p.11
DE
METHODIS
LIBRI DVO, QVORVM
prior quidem omnium methodorum
uniuersalium et particularium, quarum
usus est in Philosophia breuem ac
dilucidam declarationem: Posterior
uero Ecclesiasten siue methodum
theologicam interpretandi, concionandique
continet.
Authore
NICOLAO HEMMINGIO.
TA AGAQA PANTA PONW
KTWMEQA.

p.13
SERENISSIMO
AC ILLVSTRISSIMO
Principi ac domino, D. Christiano
(huius nominis Tertio) Daniae, Noruegiae,
Sclauorum et Gottorum Regi,
Duci Slesuigae, Holsatiae, Stormariae
et Ditmersiae, Comiti
Oldenburgensi et Delmenhorst:
Domino suo
clementissimo.
Maximus olim regibus
cum a ueris Philosophis,
tum a Poetis summis
honos est habitus.
Perspexerunt enim sapientissimi homines
heroicas regiasque uirtutes minime
uulgares esse, sed diuinitus paucis admodum
ordinis Politici et oeconomici

p.14
conseruandi gratia collatas. Nam fieri
non posse animaduerterunt, ut hic mundus
diu incolumis stare possit, nisi sint,
qui sapientia excellentes, probitate conspicui,
autoritate graues, et rebus gerendis
idonei reliquam multitudinem legibus
et disciplina coherceant ac in officio
retineant.
Hoc Plato grauissimus Philosophus
in multis locis testatur. Quemadmodum
inquit boues non a bobus, nec
caprae a capris reguntur, sed a praestantiori
genere nimirum ab homine: Sic genus
humanum infirmius est quam ut seipsum
regere possit. Quare Deus praefecit
Rebuspublicis heroas, qui cum habeant
ipsi prosperos successus nobis quoque imperia
eorum grata et facilia sunt. Hi
ita curant nos ut pacem, pudorem, libertatem,

p.15
iusticiam conseruent. Et alio loco
Regem gubernatori nauium confert.
Num ut nauis in turbulento mari iactata
nequaquam in portum incolumis peruenire
potest sine gubernatoris arte et
industria: qui et nauis et nautarum salutem
unice spectat: ita respublica euertitur
prorsus, ubi peritus et amans salutis
ciuium magistratus non fert laboranti
opem. Iuxta Theognidis sententiam:
FORTHGOI D ARXOYSI ANDRES
KAGAQWN KAQYPERQEN
DHMAINW MH PWS NAUN KATA
KYMA PIH.
Hinc esse existimo quod rectores
Rerumpublicarum gubernatores, uocabulo a
nauibus translato, dicantur. Nec aliud
diuinus Homerus sensisse putandus est,
qui reges sape DIOTREFEIS, nonnunquam

p.16
KOSMHTORAS LAWN, interdum
POIMENAS LAWN, aliquando
HGHTORAS, rursus HPIOYS PATERAS
nominat. His enim titulis officia
regia exprimere uoluit. Nam reges et
principes uiri non nisi diuino motu et
heroico res magnas gerunt, salutares
Rebuspublicis, politias praeclaris legibus
ornant, disciplina pascunt, iusticia,
clementia ac omnis generis uirtutibus
praecedunt, et tanquam blandi patres
suos ciues et incolas summo complectuntur
amore, ut qui subditorum saluti commodisque
non secus seruire solent, quam
EYSTORGOI parentes suorum liberorum
curam gerunt. Hinc est quod idem
Homerus Ioue patrem uocauit. Quod
enim patria potestas est in una familia,
id regium est imperium in integro regno.

p.17
Theseus apud Euripedem rex placidus
et bonus breui quidem uersiculo si numerum
spectes, sed copioso admodum si
quid in se breuitas illa contineat, euoluas,
uirtutes regias erga subditos complexus
inquit:
EYERGETHS BROTOISI KAI
MEGAS FILOS. Vere EVERGETHS
qui tanquam Atlas quispiam Rempublicam
quasi suis humeris sustinet, unde merito
BASILEWS nomen apud Graecos obtinuit.
Haec tanta cura nisi ex summo erