse exaudit et iuuabit
nos. Iccirco Pastores docere debent et
ad orationem requiritur fides exauditionis,

p.45
Iacobi i. Postulet in fide nihil
haesitans, quia qui dubitat similis est
fluctui maris qui a uento impellitur et
mouetur non existimet homo ille se
quicquam a domino accepturum.
Nec hoc est aliquid orare si quis
dicat multa pater noster aut multos
psalmos, non expectans aut sperans
auxilium dei, tantum ut compleat
numerum precularum, Immo talis
homo nullum habet deum, et fit ei
quod psal:/ cxv. dicit. Deus eius habet
aures et non audit, hoc est. Ipse fingit
sibi deum qui tamen non audiat.
Tertio quod sit aliquid petendum uel
temporale uel eternum, Immo quod quisque
debeat suam deo proponere necessitatem,
Alium premit paupertas, alium
morbus, Alium peccata, quosdam in

p.46
fidelitas et alii defectus, Multi querunt
auxilium alii a Sancto Anthonio,
alii a Sancto Sebastiano etc. cum tamen
auxilium tantum a deo querendum
sit.
Quod si non statim auxilium uenit,
non tamen propterea cessandum est
ab oratione ut docemur Lucae xviii.
quia ita deus nostram fidem exercet.
Si etiam deus nihil eorum daret quae

postulamus tamen non est nobis dubitandum
de exauditione, sed sciamus
alia et meliora illum nobis daturum, id
quod eius clgmentiae comendanda est,
nec tempus aut modus ei prescriben-
dus. Mirum quam distulerit dare A-
uV
brahae et aliis patribus terra promissa,
Talibus exemplis abundat scriptura.
Tertium Preceptum.

p.47
Tertium preceptum docet sancti-
ficare Sabbatum. Quamquam
nutem Deus externum sal abbatum non ita-
nobis preceperit atque Iudaeis, quibus
nullum manuarium opus facere in sab-
bato licebat, tamen seruamus etiam
nos quasdam. fcrias solemnes, ita ut
R
in eis uerbum dei audiatur et discatur,
et homines norint certa tempora. con
cC
ueniendii ad uerbum etc.
QVARTUM Proceptum et e
Opbedientia erga magstratm,
avARTVMp preceptum do-
cet honorare parentes et cis
Sobedire, hic diligenter incul-
cetur rudibus promissiodei ei, Exoz s
Qui honorat parentes, diu uiuet super.
. erram, id est prospere suecedet ci per

p.48
totam uitam, et male cedent omnia iis
qui non honorant parentes et non o-
bediunt eis, quemadmodum Cham ma-
ledictus est a suo patre Noc Grfi: ix-
Maledictus inquit sit Canaan et sie
seruus scruorum inter suos fratres, quem
admodum et Absoloni male accidit qui
Regno ciccerat patre suum, tandem enim
e quercu pendens horribiliter periit. ii.
p.0
Samuelis xviii. quemadmodum Iacob ma-
ledixit suum Rubem quod faedauerar cubile
patris Gene: xlix. Non eris inquit
dis inter fratres etc. Siquidem ualde
prodest docere homines omnia bo-
na et felicitas adeoueniunt, similiter
et infausta, sed haec dei comtemptori
bus, illa Deum timentibus et manda
ta cius obseruantibus, Immo si deus
etiam crucem mittit piis, tamen iuuat
tos et consolatur ctiam corporaliter,

p.49
non solum spiritualibus bonis psal. xxx
iiii, Multe tribulationes iustorum, sed
ex his omnibus liberabit cos dis, Et
totus psals xxxvii. docet, non indigne
pr
ferendum malum etc. Neque uero paruum
delictum est quod homines doctrina non
urgentur ut omnia etium corporalia bo
na
na discant sperare et desiderare a deo
rit
in his enim fides exercenda est.
neg
.
Uer
Nque uero necesse est subtiliter dis
ter
putare de merito, num Deus talia do
tra
net propter nostra opera. Satis fuerit
pe
docere, et Deus haec opera exigit, et
ili
donat metcedem, propter suam pro-
missionem quam promisit sine merito
di
nostro
-
ni
Hoc aurem ut doccatur necessarium
a
est, et deus remittit nobis peccata sine
omni nostro opere, tantum propter

p.50
Christum, Deus enim ita inimicus est
peccatis, ut nullius creaturae opus pro
eis satisfacere possit, Solum filium Dei
pro peccatis oportuit immulari.
. A i tl
t.
Multi clamant inconsiderate, Bo-
na opera nihil mermtur, Melius fue-
rit urgere homines ad bona opera, et
negligere. subtiles disputationes. Na
uerum quidem est quod deus dat bona prop-:
ter sua promissionem, non propter nos-
tra opera, tamen oportet ficri bona -
pera que deus mandauit.
H l I
Idtoqu serio rudes funt instruen-.
Heti, quam horrende Deus puniat om-
q
nigenis malis cos qui non honorant:
parentes, permittit enim cos ruerc in:
ignominiam, paupertatem, morbos et
alia mala.

p.51
Hic etiam docendum est quemadmo-
dum parentes debitores sint ad hoc ut e
rudiant filios suos ad Dei timorem,
ad audiendum et discendum dei uerbum
Sic ait Salomon Prouer: xxii. Stulti-
cia colligatasest in corde pucri, uirga
aspera fugabit cam, Et Paulus Ephe.
vi, Patres ne prouocetis ad iram libe-
ros ucstros sed educctis cos per erudi-
tionem et correptione Dii, Huc perti
net exemplum Eli, i; Samuelis ii, quem
5
deus corripuit excludens: cum et a sa-
cerdotio et a uita, quod serio non erudi-
erit filios, Nunquam iuuentus adco
conternpsit omnia atqu nunc, ue uide
mus quam pauci audiant aut curent py
retum autoritatem, Hinc ueniunt mul
tae in mundum plagae absu; dubio, ut bel
7 7
la, seditiones. et alia mala.
Ad hoc preceptum etiam pertinet

p.52
Seniores honorare, Item honorare pres-
byteros qui seruiunt nobis uerbo dei,
Sunt enim ministri uerbi dei, et nos pro
ipsos uerbum dei habemus- ut Paulus
scribit i. Timo: v. Presbyteri qui be-
ne presunt duplici honore digni sunt,
maxime qui laborant in uerbo et doc
c.
trioa.
9er
Item huc pertinet obedire Magis
tratui, Tria autem dicit Paulus Ro: xiii
quae debemus Magistratui. Primum
Tributum. Iccirco uectigalia, pecunia,
et laborem corporalem ei pendimus.
Secundum Timorem, id est, ut serio
co
Magistratum timemus, ita ut ss magis
le
tratus non possit uindicare inobedien-
pa
tiam nostram tamen sciamus Deum uindi-
ul-
caturum, qui Potestatem ordinauit et de-
yel
fendit, hinc omnes qui unqua seditiosi
fuerunt male perierunt, Ro:/ xiii. Qui re-

p.53
sistit Potestati, Dei ordinationi resis-
tit, qui autem resistunt iudicium sibi acqui
runt, Id quod etiam Salomon dicit prouer:
xxiii. Fili mi, time Dominum et Rege, et
cum seditiosis ne commiscearis, subito
enim niet pditio eorum, et quis nouit
tempus quando utrique peribunt:
Prodest etiam exempla proponere,
que Deus saepe puniuit seditiosos, ut da
than et Abirum Nu: xvi. qui resti-
terunt Mosi. Terra enim aperiens sc
uorauit cos cum tabernaculis ipsorum et
cum omnibus hominibus qui apud Ko-
rah erant, et cum omni possessione ip
i sorum, ita ut descenderet uiui in infer-
num cum omnibus suis bonis, et terra
operiret eos, Preterea exiliens ignis
uorauit ducentos quinquaginta uiros
ui thura adolebant.
Abimelech, ut scribitur Iudicum ix.

p.54
quando contra domum defuncti Gi-
deonis egcrat, occisis eius filiis lxix.
a turri in Thebeae per mulierem par
ticula molaris lapidis coniiciebatur su
per caput elus et turpiter periit.
GE u
Siba qui auerterat populum Ifracla
Dauide, ii Samu xx. capite plectitur
Absolon in Patrem seditiosus tan
dem a quercu pependit ii. Samuelis xviii
Zambri uel Simri, qui coniurauit
aduersus dam m suum Ella Regem Istael
et occidit cum, tantum septem diebus
mansit rex. Nam rex Amri obsedit
cum in Thiraea, unde cum uideret ciui-
r
tatem tradend, ingressus in regiam do
iis
mum se cum ipsa concremauit iii re:/ xvi
Videmus quoque aperte quod Deus
os
nunquam tale audaciam sinit inultam,
ixa
Homicidium enim nunqua impune fit,

p.55
quemadmodum et Christus dicit Matth.
xxvi, Quigladium acceperit, gladio pe-
ribit, id est, qui propria temerit ate si-e
ne mandato Magistratus gladium acci-
pit etc. Talia dicta sunt multa in scrip
turis, que debent populo diligenter in-
culcari, ut prouerexvi. Ira regis nuncius
cest mortis, sapiens autem uir placabit eam
Et prouerixx, Terror regis est ut rugi
tus leunculi, qui irritat cum peccat in
l anima suam.
Tertium quod debemus Magistrae-
tui, est honor. Quid enim fuerit, opi-
nari nos sat issecisse Magistratui cum tri
hbutum et laborem corporalem dedimus?
i Longe meliorem seruitutem erga magis
tratum pterca requirit a nobis Deus,
i nempe Honorem, Primus honor est, quod
agnoscimus magistratum nobis a Deo
datum et quod Deus per hunc nobis multa

p.56
dat bona, Nisi enim Deus in mundo
ius et potestatem conseruaret, diabolus
qui homicida est, ubique omnia homici
diis compleret, ne usquam tuta esset uita
nostra, uxores et liberi,
et. bi u H0
Dieus autem conseruat Magistratum,
et dat per cum pacem, corripit teme-
SSGS- -
rarios et eos impedit, ut nobis liceat
uxorem et liberos tuto nutrire, filios
educare in disciplina, t imore et cogni
tione dei, esse tutos in edibus nostris,
in platcis etc. ut alius alium iuuet, conue
SN
niamus et cohabitemus, Hec sunt me
ra caelestia dona, quae uult deus a nobis
agnosci, nempe sua esse dona, uultque a
nobis Potestatem ut suam ministram ho-
norari, nosque Magistratui gratos esse,
Jpropterea Deus per cum nobis talia
ingentia dona tribuit.
i
i
Igitur si quis ipsum Deum ita in Ma-

p.57
gistratu uidere possit, is syncere ex ani-
mo diligeret Potestatem [Patestatem ed.], et qui attendit
quae bona per Magistratum habemns,
is cogetur summas ei agere gratias. Si
scires quempiam tuum filium a morte eri
puisse, nonne ex corde gratias ageres
en
ci? Cur ergo non gratus es Magistra
P A 5
tui, qui te, filios tuos et uxorem a quo-
tidiana pitione eripit? Quando enim
unquam tuti essemus, si non malis ho-
minibus resisteret. Potestas a Deo or-
dinata est. Ideoque cum respicis uxore et
liberos, sic cogitato. Haec sunt dona
Dei, quae licet mihi conseruare per Ma-
destate, quantum autem illa dei dona amas
tantum amare debes et Potestatem, Qua
: do autem uulgus talia bona, nemipe pa-
l cem, lus, pgnam maliciosorum, non ag-
noscit, pro concione diligenter tractam
da sunt et inculcanda.

p.58
Secundus honor et summus est, fideli-
ter pro Magistratu orarce, ut Deus ipsi
det gratiam et intelligentiam regendi
bene et in pace, quemadmodum Paulus
dicit i. Timo: ii. Adhortor inquit ut
ante omnia fiant deprecationes, obse
crationes, interpellationes, gratiarum
actiones, pro omnibus hominibus, pro
Regibus et omnibus in eminentia con-
stitutis, ut placidam et quietam uitam de-
gamus cum omni pietate et honestate.
Nam hoc bonum est et acceptum coram ser-
uatore nostro Deo. Et Baruch i. Ora-
te, pro uita Nabugodonosor regis Baby-
lonis et filii eius Balchasaris, ut sint
dies eorum ut dies caeli super terram, et
ut det nobis Deus fortitudinem et illu-
minet oculos nostros ut uiuamus sub
umbra et protectione regis Nabugo-
donosor et filii cius Balthas aris, i

p.59
do enim pax diuinum donum est, debe-
mus cam a deo postulare.
Dicunt aliqui. Quomodo potest
esse magistratus a deo, quando multi
iniuriis et tyrannide ad dominat ionem per
uenerint, ut lulius, et scriptura nomi-
nat Nimrodem ucnatorem propterca
que rapuit aliena Gen. x
a m
Responsio. Quando Paulus Rom.
xiii. dicit Potestatem esse a deo, non est
intelligendum, quod potestas sic talis a deo
permissio et plaga, quemadmodum homi-
cidium aut aliud quod fit grande uitium,
a Deo iuste permittitur contra nos,
Sed potius intelligendum est, Potes
tas specialis ordinatio et opus Dei est-
Sicut sola deo creato est, aut sicut con
iugium ab ipso institutum est, Sicut
uero maliciosus homo non bona uo
luntate ducit uxorem, ita abutitur

p.60
quoque tyrannus bona dei ordinatione,
ut Iulius, et Nero etc. Interim tamen
ordinatio qua conscruantur et Iura et
Pax, est bona creatura Dei, etiam si per-
sona abutens ordinatione faciat contra
leges et pacem.
Simul tamen debent predicatores
Potestatem fideliter admonere, ut sub-
ditos in pace, sub legibus siue jure et
defensione contineant, Viduas, orpha-
nos protegant, neque cos per contemptum
ut pecora aestiment, quemadmodum Deus
Ieremis mandauit, Iete. vii predicare
toti populo Iuda, adiecta promissione
habitaturus esset apud ipsos, Paulus
ctiam Col. iii. sic scribit, Vos dni pres,
tate erga scruos quod iusum etaequa est,
scietes et uos dfm habere in cbs, qui
wi.. 1 Vv vv
suo tepore malos magistrato uisitabit
Roboam enim filius Salomonis ual-

p.61
de potens rex grauauit populum suum ex
consilio iuniorum spretis melior ibus con
siliariis, Postulante autem populo ut re-
missius ageret erga se, respondit. Mini
mus digitus mcus crassior crit uobis et
faemora patris mei. Pater meus impo-
suic uobis graue iugum, ego autem ilsiud
grauus facia, Ille cecidit uos flagellis,
ego autem cedam uos scorpionibus. Prop-
ter hoc defecerunt a Roboam siuc Re-
habcam omnes Israclitae, preter solos
ITM
silios Isracl qui habitabant in ciuitati-
bus Iuda, ut legitur iii, reg: xii. Vna
tribus Iuda tantum ei reliqua mansit cum
Beniamitis, et decem tribus defecerunt
ad Hieroboam, ut ibidem scribitur c: xi
Interim subditi admonendi tamen
sunt, non minus obediendum durae etiam
Potestati in. petri ii. Vos serui subditi
sitis in timore dominis non solum benignis

p.62
et modestis, sed etiam prauis, Siqui-
dem uiuit adhuc Deus qui dicit Deut
xxxii. Mea est uindicta, Ego retribuam.
Is uice reddet prauis Magistratibus.
Quidam dubitant num liceat uti
legibus a Caesaribus aut gentilibus fac-
tis, in causis pertinntibus ad possessi-
onem rerum aut ad uindicandum mala.
A 82]
Similiter an liceat suspendere fures,
uando lex Mosis aliter docet Exos xx.
Ideo sciendum est quod nobis iure uti li-
cet Caesareis Jegibus, aut aliorum sub
quibus uiuimus. Sic nim ait Petrus.
i. pet: in. Subditi sitis omni humanae
ordinationi propter dfm, siue regi ut
sumo, siue 7sidibus ut ab co missis ad
uindicttam malorum laudem uero bonorum.
Quemadmodum neque circumcisio nobis
mandata est, ita neq;m mandatum est, ut
leges judiciorum Mosis seruemus, et A-

p.63
postoli aiunt Act:/ xv. Onus legis non
imponendum esse gentibus. Neque neces-
segentes fieri Iudaeos, quae possuat rec
te gentes manere, id est, Ipse in causis
ciuilibus possunt getiles ordinationes
seruare, diuidere res non ut Moses iu
bet, punire non legibus Mosis sed se-
cundum suas ligeis
Moses in Exo: Leuitico, Numeris
A
Deutronomio, pcipit de decimis solis
sacerdotibus persolucndis, Nos autem
Hecimas debemus dare iis quibus Ma-
gistratns noster ordinauerit dandas.
Moses dicit. Primogenitus duplum
pre fratribus suis accipiat in haeredita
tem. Nos autem secundum leges noss-
tras distribuimus fratribus haereditatem
4 A
Noses docit Exo xxii. fures mulctam
dos ut reddam: quandoque duplam quan-
do quadruplum. Apud nos possunt

p.64
seruari in talibus leges terrarum nostra-
rum. Consultum tamen foret, ut hic age
retur contra fures cum discrimine, et
non semper ut uocant sftricto iure. Si-
quidem experimur saepe minima fur-
ta, tam serio iudicari ut maxima, um inte
rim ad maiora scelera conniutatur etc
Veteres pterca leges etiam si graues
sint non abolende sed ferende sur pp-
ter pacem. Sciebant maiores nostri qui
tales leges statuerunt quod nostris homi-
nibus qui audaces omnia contemi-
nsunt talibus legibus etpenis opus essec
Iccirco quisque utatur legibus suae
terrae, hic enim est uus exgradibus
christians libertatis ut Paulus ait Col
iii. quod Christianus non est Grecws, I-
dius, Circumcisio, preputii, Barbarus,
Scytha, seruus, liber, sed omnia in om-
nibus Christus. Et Paulus Rom:/ xiii.

p.65
confirmat gentium leges, quando do-
cet, omnem Potestatem esse a Deo, non
solum apud Iudeos sed etiam apud gentes.
Item quod oportet nos subdi omni potes-
tati non solum Christianae sed etiam gentili.
Omnes tamm leges ista legem ser
uent, ut doceant, quemadmodum Paulus
ait Ro: xiii. Laudare benefacta et pu
nire malefacta. Et quamuis duriores
quandoque sint contra duros quam lex
Nosis, Non tamen propterea suat in
iuste
Hic ideo scribuntur, quia sut qui cla
mant contra communes leges de deci-
mis et suspendio et similibus, und:
ante aliquot annos exorta est seditio
nusticorum, Tales clamatores puniendi
sunt, ut seditiosi, Mos enim timere de
bemus omnes ciuiles leges et ordina-
tiones, ut dei uoluntatem et dei legem

p.66
Salomon enim ait prouer:/ xvi Prophe-
tia est in labiis regis, id est, que potes-
tas statuit aut mandat secundum leges
et iura seruanda sunt ut Dei ordina-
tio.De quo multa scribuntur Ro: xiii
Hic etia admonendi sunt homines,
ut census quos quisque debet, fideliter
persoluant, Et licet quidam contractus
grauent, tamen quisq5 debitor est ad
soluendum, quia et se obligauit, et obe-
dientiam debet Magistratui. ue pax in
terra nostra seruetur, Quid enim non
uelle census, aut aliud debitum soluere,
aliud est, qua rapinam et homicidia pro
curare
Preterea qui christiano nomine
gloriantur debent prestare charitatem,
quae sponte fert omnia onera, et dat
sua etia quibus secundum leges nihil de
bet, soluet etiam illa debita quibus mi-

p.67
nus iuste grauatur, Non quaerit uindic-
tam propria potestatc, ut Christus do
ce: Matth v. Hunc ucro honorem meri
to haberemus Christi cuagelio, ut sol l
tentes fideliter quaedebem non dare
m? aliis ansa Euangelii etblasphemandi am
et contemnendi, quemadmodum issam o- s
casionem dant, qui sub nomine Euin- si
gelii existimant sese liberandos a cen- i
sibus et aliis ciuilibus oneribus, Pe 0
ecstas enim a Deo ordinata debet abo
77
Iere iniusta onera, usuras, et iniquas ex r
actiones. Debet enim iniusticiam damnare
et quod iustum est defendere Roma xist
i
Alia precepta interpretatur Chris
i
tus ipse matthei v. et Catechismi con
ciones gdite sunt. Ideo hic de eis non
repetimus,

p.68
De Tribulatine vel
Cruce Christianorum.
Ad tertiam Christianae uitae par-
Rtem, de qua dixiinus, id est, ad
Al hona opera, pertinet etiam, ut:
sciamus quemadmodum in tribulatione
sit sentiendum. i 1
H
Primum docendi sunt homines
omnis tribulatio slue spiritualis siue
corporalis sut paupertas, morbus, pe
ricusum pucrorum, rerum, pecord ete. fa-
mes et alia) nobis mitestur a Deo, ut
per hanc Deus nos exhortetur et pro
uocet ad paenitentia i. Corint xi. Cum
fudicamur a Domino corripimur, ut noni
cum hoc mundo damnemur H
Deinde non satis est scite tribula-
on
tionem esse a Deo, sed etia discere opor-
tet quod in ea Deus inuocandus est, et con-

p.69
fidendum quod ipse iuuabit, quemadmodum
ante de orat ione dictum est ex psal. L.
Inuoca me in die cribulationis, et Ego
eruam te.
Ad haec admonendi sunt ut sciant
nostri, quam fragilis sit homo, et quam
diabolus ppetuo conetur ad malum nos
impellere, ut nos coniiciat in temporase
et gternam infamiam et ignominiam et
miseriam, Christus enim ait Io: viii. Di-
abolus est homicida, Et Petrs i.pet: v
Diabolus circuit ur Leo rugiens et
querit quem deuoret. Iccirco semp con
siamus in timore dei, Vigilemus et
oremus, ut Deus nos gubernet et con
seruet. Haec enim est ucra fidei exerci
tatio, oratione contra talia picula pug
nare, Sic ait Christus Lucae xxi. Vigi-
Iate omni tempore et orate
Hxaee predicta nos Visitatores ex-

p.70
hortati sumus et instruximus Pasto-
res, ut haec precipua christianae uitae, nem-
pe Paenitentia, fidem, bonciopera aper
te et bono ordine doceant, et alia plu-
ra omittant ex quibus uulgus nihil in
telligic.
De Sacramento Baptismi.
Aptismus seruetur ut hactenus,
-
nempe ut pueri baptizentur. Nam
qudo baptismus hoc significat quod
Circumcisio olim, et pueri circicide
bantur, debent et pueri baptizari. Et
sicut deus dicit, uult pueros circumci-
sos suscipere in suam protectionem et
Deus esse ipsorum Ge: xvii. ut, inquit,
sim de) tuus et Deus seminis tui post
te, Ita etia pueri qui baptzantur sunt
sub Dei protectione. Iccirco Deus sc
rio hic est inuocandus propter hanc suam

p.71
promissionem.
Docendi etiam sunt rudes, quod Bap-
tismus haec bona maxima secum ad-
ducit, nempe quod Deus est protector et fi
i curator pueri et susceptor cius
Vt autem circumstantes hanc orationem
l
i et uerbum Dei in baptismo intelligat, Ii
H Maxime bonum est et conuenit ut Ger-
manicis ucrbis baptismus tradatur t
i Preterea quandoque cum de Sacramem l
i tis predicatur, admonendi sunt homi I
nes, ut recogitent suum ipsorum baptis-
s
mi, et sciant baptisinum non solum signi
ficare Deus paruulos suscipit tan-
tum, sed etia totam uitam nostram, ut l
: ita non modo paruulis tantum baptis-
mus signum sit, sed etium prouocet et
aexhortetur adultos ad paenitentia. Si-
i
quidem pgnitentia, contritio et dolor
per baptismum [daptismum ed.] aquae, significatur. Si-

p.72
mul baptismus fidem excitare debet,
illis quos paenitet peccatorum, pecca-
abluta et remissa sunt. Haec enim
fides est uerum et perfectum baptisma.
Non est rixandum de Chrismate, re
nequaqua necessaria sed libera. Quia
uerum et necessarium Chrisma, quo om-
nes aehristiani ab ipsomet Deo ungun
tur, est Spiritussanctus, ut legis Esa:
lni. et Ephe: i. etcaee.
De Sacramento Corporis et Sangui-
nis domini.
E Sacramento ueri corporis
et Sanguinis dhi nostri Iesu
Christi, ria haec populo pro-
ponenda sunt
Primum b panis in cgna Dnica est
uerum corpus christi, et uinum uerus
sanguis christi, quia ita habent uer-

p.73
ba Christi in Euangelistis Mattheo,
Marco, et Luca, Hoc est corpus meum
quod pro uobis datur, et Bibite ex
hoc omnes, hic est sanguis meus qui est
noui testumeti qui effunditur pro mul
tis in remissionem peccatorum. Paulus ais
3A.
i. Cor:/ x. Panis quem frangimus, non-
ne est communicatio corporis christi
etc. Si ergo ibi intelligeretur non uerum
corpus christi, sed solum uerbum dei, ut
-guidam interpretantur, non esse panis
communicatio corporis christi, sed tam
AARM
tum communicatio uerbi et spirit?. Di
cit quoque ibidem c. xi. quod hic cibus non
debeat gstimari uulgaris cibus sed cor
pus christi, et reprehendit illos, qui
sine timore accipiunt ut uulgare cibum.
Legant etiam Pastores qui ueteres
dethoc scripserunt, ut certius et se et a
lios confirmare possint. Hilarius octa-

p.74
uo libro de trinitate dicit, nequaquam
esse dubitandum quod ibi sit uerum corpus
et sanguis christi propterea quia chri-
stus hoc dixit.
Hoc quoque certo scire debemus,
tale miraculum soli fidei notum, non fieri
presbyteri merito, sed propterea tan-
tum quod Chrislus ita ordinauit, ut sit ibi
corpus et sanguis cius quando in cae-
m eius siue ad mensam eius sactame-
to communicamus, sicut sol quotidie.
oritur non nostro merito sed propterea
que Deus ita ordinauit
Secundum, ut homines instruantur
tb iustum est ut utraq;, ut uocant, specie
communicetur, Postqua enim (sit deo
gratia) in lucem prodiit sanctum Euan-
gelium, unde clarum huius rei habemus
testimonium, nempe qputraque species et
danda et accipienda est, quia christus

p.75
ita ordinauit ut indicant tres Euange-
liste Mattheus, Marcus et Lucas, et
Paulus ita christianis tradidit i. cor:/
xi. nulli homini licet mutare hanc di-
uinam ordinationem, quando ne homi-
nis quidem testamentum aut ultima uolun-
tas immutanda est Gal. iis. multo mi
4.n
nus ultima Dei uoluntas.
Itaque exhortati sumus Paslores,
aA24 - A 4 mM
ut hanc doctrinam cuangelii de utraq;
specie, serio et libere doceant coram
quibusuis ssue firmis siue infirmis ss-
ue dura ceruice hominibus, et ut ne
quaqua alteram tantum speciem com-
mendent aut permittant, sed condem-
nent ut diaboli mandatum, quo condem-
natur institutio et ultima uoluntas sal-
uatoris et dni nostri Iesu christi, Vt
haec doctrina libera, pura et manifes-
ta progrediatur.

p.76
Si qui autem Dura ceruice sunt, qui
non cedentes manifeste ueritati neque
discere net facerem uolint quod chris-
tus inslituit, Apostoli docuerunt, sacta
Ecclesia scruauit et seruat, ut sponsa
obediens marito Christo, illis nequa: -
quam una species danda est, speciem
enim nostris. uocare libuit mhis pos-
tremis temporibus) sed relinqumdi sunt
ut sponte damnati, quemadmodum Gal:/ ii.
suum Titum non uoluit circumcidi secundum
uoluntatem pertinacium Iudeorum qui chris-
tiani essc uolebant, attamem libertatem
Christianam ptinaciter condemnabant.
Qui enim sie sunt pertinaces, non solum
sunt infirmi in usu doctring, sed ctiam
ipsam doctrinam per hoc uolunt conden-
natam et iniustam haberi, hoc non est
omnino fcrendum.
Toereii, est optimum et sume necessa-

p.77
rium, ut doceatur quis sit usus accipi-
endi sacramenti, et quemadmodum te ad
hoc pares.
Primo doceant pastores quam grande
j peccatum sit ignominia afficere Sacra-
metum etnon recte eo uti. Paulusenim
l
ait i. Cor: xi. tales sunt rei corporis
I
I
l
et sanguinis christi, Item quod accipiunt
sibi ad iudicium, Item que ideo multi sur
ggroci et multi mortui inter christia-
i nos, Deus enim dicit in secundo peep-
to Exo: xx. Qui acceperit nomen dnii
N
inuanum non erit impunitus, absque du-
bio etiam non erit inulta haec ignominia
quae fit corpori et sanguini dni. Hoc
debet diligenter inculcari nostris, ut ui
tent hoc peccatum, et erudiantur ad ti-
morem, paenitentia et uitae emendationem.
Ideoqu non admittantur ad Sacramen-
tum qui iacent in publicis peccatis, adul-

p.78
terio, Ebrietate et similibus, nec a ta-
libus desistere uolunt.
Secundo Nemo admittatur ad Sa-
cramantum nisi fuerit prius apud pasto-
rem siue predicatorem suum, qui debet
quemque examinare ut sciat num de Sa-
Xrameto satis sit instructus, aut num
aetia aliquo indigeat. consilio ex uerbo
Dei, nisi fuerit talis psona de qua cere
eum est de hisce omnibus sic rectissie
me instituta, Siaenim uel ipse pastor
aut perdicator, qui quotidiae in-fana dor
fii
trina uersatur, uoluerit ad Sacramerum
accedere sine confessione et examine,
non sit hoc ei per haec prohibitum Simi
licer intelligendum est de aliis intelligen-
bBus et notis, qui seipsos recte admo-
nere.ex uerbo dei possunt, ne rursum
per nostros crigatur noua papalis co-
actio aut necessaria consuctudo ex tali

p.79
confessione quam uolumus et debemus
habere liberam, Et ego ipse Doctor
Martinus aliquando sine confessione
accedo, ne mihi ipsi faciam necessariam
consuetudinem in mea conscientia, Rur-
sum utor saepe confessione nec ea care-
re uolo, maxime propter absolutionem
I quae est uerbum dei, Pueri enim et uul- I.
gus aliter instituendi et regendi sunt
i quam intelligentes et exercitati. r
Tertio doceatur, quod illi soli digne
esuri et bibituri sunt, quos uere pgni8e 1n
tet peccati et erroris, et tertitas hayrs
H bent conscientias, Contemptores enim
1
secure etabsque timore dei agentes non
i
debent accedere, quia scribitur. Hoc
i
facitc in mei comm: morationem
i
Commemorare autem christi mortem I
est non solum historiam passionis Christi I
audire, sed terreri quod Deus tantam iram

p.80
contra peccatum concipit et declarat, ut
propter hoc occidat proprium filium, Nul-
lus angelus, nulli Sancti potuerunt sa-
tisfacere pro peccato, sed Christam qui
Deus est oportuit seipsum immolare etc.
O qua grauis paena uenict eis, qui pec-
ccatum leue ducunt, qui tamen audiunt il-
lud Deum grauissimum iudicare.
Quisquis igitur uere commemo-
rat mortem Christi accipiat Sacramen-
tum et in eo consolationem, non quod exter-
na Sacramenti sumptio cor consoletur,
sed quod ipsa est signum consolationis et
remissionis peccatorum. Quod signum ad-
monet cor ut credat Deus paenitenti
peccata remittit.
Cor enim admoneri et excitari de-
bet ad credendum non solum per sumptio-
nem sacramenti, sed etiam per uerba qui-
bus sacramentum traditur, quia in uer-

p.81
bis promittit Deus remissionem pecca-
torum. Hoc est corpus meum quod Pro
uobis datur, Hic est calix noui testa-
menti, id est, nouae promissionis, promis-
sae iusticiae et uitae eternae. In meo sangui-
ne qui pro uobis effunditur in remis-
sionem peccatorum.
Ita communicantes accipiunt re-
missionem peccatorum non per externam
sumptionem, sed per fidem, quae per
ierba et figna excitatur. M
Quarto doceatur, qu hoc gratiae sig
num non solum institutum st ad excitanda e
i fidem, sed etiam ad ex hortandum ad cha n
l ritatem i. Cor: x, Vnus est panis, nos
multi sumus unum corpus, quia omnes p
ex illo uno pane participamus, ne for u
ucamus inuidiam et odium, sed mutuo v
pronobis soliciti simus, mutuo nos
iuuemus eleemosynis et aliis quibus-

p.82
uis obsequiis nobis a deo mandatis.
Istae admonitiones pro concione sae-
pe fiant. Quid enim gerere inuidiam et
odium, nullamque charitatem exhibere, ac
postea uelle pro membro Christi haberi,
est aliud qua corpus christi ignominia.
afficere.
De uera ac Christiana Paenitentia
Penitentia etiam inter Sacramen-
ta relata fuit, propterea quod om-
nia Sacramenta significant paeni-
tentiam, et propter alias causas quas
non opus est hic recensere.
Supra indicauimus necessariam esse
paenitentiae predicationem, et oportere
ut arguatur secura et impaenitens uita
ut nunc est in mundo, quae ex ex parte ue-
nit ex non uera de fide intelligentia.
Nam multi ubi audierunt se debere cre-

p.83
dere per quod remittantur ipsis omnia
peccata, fingunt sibi fidem et putant
se esse mundos, quo fiunt temerarii et
securi, Haec carnalis securitas deterior
est omni errore qui hactenus fuit. Ideo
semp quando de fide predieatur, in-
struendi sunt hominesAit sciant ubi fr-
aa H
des esse possit, et qui ad cam perucnia
tur. Vera enim fides non potest esse,
ubi non est ucra contritio, timor et ter
A ---
ror coram Deo
Hoc hominibus inculcare est ualde
necessarium, quia ubi non est contritio
et dolor de peccato, ibi etiam non est
uera sides pals exlvii. Beneplacitum est
dsio super timentes eum qui sperant
in misericordiam eius. Et Deus ipsc
dicit Eze: iii. Quando predicator non
arguit auditorum errores et peccata,
se requisiturum animas eorum ex ma-

p.84
nibus ipsius. Tale iudicium fert Deus
contra pdicatores, qui consolantur po
pulum, dicentes multa de fide et remissi
ene peccatorum, nihil uero de penitentia,
ior
timore Dei et iudicio. Tales pdicato
Ico
res increpat etia Ieremias c. vii. Di-
in-
cens non esse credendum iis qui clamant
fi
Pax, Pax, cum tanen Deus sit iratus
et non sit pax
Immo timendum est quod Deus hosce
ter
pdicatores cum auditoribus grauiter
puniet propter hanc securitate. Isud
nim est peccatum contra quod clamae-
leremias c. vi. Erubescere nesciunt. Ee
Paulus Ephe: v danat cos qui sine
dolore cordis in securitate et contemptu
uiuunt, et dicit Scitote quod nullus scor-
tator, immundus aut auarus qui est ido
lorum cultor haereditatem habet in Reg-
no christi et Dei. Memo uos seducat

p.85
inanibus uerbis. Nam propter haec ue-
nit ira Dei super filios incredulitatis,
propterea ne sitis consortes eorum.
Igitur uera pgnitentia est cordis con
i tritio et dolor de peccatis, et terror co
ra ira et iudicio Dei. Haec uocatur cog
i nitio peccati, Mortificatio carnis, con
tritio etc, ut uideas uaria nomina pae-
l
nitentiam habere in scriptutis
l
l
Quida quando loquuntur de mor-
tificatione intelligunt cantum camis re-
frenationem quae potius est opus nouae
. uitae, ante quod requiritur mortifica
tio camis qqui nihil aliud est quam uera
I
de crrore et peccato contritio
l
Aliqui uero sic loquuntur, quod opor-
tet cognoscera totam nostram natura esse
mala etc. quae uerba uera quidem sunt,
l
sed quidam putant qui se bene cognos-
cunt, quando simpliciter et solum haec

p.86
uerba cogitare possunt, et fiunt securi.
Est ant longe aliud cognoscere seipe
sum et per legem uenire in cognitionem
peccati. Hoc est enim cognoscere pec
catum, pgnitere et dolere de co, et ter
reri ira et iudicio Dei. Quemadmodum
Dauid cognouit peccatum quando pro-
-
pheta Nathan ueniens increpauit eum
ii. Sumuelis xii. Dauid enim iam ante
sciebat se peccasse, sed nondum habuit
contritionem, ergo neque ueram cogni-
tionem peccati
Scamna tenentes discunt ire pueri,
Ita et e crassis peccatis quae omnes
intelligimus discenda est Paenitentia et
contritio. Arguatur ebriositas, scorta
tio, inuidia, od ium, auaritia, medacium et
1r
similia, Prouocentur homines ad paeni
tetiam proposito eis iudicio Dei, Vindic-
ta et exemplis scripturae, ut uideant quam

p.87
Deus uindicarit iniusticiam.
Verum coram hypocritis ubi neces-
sarium est, non obliuiscantur pdicatores
admonere de ira et uindicta Dei, qua-
comminatus est et saepe exercuit deus
contra falsos dei cultores siue hypocri
tas, qui fancta sua specie blasphemat
bonum Dei nomen et uerbum.
Quidam existimant, quia Deus ueraae
.,, 4 D..] D 20
contritione in nobis facit, non esse ho
mines ad cam admonedos. Verum qui
dem est Deus operatur in nobis uc-
ram contritionem, sed operatur camp
uerbum et predicationem, Queadimodum
enim homines admonentur tit credant
et deus per talem pdicationem operatur
fidem. Sic ctiam admonendi sunt ad peni
tentiam, et committamus Deo negocium
in quibus uoluerit operari paenitentiam. Ip-
se enim operatur per praedicationem quem-

p.88
admodum ait Moses Deut:/ iii. Deus
est ignis consumens, quando perdicatio
quae sit de iudicio et ira dei;, innobis
operatur paenitentiaum
Itaque Prima pars penitenti est con
tritio et dolor. Altera est credere b re
mittuntur peccata propter Christum, que
fides operatur bonum propositum. Ista fide
accipimus remissionem peccatorum, ut
Paulus docet Ros iii. etc. Sed haecfr
des, ut saepe dictum est, non porest else,
ubi non prius est penitentia et dolor
de errore et peccato. Siquidem peniten-
tia sinc fide est pgnitentia Saulis et Iu
de proditoris id est, desperatio, Rursum
fides id est cogitatio et somnium de f ide
sine paenitentia est persumptio et carna-
lis securitas id quod post haec uidebis.
Antehac docuerunt tres esse partes
paenitentiae, Contritionem, Confessionem,

p.89
et satisfactionem. De prima parte dixi-
mus, quod paenitentia et dolor debet pre-
dicari, et quod cognitio peccati et mor-
tificatio uocantur paenitentia et dolor,
cr-
Et pstat retinere haec uocabula Contri
mi
tio et dolor in usu, quia hge sunt clara
et facilia intellectu, maxime Germo
nice expssa Rew vud leib et ut dani
loquuntur anger oc ruelse.
l De ucra ac Christiana Consfessione.
i s fihm Confessio non est a
perY. deo mandata, nempe illa om-
Rlnium peccatorum enumeratio, id
quod etiam impossibile est, quemadmodum
psalexix. dicitur. Errores quis intellis
get a ab occultis meis munda me etc.
Sunt tamen admonendihomines pro-
ter multas causas ad confessione max
ime casuum ut uocans, propter quos indi
gent consilio, et peccatorum quae prae

p.90
ceteris plus ipsos grauantur.
Nullus preterea admittatur ad sa-
cramentum, nisi ante a suo pastore exa-
minatus, ut sciat num sit talis qui acce-
dere ad sacram caenam possit i. Cor:/ xi.
lara
Qui indigne etc. H
maae
Ignominia uero irrogant Sacramen-
to non solum qui indigne accipiuut sed
cti qui per negligentiam indignis tra-
dunt. Cauendum igitur omninone uul-
onc.
gus consuctudine sola tantum accurrat
ad sacramentum, et nesciat interim Sa-
om
cramenti usum.
0, id
Qui ergo ignorat usum Sacramenti
odum
non admittatur, Ad usum Sacramenti
elli-
in tali examinatione admoneantir etiam
etc.
homines ut confitcuntur, ut recte isti
tuantur si habent quosdam dubios con-
scientiae casus, ut accipiant consolatio-
nem audicntes uerba absolutionis ex

p.91
Christi Euangelio, si uere eos paenitet
delictorum.
Maxime ucro de absolutione, de
qua apud Papistas pro concione altis-
simum fuit silent ium publice pdicandum
est et bene declarandum ipsa est Dei
CA?
ucrbum, per quod cuicp scorsum peccata
1
remittuntur et remissa pronuntiantur,
quo fides excitatur et confortatur
etc. Tamen itaut haec Christianis sine
libera, hoc est, non prohibita illis qui
n
absolutione uti uolunt, et forte liben-
? 7 ?
tius cam accipere a suo Pastore ut pur
blico Ecclesiae ministro quam ab alio,
qui et fortasse ca carere non possunt,
Rursum non sint haec quasi legis coacti-
one mandata illis qui soli Deo pecca-
ta confiteri uolunt, maxime si iam an-
te sint satis instituti in fide et doctri-
na Christi, hi si uolunt ita accedere ad

p.92
Sacramentum, non sunt prohibendi, neque
ad aliud faciendum cogendi, Nam quisquam
ibiedit et bibit Sibi, ut Paulo ait, Pro
bet autem etc. id est pro sua conscientia.
De uera ac Christiana Satisfacti-
I one pro peccatis.
Satisfactio pro peccatis nostris
non sunt ulla opera nostra, sed so-
, lus Chrislus satiffecit pro pecea
tis nostris. Ideo illa satisfactio quam docue-
runt Papisie, diligentissime pro concio-
ne et alias est dananda cum omnibus.
n
mendaciis et fictis cultibus Dei, quae
ur
huic papisticae et maledicte s- atistactioae
0,
ni adhaerent, ut sunt Purgatorium, Mis-
t,
sa, Peregrinationes etc.. Satisfactio
ti.
crum non est connumeranda uel assu-
enda nosirae paenitentis, sed est ut ita di
camus, Paenitentia Christi, qui pro no-

p.93
bis fatisfecit sine omni nostro opere, et
potius pertinet ad fidem nostram, ut scia-
mus Chrisum ipsu satisfecisse pro pecca-
tis nostris. Non enim satis est scire quod
Deus uelit peccata punire et qm sit doe si
lendum et conterendum cor de peccatis, n
Sed necesse est etiam scire quod Deus prop
: ter christum uult remittere peccata. Ne
A
cesse est enim fidem cum paenitentia esse con
iuncta, quia penitentsa seu contritio cor
dis sine fide facit desperare ut uides in
i Iuda et Saule, rursum ucra fides sint
paenitentia haberi non potest.
H Ita adimoneantur homines, Primi
i prouocentur ad timorem, Magna enim
ira Dei est contra peccata- nullus
portest per cis satisfacere nisi solus Chris s
tus filius Dei, Id quod merito nos ter
acat, nempe Deus tantum irascitur
contra peccata, Non est hic contemnen-

p.94
dum illud Christi uerbum Lucae xxiii. Si
uiridi ligno haec faciunt, quid fiet in ari
do: Si Chrisium ita oportuit pati/pter
nostra peccata, quanto plus patiemur,
sf.: ira Dei contemnentes peccatorum
s, Rostrorum nos non penituerit,?
Breuiter qui non nouit meliora sim-
plistime et crassissime haec duo sibi pro-
ponat, Mori et Viuere, quem quisque uel
98 ecogitur nesse. Quod morimur, ex peres]
in cato uenit Gen. sii. Ro: vi. Stipendium
7e peccati mors est, Ideoque primum incule
canda est hominibus talis ira Dei,
sui per hanc puniuit peccata hominum, et
m comminatur adhuc se puniturum nisi
us conuertantur psal.vii. Nisi conuersi fu
is.eritis, gladium suum uibrauit etc. Rudes
enim et securi obliuiscuntur huius irae
er A 4 H 44-
ur dei, et non meminerunt se morituros
quando peccant. Ideo admonendi sunt

p.95
ita ut Moses suis cornibus aut splen-
doribus, id est, Dei lex, impetat cos,
Ill
ut terreantur pre morte et ira dell Si-
quidem ira dei et mors non potest reuet
qBarinisi per lege Ros iii. Iecirco ferio do
cenda est Lex et peccata bene declaranda
Qui ergo cornibb Mosis ita peussi et
A. o 9.269 D 2
humiliati terrore iudicii et irae dei seti
.
it mortem, aut metuunt se sensuros, illi
sut qui conceperunt pgnitentia etcontri
tione, Na sentire itam dei etaculeum mor
tis facit perire risum et omne gaudium
quod habent contemptores in peccatis.
Hoc ergoMori siue mors facile ntelli
4
gi potest. Est enim contritio, uel morti
'ficatio, hoc est terreri morte et ita dei.
-
N Ae3
Mox alterum sequi debet et talibus
thominibus diligenter proponi, nempe
que tion satis est ita mori et terreri, sed
Deum uelle non mortem sed uitam, psal. xxx.

p.96
Ad momentum durat ira eius, et uita est
in uoluntate eius etc. Et Ezecch:/ xviii.
Nolo mortem peccatoris ctc. Huc per-
tinet Dominnus noster Iesus Christus, qui sequitur
Mosen et occidit pro nobis mortem etc.
Qui autem non timent mortem et cor-
nua Mosis, ii neque uitam neque Christum
desiderant, quemadmodum uidemus uul-
go et Euangelium et legem content ab iis
qui nihil curant neque uitam neque morcem
Talibus non est pdicandum, Sunt enim
porciet canes qui quod sanctum estcon
culcant et nos lacerant Matth. vii.
Et ita sunt prouocandi homines ad
fidem, nempe, quamuis nihil meriti simus
nisi damnationem, tamen remittit nobis
Deus peccata sine nostro merito prop-
ier Christa. Haec est satisfactio. Na
fide accipimus remissionem peccato-
dun, si credimus christnmpro uobis.

p.97
satisfecisse i i. Io. in ii. Is est reconciliatio
Ae peccatis nostris- non pro nostris tam
aum sed etiam pro totius mundi peccatis.
D Ecclasiasticis hominum ordina
H tionibus.
SLurimum incommodi accidere
n uidemus ex imprudenti pdicae
tione quae fit de Ecclesiasticis ordi-
nationibus. Ideo admonuimus pasto-
res ut magis curent docere necessaria,
15.5 19. et
ut christianam paenitentiam de qua dixi-
mus, Fidem, bona opera, Dei timorem,
Orare, non blasphemarc, parentes ho
norare, Educare filios, honorare Po-
testatem; non inuidere, non odisse, nemi-
ni iniuria fa cere, non oscidere, Castita
tem, in coniugio honestatem, non sectar
auaritiam non furari, non Ebrietati sinr
dere, non mentiri, nullius famam laede-

p.98
re. Haec enim plus necessaria sunt qua
feria sexta carnes edere etsimilia, qua.
quam et hoc iustum est corum deo et in
conscientia
Tamen instruendi sunt homines, ut
disincte et cum discrimine loquantur de
Ecclesfasticis ordinationibus, Quaedam
cnim factae sunt propter bonum ordi-
nem et pacem i. Cor xiiii. Omnia or
dinate fiant in Ecclesia
Ideo driici dies et quaedae aliae ferig,
ut in nostris parochiis consuetum est, ser
uentur. Opus enim habent homines
quibusda certis reporibus, ut conueni-
anit ad audiendum uerbum Dri.
Neque contendant Passores inter se,
quando quispiam ex causa aliquo dit fe
riatur ut pdicer uerbium, et alii non fe-
riantur alibi, sed quisque seruet. suam
tonsuetudinem in pac, donec de his or-

p.99
dinate constituatur. Ita tamen ne om-
nes dies festi aboleantur, Consultum fo
ret ut concordes seruaret Dnicosidies
Annuntiationis, Purificationis, Visit-
tionis Mariae uirginis, Ioanis Baptisus
tae, Michaclis, Apostolorum, Magdale
n, Nisi alicubi quaedam talia festn essee
abrogata ut omnia commode inscitui
non possint. Haec autem obseruentur ab
omnibus, Festum Natiuitatis Dfiic,
Circumcisionis Epiphaniae, Pascae Ascen-
sionis, Pentecostes, omissis tamen,
quas Uocant, Legendis non satis chris
tianis, et cantibus qui non sut ex scrip
tura, quod enim esset festum menda-
cia probare et predicare Hue autem
- ?, n
sesta propterea ita ordinata sunt, quia
omnia gesta christi precipus, non pos-.
sunt semel congregato populo propo-
ni, ideo commodum est illa sic per an-

p.100
num disiribui, maxime in illa tempora
quando gesta sunt, ut etiam tempora puer-
ros et rudes admoneant rerum pro4 salute
nia gestarum cum picatione sine qua il-
la nsnil essent. Qu admodum in Scholis
ordinatur ut alio die uirgilius, alio lega
tur Homerus. Obseruandae etiam sat
consuetae feriae et consueto more in heb-
domada ante Pasca, quado Passio pdi
catur, nec est necesse hanc antiquam con-
suctudinem et ordinationem mutar, licet
tamen interim etiam non necessarium est
pdicationem passionis illi cpori esse alli
gatam, quae est omnium temporum sicut
et aliae predicationes.
Instruendi autem sunt homines quod tales
feriae ad hoc solum seruantur, ut uerbum
dei in eis predicctur, et si cui incideret
necessarius labor quod possit illum facere,
Deus enim exigit a nobis tales Ecelesi-

p.101
arum ordinationes non propter aliud quam
propter predicationem et doctrinam
uerbi sui, quemadmodum dicit Paw
lus Col: ii. Nemo uos iudicet de cibo
et potuaut parte dici Festi eee.
Preter has constitutiones quae fac
tae sunt propter bonum ordinem, sunt et alig
quae hac opinione factae sunt aut seruan-
tur, ut sint speciales cultus dei, p quos
Deus reconcilietur et mereamur graea
tiam, ut sunt mandata iciunia, prohibitio-
esus carnium feria sexta etc. Christus
Matth.xv. docet tales ordinationes es
se inutiles ad reconciliandum deium, Frus-
tra inquit colunt me, co docent doc
trinas et mandata hominum. Sic et Pau
lus i. Timo: iiii. tales ordinationes
et obseruationes uocat doctrinas d9
moniorum. Et docet Col: ii. Nemo uos
iudicet de talibus, id est, non sunt faci-

p.102
endae ordinationes tales nec docendum
quod eas uiolare sit peccatum, aut eas ob-
seruare sit cultus Dei. Nam iure uio-
larunt etiam eas Apostoli Matth:/ xii.
IIsTthdicandum tamenest hominibus, ne
i tales ordinationes uiolentur coram im-
becillioribus qui nondum instructi sunt
u- ne scandalizentur. Nihil est enim age
os Adum contra charitate, sed omnibus ure_-
a da ad augendam charitate, ut Paulus ais
io 3. Cor: xiti, Si haberem fidem qua pol-
us sem transterre montes, charitatem au
es tem non haberem, nihil essemm.
uw Instruendi hic etiam sunt homincs
loc quid intersit inter Ecclestasticas or Ie
as nationes, et inter leges ciuiles Meei 7
26 tratus, He enim onines, nepe constitu
19 tiones ciuiles seruande sunt, quia non
10 crdinant nouum cultum Dei sed tantum 8;
pacem et honestatem conseruandam. Sunt

p.103
itaque seruandae, nisi preciperent agere
contra Praecepta Dei, ut quando Ma-
gistratus precipit omittendum Euan-
l
gelium aut aliquid ad Euangelium ptinens,
Hic seruanda est regula Act: v. Opor
tet obedire plus deo quam homnibus.
-
Masse Purgatorii pro animabo et alig
uenales Misse sint posthac in totum abro
gatae. Si enim Misse animarum Vigilig
similia ualerent, sequeretur peccata
aboleri posse per opa. At Christus so
lus est agnus Dei tollens peccata mu-
di, ut dicit Ioannes Baptista. Preterca
Masse, (si ita uocare libet) sut institutae
uiuis et non pro mortuis, ad accipi-
endum corpus et saguinem Christi in com
memorationem mortis eius. Nemo at
potest commemorare mortem christi ni
si u qui in hac uita agit, ut taceamus
de audiendo, edendo et bibendo etc.

p.104
Quid de Canone Missario presbyteri
nostri sentiant ex aliis libris iam ante di
dicerunt, neque necesse est multum de
hoc laicis predicarte
Quida gernianice, quidam Latine
canunt Missas, id quod non moramur.
Tame utile et commodum uidetur ger-
manice cantari ubi populus latine non
intelligit, ut populus ea qui canuntur et
leguntur co melius intelligat i. cor: xiiit.
Quado benedicit in spiritu; quomodo
qui in uulgo est res; pondebit Ame ad
tua benedictionem, quando non intelli-
git quae dicis? Tu quidem dicis bene,
sed alius indeinon gdificatur, Et rur-
Aum, Omnia fiant ad edificationem
n. InSuimmis Festis ot Natiuitatis
Christi, Pascae, Ascensionis, Pentecos-
tes et similibus, bonum esset in Missa lati-
ne canere sed tantum ex scriptura, Defor-

p.105
mitas est saepe eadem canere. Nec quisquam
faciat germanica cantica, nisi qui donum
habet a deo ut commoda facere possic
33 D. H. Z.
Porro quauis dictum sit de seruandis
quibusda feriis propter uerbum dei et do
cendum et audiendum, tamen hoc non fit ut
p hoc confirmentur Sanctorum impiae
inuocationes et patrocinia, Christus
.7]? ? ? ? 1
Iesus enim solus est mediator interee-
dens pro nobis i. Io. ii. Ro: viii.
Vere autem ita honorantur Sancti, et
sciamus cos nobis propositos speculum
et exempla diuinae misericordiae et gra-
tiae. Quemadmodum enim Petrus, Paulus
et alii sancti nobis in carne et saguine
et infirmitate similes, ex gratia Dei
perfidem saluati sunt. Ita per haec exem
pla concipimus consolationem. Deus
etiam nobis non imputabit infirmita-
tem et ignoscet peccata, quando confi-

p.106
dimus ei et credimus et in infirmitate
nostra eum inuocamus, ut illi.
Sanctorum honor in hoc quoque consis
sic
tit, quando nos exercemus fide et cha-
lis
ricate siue bonis operibus, et in his cres
do
cimus, quemadmodum uidemus et audi-
mus illos fecisse
ig
Prouocandi igitur sunt homines per
us
exempla Sanctorum ad fidem et bona o-
cer
pera, quemadmodum scribitur, Heb:/ xiii.
Memeetote illorum qui persunt uobis, qui
uos uerbo dei docuerunt, quorum fimem
1sum
intuentes imitamini fidem, Sic et Pe
gra
trus mulicres admonet i. Pe: iii. ut i-
lus
AAA
mitentur matre sua Saram ornatu cor
dis, modesto et quicto spiritu. Sic in-
quit et sanctae mulieres olim se come-
bant, quae confidebant in Deum et ma-
ritis suis obediebant, quemadmodum
Sara obediebat Abrahae uocans eum

p.107
Dominum suum, cuius filiae uos estiss factae,
si bene facitis non meticulose.
De Matrimonio.
De coniugio instruant Pastores
diligenter populum, quod sit a Deo
Minstitutum, Ideoque esi inuocadum
a coniugibus et bene sperandum in om
ni necessitate. Na quando Deus insti-
tuit coniugium et benedixit ci Gen. ii. de
Eent coniuges gratia et auxilium a deo
sperare in omni incommodo, prouer:
xviii Qui inuenit mulierem inuenit bonum
et hauriet iucunditatem a Domino, id est, bene
placitum, Item quemadmodum honestatem
seruet in coniugio, et mutuam patientiam
XK charitatem ibi prestent docet Paulus
Ephe .v. Et quod se non possint separare,
12- ae
idocet ipse Christus Matth. xix.
tae. Quia uero experimur quosdam leui-

p.108
ter et per contemptum abuti libertate chris-
tiana in multis, et sine omni necessita-
te suscitare scandala, debent Pastores
de coniugio, quod ad gradus saguinis
attinet et affinitatis, et similio, distine
te et cum iudicio docere et agere, Nam ut
Paulus ait Gals v. Christiana charitas
non est data ad hoc, ut quisqu pro sua li-
bidine per hanc ludat et faciat quod li
bet, sed ur libera conscientia suo proxi.
mo et seruiat et uiuat, In libertatem in-
quit, uocati estis tantum ne hanc detis oc-
casione carni, Si autem parochi in his d
bitauerint, consulant doctiores, aut cau-
sa remittant ad Illustriss: Principem nos
erum aut eius Cancellarium, sccundum ma-
datum ipsis traditum.
De Libero Arbitrio.

p.109
Quidam absque discrimine loquun-
tur de libero arbitrio, ideo ad-
didimus hanc breuiusculam in-
structionem.
Homo ex innatis uiribus habet libera
arbitrium externa opera uel faciendi uel
i omittendi, coacto b legem et commina E
, tas pgnas. Hinc potest ciuile probitatem c
i siue iusticiam et bona opera prestare ex I
H gpriis uiriby, ad hoc a deo datis etcon i
, scruatis. Na Paulus hoc ipsum nominat.
iusticiam carnis, id est, eam quam caro si-
ue homo facit ex propriis uiribus. Si er-
go homo ex propriis uiribus operatur ali-
quam iustitiam, certum est quod habet aliquam
il electionem et libertate malum uitandi et
bonum faciendi. Deus quoque hanc exter:
I nam et ciuise iusticiam exigit Gials iis. Lex
data est propter transgressione. Et i. Timo:/
i. Lex iusto non est posita sed inius-

p.110
tis et inobedientibus, impiis et pecca-
toribus, gnasi dicat, Cor propriis uiribo
non perssumus immutare, tamen externa
LGEEMt
transgressionem uitare possumus, Docem
dum est etiam quod Deo non placet uita con-
teptrix etgentilis, sed Deus a quoli
bet exigit hanc iusticiam, et punit horre
de omnigenis mundi plagis et aeterna
et 8
paena hanc impiam vitam.
Tamen impeditur haec libertas per
diabolum. Si enim homo per Deum non de
fenditur et gubernatur diabolus perpe-
i
tuo cum adigit ad peccandum, ne possit
r
uel externe iustus esse, hoc est necessa-
ali
rium scire, ut homines discant, qua fragi
lis et miser sit homo qui non quaerit
auxilium a deo, hoc sciamus et deum inuo
er
cemus ut iuuet nos, et impediat diabo-
lum, conseruet nos, et uera caelestia do-

p.111
Deinde Non potest homo ex pro-
priis uiribus cor mundificare et operari
dei dona, ut sunt uera paenitentia de pec-
catis, uerus & non fictus timor Dei,
uera fides, uera charitas, castitas, non
quaerere uindictam, uera patientia, fide-
lis inuocatio, non sectari auaritiam etc
Sic Paulus ait Ro:/ viii. Naturalis
homo non percipit ea quae Dei sunt, non
uidet iram Dei, ideo non uere timet, non
uidet dei misericordiam, ideonon uere
fidic aut credis ef, Rogandum igitur est no
bis ppetuo, ut deus opetur in nobis sua
dona, haec uocatur christiana iusticia.
De Christiana Libertate.
Quidam etiam loquuntur sine discrimi-
ne de Christiana libertate. Vnde
aliqui homines putant se liberos esse
ne ullum habeant Magistratum, ne post-

p.112
hac soluant debita. Alii existimant chri-
stianam libertatem non esse aliud quam car-
nes edere, non confiteri, non ieiunare.
Has stultas opiniones uulgi reprehen-
dere debet pdicatores, et doceant qui ad
emedationem non quae ad temeritatem
spectant
Primum itaque libertas Christiana est,
2 potestate diaboli liberum esse, id est, ha-
bere remissionem peccatorum perChristum
fine nostro merito aut opere, operante
fidem in nobis Spiritusancto
Hec hbertas bene intellecta sumam
adducit piis consolationem, et incendit
cos ad Dei dilectionem et ad christiana
opera, ideo hoc saepe docendum est, nempe
ita. Quod qui per Spiritumsanctum non
s a-
conseruatur, super eos diabolus habet
poteslatem adigendi cos ad horreda sce-
lera et turpitudines, alium ad adulterium,

p.113
alium ad furta, alium ad homicidia, quem-
admodum uidemus multa in talia inci-
dere ut nesciant qui fiat, et querantur
se a diabolo adactos. Haec uocatur cap
tiuitas humani generis. Non enim qui-
escit diabolus et est homicida, et uigie.
lat ut corpus nostrum et anima perdat,
et delectatur perditione nostri
Contra hoc uocatur Christiana Liae
bertas Christus promisit nobis Spr-
ritumsanctum, quo nos uult regere et con
seruare contra tale dia bolicam potesta:
tem. Christus ait Io: viii. Si filius uos.
liberauerit uere liberi eritis IE
Hic admonendi sunt homines ad ti-
morem, ut cogitent in quantis sint peris
culis, quando nemo tuto est a peccato et
infamia nisi deus conseruet. Contra
quod admonendi quoquee sunt et conset6-
latione confortandi ut credant et orent

p.114
ut spiritusancto custodiantur a spiritu
inaligno, quemadmodum christus iussit o-
rare Lucae xxii. Orate ne intretis in ten-
tationem. Non enim est diabolus impe-
tens aut contmenendus aduersarius, sed
est princeps mundi huius, quemadmodum
ipsc christus eum nominat Io. xii. xiiii.
et xvi. et Deus huius mundi, ut ait Pau-
lus ii. cor:/ iii. Iccirco pugnandum est no-
bis (Ephe:/ vi) non contra carnem et sang-
uinem sed aduersus principes et potesta-
tes, aduersus Magistratus tencbrarum,
aduersus malignos spiritus sub caelo,
Haec autem est nostri consolatio i. Io: / iiii
quod maior est qui est in nobis quam qui
in mundo.
Hexc pars christian Libertatis saepe
inculcetur, ut homines ad timorem et fi-
de prouocentur. Nulla enim pars doc-
trinae christianae magis gaudio afficit

p.115
pia corda, quam quod sciamus Deum nos
uelle gubernare et protegere, quemad-
modum Christo dixit Matthexvi. Portae
inferi non preualebunt aduersus cam.
Secundo est christiana Libertas, et
christus non alligat nos ceremoniis et
iudiciis legis Mosis, sed uti licet ordis
dinationibus ciuilibus iudiciorum om
nium regionum in quibus agimus, apud
Saxones Saxonicis legibus, apud alios
Ronunis etc. Tales omnes ordinatio
nes si non sunt contra Deum aut rationem
siuc naturale iudicium, approbat Deus
et corfirmat, ut ante dictum est, Roma.
xiii. Omnis potestas a deo est, non Iu
daica solum, sed etiam omnium nat ionum i-
P. ii.Subiecti escote omni humangae or
dinationi
Tertia pars christianae libertatis per-
tinet ad Ecclesiasticas hominum con-

p.116
stitutiones, id est, Ieiunia, ferias, et si-
milia, Hic nocesse est scire, hae ordi-
nationes non prosunt ad consequendam
iusticiam cora Deo Matth: xv. Frustra
colunt me etc. De hoc diximo supra tri
plices esse Ecclesiasticas ordinationes.
dis
Quaedam quae sinc peccato non possunt
seruari, ut prohibitio nuptiarum, non de-
m
ud
bent seruari, Plus enim obediendum est-
deo qua hominibus Act .v. Et sunt tan
os
eum doctrinae daemoniorum 1. Timo:/ iiii. In-
sup Christus Matthixv. condenat tra
ne
ditiones qux iubet peccare concra dei-
us
mandata
3.
Aliae ordinationes factae sunt, non ut
sint speciales culto Dei, non ad gratiam
merendam aut ad satiffaciendum pro pecca
tis, neque ad hoc ut sint necessariae obser
uatioes sed utises, ut quod feriamur Dni-
eo die, in Pascate, Pentecoste, Natali,

p.117
domini, quae tempora ordinata sunt, ut sciant
homines quando conueniendum sic ad dis-
cendum uerbium dei, non quod necessarium sit
peise talia obseruare tempora, uel pec
catum sit nunc opus manuarium facerc, sed
postqua nouit quisqu illa tempora, bonum
est tunc seruare, conuenire, et discere
Qtertio loco sunt ordinationes,
ad hoc factae ut sint cultus Dei specia-
les, ut mercamur per cas gratiam et in-
dusgentias ut uocant peccatorum, ut ma
data iciunia, non edere carnes feria sex
ta, septem horas legere et similia, plane
hac ratione sunt impia, ideo licet talia
precepta negliger, et Paulus ca uo
cat doctrinas daemoniorum, nepe quan
do tales ordinationes seruantur aut exi
guntur ea opinione ut mereamur per
cas gratia, uel necessaria sint ad me
rendam a Deo gratiam.

p.118
De Turcis.
De Turca etiam quidam praedicato-
res multa clamant quod non liceat
ei resitere propterea quod uindic-
ta christianis prohibita sit. Hic sermo
di seditiosus et non sustinedo Magis
tratui enim datus est gladius et Potes
tas, et ei mandatum ut homicidia et ra
pinas uindicet et cocrecat, atque ideo de
bet armis prohibere cos quae conntra Ius
Bellare tentant, rapinasque et homicidia
medit atur. Hec uindicta non est prohi-
bita. Sic enim ait Pauius Roisi. Potes
tas est uindex Dei, id est, a Deo ordi-
nata et mandatum habens, qui et ad-
mnet ci in tempora angustis.
Vindicta autem christianis est prohibi
ta, quae tentatur non per Porestatem, neq;
vx potestatis mandato. Et sicut Scrip-
tura christianis puata uindictam prohibet

p.119
ita rursum mandat eam Magistratui, et no-
minat uindictam, quae fit per Magistratum,
cultum siue seruitutem dei. Immo summa ele-
emosyna est homicidia per gladium prohibe-
re, quemadmodum deus mandauit Ge. ix.
Quii fuderit hominum sanguinem fudatur
Ket sanguis cius. I
Quidam etiet dicunt fidem gladio
anon defendendam, sed patiendum no-
bis nt Christo, ut Apostolis etc.
Propter hoc sciendum est, uerum esse e qui
noon sunt in politico Magistratu, deber
pro se quisque pati, non se defendere, que
admodum Christus non se defendit, non
enimuoluit in terris politicum gerere
Magistratum, quem admodii Io. vi. non
permisit se Regem eligi a Iudaeis
f Tamen Potestas debet suos uindi-
care ab iniuria, siue iniuria flat aur in-
tentetur propter fidem siue propter alia

p.120
Adde, quod quando potestas debet ho-
norare bene facta et male facta punire
Ro. xiii. i. Pe:/ ii. Debet etiam obsistere
illis qui uerum dei cultum, bonas ciuiles or
dinationes, leges et Iudicia abolere uo
sat. Ideo oportet Turcis resistere, qui
non terras solum uastare uolunt, uxores
liberos uiolare et occidere, sed etiam
Iura, religionem ueram et omnes bonas or-
dinationes tollere, ut nec qui reliqui
fuerint sccure uiuere possint, neque filios
IMAAA
erudire
Itaque Potestas precipue pugnare debet
ut cseruetur in terris Ius et potestas,
ne posteri inhoneste uiuant, Tolcrabi-
lius esset bono uiro si cius liberi occide
rentur qua quod coguatur Turcicos dis-
cere mores. Turce nulla aut norunt aut
curant honestatem. Potentes corum rapi-
unt aliorum bona, uxores, liberos, ut li-

p.121
bet, uulgus non curat debitum coniuga-
le, accipiunt mulieres, et rursum extrun-
dunt cas, ut uisum fuerit, uenduntque fir cul
lios. Qui mores quid aliud sunt quam tra
mera homicidia* Hoc experti sut Hum
-
gari, certissimi huius rei testes qui sese
bi uadunt contra Tureas, sic exhor VF
I tantur. Eia agitc, ctiam si non esset chris s
tiana fides, tamen necessiarium esset ni -
bis pugnare contra Turcas pro nostris
uxoribus et liberis. Prgoptamus pr E: -
E tius mortem priusqua uidecamus illora
: erga nostros turpitudinem. Turcae enim.
qgunt homines in forum, emunt et um 18
dunt cos, utuntur eis ut iumentis, siuu E
uiris siue mulicribus, slue iuuenibus,
siue seibns, ssue uirginibus siue uxori n
bus, ita ut plane abominatio sine ul n
I la humanitate sit Turcica uita c
Ideo debent predicatores exhortari

p.122
homines ut orent Deque ut ab his feris
conseruemur, etdocere qsit uerus dei
cultus contra tales pugnarc e Magis-
tratus mandato.
.;
De quotidiano exercicio in Ecclesia
Postquam in multis locis ueteres
1 cgremoniae abolit suntet parum
legitur in templis aut cantatur,
ita ordinatum est, ut seruetur posthac in
Ecclesiiset Scholis, maxime ubi multo
est populus in ciuitatibus et oppidis.
Primum licet - Ecclesiis mane cant-
re tres psalmos latine uel germanice,
Et in diebus quando non predicatur, po
cest ab aliquo picatore legi lectio ex
Matthaeo, Luca, prima Epistola Ioan-
nis.Duab Petri, Iacobi, quibusde sac
ti pauli, ut ad Timothesum, Titum, Ephe-
sos, Colosseses scriptis. His finitis in-

p.123
cipiatur rursum a principio. Et qui le-
git lectionem, postea exhortetur populum
ad orandum Pater noster pro publica
necessitate maxime pro iis quae eo tem-
pore accidunt, ut pro pace, uictu, im-
primis pro Deigratia ut conseruet nos
et gubernet. Post potest tota Ecclesia
canere canticum germanicum, et predica-
tor addere collectam.
Vesperi bonum esset tres psalmos
I-Va
uespertinos canere, latine non germani-
ce, propter Scholasticos ut assuescant
7. n
latino, Posten aliquam Antiphonam,
Hymnum et Responsorium, quae pu-
ra sint, id est, ex scriptura sacra. Post
haec posset legi lectio germanica e Ge:
nesi, ex libro Iudicum, Regum, postquam
iubeantur orare paster noster. Hinc pos
- PY 39
sct cantari Magnificat uel Te Deum
Laudhnnius, uel Benedictus; uel Qui-

p.124
tumque uult saluus esse, aut dici possent
purae aliquae preces, ut iuuentus assue-
flat ad scripturam et in ca permaneat,
Post haec omnia, posset tota Ecclesia ca
nere gcr manice et presbyter addere
I
Collectam..
l
In paruis oppidulis ubi non sunt
Scholastici non est necessarium quotidie
canere, bonum tamen esset aliquid canere
quando est predicandum. Est autem predi-
candum feria quarta et sexta preter Do
minicam diem, et festa qux habent suas
de predicatione ordinationes
Curet perea passor ut utiles libri
scripturae non difficiles pro populo as-
sumantur ad predicandum. Et ut fides
ita predicetur, ut smul uera ac christi-
ana paenitentia. Iudicium Dei ac timor
bona opera doceantur, eo modo ut an-
te dictum est. Sine paenitentia enim fi-

p.125
des aut haberi aut intelligi non potest.
Dichus festis debet mane et ad ues
peram predicari, mane Euangelium, uess
ti
peri autem siue post prandium, quia fa
miliae et iuuentus ueniunt ad concionem,
bonum lIudicamus Drica die docere
et interpretari ppetuo decem precepta,
a 7 A. 4 -4
articulos fidei et oratione Dominicam,
Decem praecepta ut per ca homines ad
timorem Dei prouocentur. Oratione
Dominicam, ut sciant quid orent.
In articulis fidei haec tria precipua
diligentissime tractentur, Creatio, Re-
demptio et Sanctificatio, Bonum enim
iudicamus ut de Creatione sic docex-
tur, ut sciant Deum adhuc creare, nutri-
re, producere omnia etc. Per hoc ad-
moneantur homines ad fidem, ut deum
inuocantes oremus pro uictu, uita, sa-
iitate, et similibus corporis necessita-
tibus.

p.126
Postea instituantur de Redemptio-
ne, et peccata nobis remittuntur prop
ter Christum, quo trahendi sunt, om-
nes articuli de Christo, quod natus est,
mortuus est et resurrexit etc.
Tertius articulus, Sactisuetio est ope
ratio Spiritussanti, Hic admoncantur
ut oret, ut Deus suo spiritunos regat
et citodiat, ut sciant quam fragiles nos
simus, et quam horrede cadamus nisi
Deus per Spiritumsanctum nos erudiat
uerbo Dei et custodiat
Quado uero Dominicis dichus haec
nempe Decem precepta, articuli fidei,
et oratio Dominica, ad finem perduc/
ta sunt, reliquae postea contiones eius-
dem horae sint de Matrimonio, De
Baptismate et de Caena dominica, Post
quas finitas rursum incipiatur Cate-
chismi perredicatio etc. In hac predica-

p.127
tione propter pueros et rudes, debent
ad uerhum recitari precepta, fides, ora
tio Christi et institutio duorum Sacra
mentorum.
Predicatores abstineant a contumae
liosis uerbis et uitia in genere conden-
nent uerbo Dei.
Interim tamen Papatum cum omn
bus cum defendentibus ardenter con-
demnare debet, ut qui i a Deo con-
demnatus est, sicut dia bolum ipsum et
cius Regnum Siquide Papatus et An
tichristi regnum horrende persequitur
per diabolum christianam Ecclesiam et
uerbum Dei, sub nomine Christiang
Ecelesiae. Condemnandus est ergo ne per
Papistarum mendacia et speciem ueri
christiani amplius seducantur. Et qua
tum diabolus et eius Papistae non ces-
sant blasphemare Christum et eius uer-

p.128
bum, tantum etiam non debent predica-
tores silere aut cessare a condemnatione
mendaciorum et Idolatriae eorum, per
quod homines perpatuo contincantur
in timore Dei et fide Christi, conera
Antichristi et diaboli mendacia. Pret
ter haec quae sunt gloria christi, nemi
nem debent nominatim notare ad ig-
nominiam, nisi nimis manifestum si fla
itum uel a Deo iam iudicatum uel ab Ec
clesia nostra condenatum, aut publica
gladii potestate punitum
In festis Christi seruatur secundum
cuiusque Parochi consuetudinem, debes
post prandium siue ad uesperam predica
ride festo ex scriptura sacra, id quo
uetur uero Fe
ipsa res postulabit, Ser
taut ante dictum est
Admoncantur autem homines de Sa-
cramento, ne accurrant ad cenam domi-

p.129
ni ex consuctudine, sed ut per annum quan-
do uolunt accedant ad mensam christi,
ne sit haec sacra sumptio alicui tempori
alligata. Quidam rudes et indocti clar ut
mant contra tales ferias, id quod non pas
est eis posthac permittendum. Sunt enim hor-
ordinatae propterea populo simuluno ad
die non potest tradi scriptura, ut ante adi
dictum est. I
Quemadmodum autem feriae celebrentur
absqu superstitione et praua contra fs.
.
dem opinione, doctus et prudens predi-
cator cetmodio iudicare uulgo poterit, do
De festis simpliciorib uel minoribus. cat
quae non sunt festa historiae christi, ubi ru
abolita sunt, nulla sit contentio, De ue
cantu latino in festis, etia supra dicta ne
est, possit enim cantari, ubi scholastici I
sunt, Latine Introitus, Gloria in excel ce
sis, haleluia, aliqua pura ex scriptura

p.130
Sequentia, Praefatio, Sanctus, Agnus
Dei.
In dominica autem die permittimus
ut quisque pastor suas habeat christia-
nas caeremonias. Bonum tamen esset tunc
homines ad caenam dominicam exhortari,
ino ad quam nemo nisi prius examinatus
admittatur, ut etiam dictum est supra.
Nec multum moueat aut turbet ua-
rietas Missarum, donec quantum possibile
est fiat uniformis ordinatio, quando
sub Papatu multo maior dissimilitu-
do et inaequalitas est, etiam in Ecclesiis
cathedralibus, ubi una hora saepe tan-
tus ululatus est per tres uel quatuor di-
uersas Missas simul cantatas, et tamen
nemo est offensus.
ticc Adsepeliendum seruandus est ordo. Sa
cel cellanus et aedituus sequantur mortuum,
ira Kgp contion admoncatur populus ut

p.131
sequatur, Apud sepulchrum canatur
Media uita, germanice.
Audimus preterea quod quidam inepte
concionantur de puerperis et sex hebdo
madis, quibus domi sc continent mu-
leres post partum, unde quaedam ante tem-
pus etmodum coacte ad laborem inci-
deruut in perpetuum morbum, et aliqu
ex hoc defunctae sunt, Iudicamus igi-
tur necessarium, ut Pastores ab his inep-
tis et periculosis desistant. Sex enim
hebdomadque tales ordinatae sunt Leuit.
xii. Et quaqua abolita sit Lex, non t-
men abolita sunt quae preter legem ctia
a nobis ipsa natura requirit, nempe na
turalia et moralia et quaex ad ea perti-e
nent. Ideo et Paulus i. cora xi atq
deo ipsa natura nos docet, quod leges,
quas natura docet, scruare debemus,
propterea et mulieribus tandiu parcen-

p.132
dum est donec ad naturales suas uires
rideant, id quod, uix minus sex heb-
domadis fieri potest. Non est peccatum
egredi ante hoc tempus, sed est peccatum
corpori damnum curare, quemadmodum
neque peccatum est uinum bibere, tamen
uinum febricitanti non est dandum. Sic
ci-
et hic cxpendenda est corpstis necess-
tas et honestas scruanda, et non estu-
tendum christiana libertate ad damnum
rorporis autad inhonesa. Inhoneste
enim aburi christiana libertate perinde
fuerit atqu si princeps aliquis gregem
porcorum ad suam mensam vocaret,
non intelligunt porci hanc gloriam, sed
uastant tantum quicquid appositum fue-
rit, et conspurcant ipsum etiam princi-
pem, Sic quidam ubi audiunt de liber-
tate, non sciunt quae sit haec sancta li-
bertas, et existimant nunc nullo pudo-

p.133
re, nullis bonis moribus opus esse, per
quod Deus uere blasphematur.
DE uera ac Christiana excom
municatione.
1qaea Onum esset retinere penam uerae
et Christianae excommunicatio-
nis, de qua Chrislus ast Matth: xviiis
Ideo obnoxii publicis criminibo, qu0.
tidianis chrietatibus et similibus, nec
2 talibus deflcere uolunt, non sunt adv
mittendi ad Sacramentum accipien-
dum, Admonendi autem sunt toles ali
quoties ante, ut se emendent, quod si
nolunt, postea possunt excommunicati
denunciari. Nec uero contemnenda est
haec paena, quia est ma ledictio mands
t3 a deo contra peccatores. Metuenda
est igitur, non est enim frustranea, quem-

p.134
admodum Paulus i. Cor:/ v. illum qui
suam nouercam sibi sociarat tradidit
Satanae ad interitum carnis, ut saluus
esset spiritus in die Domini. Sed ad
predicationeris possunt ire excommu:
nicati quia ad eam ctia Iudei et Go-
tiles admittentur. I
n
De Ordinatione Superint
dentis. I
7 Vperintendens qui ad hocex
pastoribe unus ordinatus fue
: rit, attendat sup omnes alios
pastores, qui sunt in ea pfecturae aut lo
co ipsi designato, siue habitet sub Mo
fastersis et Ecclefiis Cathedra libus, si
tie sub nobilibd aut aliis. Et atredat o-
rete ut inpredictis parochiis recte et
christiane doceatur, uerbum dei et Sacta
menta pure et fideliter tradantur, secundum

p.135
Christi institutionem, Vt Pastores bene
uiuant, unde tulgus emendetur nec ulae
lum accipiat scandalum. Neque aliquid
doceatur contra uerbum Dei et fidem,
aut quod spectet ad seditionem con-
tra Magistratum. Vbi ucro aliquid ho-
rum a predicatoribus rentari cognotie
M
rit, llos ad se uocat et admoneat ne sic
pergant, instruatque leniter cos ut suant
quid peccet, errent, aut minus plus ue
faciant Rue in doctrina siue-sn moribus.
Si quis non uo'uerit desistete, sed maxi
me ad falsa doctrina et seditionem sese
accommodare, debet Super Intendens
sine mora hoc indicare loci Praefecto.
Is autem statim referre hoc ad Illuss-
triss: principem nostrum Electorem;
ut possit eius clgmentia huic morbo tem
pori occurrere..
Hoc preterea uisum est bonum, ut

p.136
obeunte uel alio migrante Pastore, Pa-
stor nouus per patronos, qui ius ha-
bent presentandi, stat. tur ante Super
Intendentem. Is examinet cum, qui ua
leat et doctrina et uita, ut suat num
populo bene possit prodesse, ut per gra-
y
tiam Dei diligenter caucatur ne indoc
tus.aliquis aut ineptus suscipiatur. ad
populi feductionem. Quia experientia
sgpe his annis docuit, quid boni uel
j-
mali ex bonis ucl malis pdicatoribus
sperandum sit. Vnde necessario mout-
amur ad intinte inspiciendum, ad pre-
ueniendum malum ex gratia Dei, ne
nomen Dei et uerbum in nobis blasa
-
hemetur, De quo Paulus in pluribus
locis admonet.
De Scholis.

p.137
Debent etiam predicatores ad-
monere populum ut suos pue-
ros Scholis adhibeant, ut edu-
centur uiri qui docere, et Ecelesiis et
Politiis prodesse possint. Putant enimi
aliqui satis esse predicatorisi sciat ger
manice legere. Haec est periculosa opi
nio. Qui enimi docturus est alios, neces-
se estut habeat magnam exercitatior
nem et ingenium instructum. Haec ut
habeat aliquis, requiritur longa et ab
inemtegeate disciplina. Paulus enim
ait in,. Terio: iii. Episcopum oportere
esse didacticum; quo sndicat cons erudi
tiotes esse oportere quan uuigus. La
dat etiam Titnotheum j. Timo: iiite
a puero sacras litteras coluerit, erudi-
tus uerbis fidei et sanae doctrinae. Non
enim exigua scienitia, immo impossi-
bilis est, ut homines indocti clare et

p.138
intelligenter doceant atque erudiant ali-
os.Eruditis autem opus est non solum
uc
propter Ecclesias sed etium propter.
politiam, quam ctiam deus uult bene
imi
bernari.
Debeotaergo parentes propter De-
jer
um filios adhibere Scholis, ut paren-
opi
essae
tur Deo, ita ut pustea Deus cis uri pos
sit ad scruieadum aliis..
15
.Ante haec tempora currebatur ad
Scholas propteruentrem, et maxima
m
pars ad hoc didicit ut posset accipere
pinguem preben dam qua uocant, qua
xe
di
accepta nutriuit se abominabili Mista
tionc. Quare nunc ad honorem dei prop
ter ipstus mandatum non discimus?
Sine dubio enim et uentrem nutriree
Deus Matth: vi. Primum, inquit, quaeri-
ac regnum dei et iustieium tius, et haec
omnia adiicientur uobis.

p.139
Deus in lege Mosis curauit per de-
cimas pro Leuitis. In Euangelo non
estmandatum ut presbyteris dentur
Detcimae, tamen mandatum est cis da-
-
re uictum.. Dignus est enim opera-
rius cibo suo, ait Christus Matthei et
Lucaeex.:
48udeo licet mundus contemnit Dei
preceptum, et presbyteris quae debet
non dat, tamen Deus non obliuiscetur
respyterorum qui recte docent, sed
enutrict cos, quia uictum eis promisit
Quam abunde etiam Deus pro a-
liis artibus curet, uidemus quotidic,
Sic enim scribit Syrach c. xxxviii. A
deo est omnis medicina, et accipict a
Regibus muncra.
-
Quando uero plures sunt abusus in
Scholis puerorum, ut iuuentus recte
instituatur hanc formam prescripsimus.

p.140
Primum LudiMagistri diligenter cu-
rent, ut doceant pueros latinae solum, non
Germanice aut Graece aut Hebraice,
ut quidam hactenus, qui grauarunt mise-
ram iuuentutem hac uarietate, quae non
et solum inutilis est sed etiam nociua, ui-
I demus etiam tales LudiMagistros non
ei curare puerorum commodum sed suam
het famam, quam aucupantur ista ligua-
tur rum uarictate. I.
sed Secundo, non grauent pueros mul-
isit tis libris, sed ut licet uitent istam mul
2a- tiplicitatem
ie, Tertio Necelsarium est ut pueri dis
A tribuantur in classes I
ta Prima Claslis.
in 3810 ptimam Clalsem pertinent pue
cte ri qui discunt legere. Cum ris sic
agetur. Discant primum legere ex Al-

p.141
phabetario libello in quo sint scripta,
Alphabetum. Pater noster, Credo, et
ucrba institucionis de Baptismo et Sa
cramento.
Post legant Donatum et simul dis-
cant exponere Catonem. Ita ut Ludi-
Magister eis exponat unum atque alte-
rum Catonis uersum, quam recitent pu-
eri aliqua aliahora, ut per hoc mulca
discant latina uocabula, et supellectile
sibi congregent ad latine loquendum. Per
hgc exerecantur donec bene legere sciant.
Nec incommodum uidetur pro pueris
qui parum ingeniosi non stacim multa
discere possunt, ut hi Donatum et Ca-
tonem his ita discant. Cum hoc interim
urgendi sunt om 12 in hoc classe ut dis
cant scribere, et scripta quotidis Lu-
diMagistro offerre
Vt uero multa etiam discant latina

p.142
uocabula, quotidice ad uesperam den-
tur eis aliqua uocabula, ut hactenus
a fuit consuetum, Hi pueri etiam discant
cum aliis cantare, ut infra dicemus.
s-
in Altera Clastis.
-
u EN alteraClasse sunt pueri qui
a nel legere norunt, hi debent nunc
le etdiscere Grammaticam, hoc
,, 6
er or dine.
t. Proxima hora post prandium exer
is ceantur omnes Scholastici in Musica
ra et maximi et minimi
et- Postea LudiMagister interpretetur
m secundae huic Classi primum fabulas Eso
lis pi. Post uesperas exponat eis Pedolo-
u- iam Moscllani. Postqua m hos libel-
os didicerunt, seligantur pro cis ex Col
na loquiis Erasmi quae utiliora et hones-
tiora sunt.

p.143
Ista licet ab eis repetere sequentis
diei uespera.
VEi sub uesperam domum regredi-
tmtur detur eis aliqua Sententia cum ex-
positione germanica, ex aliquo Poc-
ta uel aliis, quam altero mane reddant,
ut est haec setentia. Amicus certus in re
incerta cernitur, aut haec. Fortuna quem
nimium fouet, stultum facit. Item ex
Quidio. Vulgo amicitias utilitate pro
bat ctc.
Mane pueri exponendo reddant i
quod ex Esopo acceperunt. Hic precep
tor declinet quedam nomina et uerba
IM
ut uiderit expedire pueris multa uel
pauciora, facilia uel difficilia, et inter-
roget rationem declinationis ex regulis
grammaticis.
Vbididicerunt regulas constructi-
onum, exigatur ab eis hac hora ut con

p.144
struant orationem, Id quod ualde pro-
dest eis, licet rari sint LudiMagisiri
qui hoc curent.
Hoc igitur modo ubi didicerunt Eso-
pum, proponatur eis Terentius, quem et
mentetenus sine libro discat recitare,
creuerunt enim studio et iam plus fer-
re possunt laboris, Attendat tamen
TudiMagister ne pueri grauentur. Post
Terentium proponantur his aliquor
EHUG...SSl
puriores Comgdiae Plauti, ut est Aulula
ria, Trinummus, Pseudolus et similes.
Hora quaex est ante prandium sic
perpetuo excreeatur, he quid doceatur
aliud quam grammatica, Primum E-
tymologia, inde Syntaxis, post proso-
d. His finitis rursum eadem incipi-
antur, ut grammatica eis diligentissi-
me inculcetur. Si enim hoc non fit, frus-
traneus est hic omnis labor. Pucri pre-

p.145
terea regulas grammaticae discant sine
libro recitare, ut cogantur grammati
cam exacte discerel
Si LudiMagistrum tedet huius la
boris ut fit, relinquatur, et pueris alus.
queratur, qui hunc laborem curet pro
grammatica pueris inculcanda. Nul-
Ium enim maius dumnum potest a-
cidere omnibus artibus quam si iu-
uentus in grammatica non egregie exer-
ceatur
Haec ita seruentur per totam heb-
domadam, inec pucris quotidie noui li
bri proponantur i
Aliquo autem die ut Sabbato uel
feria quarta doceantur Catechismum
cum expositione ut erudiantur ad ti-
morem dei et Christi fidem.
Nam quidam plane nihil docent
pueros ex sacra scriptura, alii nihil ali-

p.146
ud quam sacram scripturam, uterque
etror non est sustinendus. Necessarium
cnim est ut pueros doceant quedam
initia Christianae et piae uitae. Et simul
sunt multae causae quare oporteat quoque
cis alios proponere libros, uade loqui
discant I
Sic itaque obseruabitur,. Examinet
IudiMagister totam Classem aut eti-
am Scholam, ut recitent uicissim alius
post alium, orationem Dominicam,
Credo, et decem precepta. Ec sinume
sus discipulorum fucrit nimius, possunc
ili
quidam hac hebdormada, alii sequen-
el
ge examinari. Postea alio tempore Lu
diMagister oratione Dominicam sim
liciter et planissim: interpretetur. A
Io tempore fidem, et alia Decem pre
i
cepta, et inculcet pueris ca quae neces-
nt.
saria sunt ad piam uitam et honest7.ne

p.147
Dei timorem, fidem, bona opera, conten-
tiosa uero omittat, nec doceat pueros
maledicere Monachis aut aliis, ue qui
da inepti LudiMagistri faciunc
C hoc proponat etiam pueris quos-
da faulicres intellectu psalmos quos
uel mentetenus recitare discant, in qui-
bus conprehensa sit summa christianae uitae,
ut sunt qui agunt de timore Dei, de fi
de et de honis operibus, ut psalmus
exii. Beatus uir etc. xxxiiis. Benedicam
eet. cviii. Beati omnes qui etc. cexv
Qui confidunt etc. cxxvii. Nisi dominus
sdificauerit eec. exxxiii. Ecce qua bo-
num etc. et similes psalmi aperti et faci-
les quos LudiMagister breuibus et a-
perte interpretetur, ut sciant pueri quil
inde discant aut requirant..

p.148
Hoc die etiam Mattheus sed gram-
matice tantum exponendus est, qui fi-
nitus repetatur a principio. Tame ubi
profecerunt pueri, possunt cis exponi
Dus Epistolae ad Timotheum, aut pri-
ma Ioannis, aut prouerbia Salomonis.
Preter hos libros nullum suscipi-
ant LudiMagistri ex facris enarran-
dum. Non enim est utile iuuentutem
grauare dificilibus et arduis libris,
uemadmodum quidam propter sua
-
gloriameis prelegunt Esaiam. Pnalum
3d Romanos, Ioanne Euangelista ete-
Tertia Classis
mbi satis exercitati sunt pueri in
grammatica, possunt seligi ap
Xriores in tertiam classem
ium hi cum
Proxima hora post prandium hi cum
aliis exerceantur in Musica. Postea ex-

p.149
ponatur eis uirgilius. Post finitum Vir-
gilium, potest cis proponi Metamor-
phosis Ouidii. Ad uesperam Officia
Ciceronis uel ciusdem Epistole failiares
Mane repetatur Vitgilius, et exi-
gantur ab eis Constructiones ad exer-
citium grammatices cum declinationi
hus, et indicentur eis speciales figurae
sermonis H
Hora ante meridiem manceat ipst
grammaticae, ut in ipsa bene sint exer-
citati. Ec cum bene nouerint Etymo-
logiam et Syntaxin, ad Metricam in-
stituantur ut discant uersus facere. Haec
enim exercitatio utilis ualde est ad intel-
ligendum alias scripturas, efficitque puc-
ros diuites uci borum et aptos ad quae-
dam aliia 5
Postea satis in grammatica exercita-
tis proponatur Dialectica et Rhetorica

p.150
hac hora.
Pueri ex secunda Classe offerant singu-
lis hebdomadis scripta sua uel uersus.
Curetur etiam ut pueri loquantur
Illatinc. Et ipsi LudiMagistri nihil ali-
i ud, quantum licet pre exposItionibus,
loquantur cum pueris quam latinum
i sermonem, quo ad hoc exercitum as-
sucfiant et prouocentur.
gt Impresjum Roschildie per mem ae
Ioannem Bare Runo Domini
: M. D. Xxvai
Enrly European Books, Copyriunt et 2037 ProQues? LLC.
images reproduced by courtesy of Det Kongelige Bibliotek s The Roval Library (Copenhagen)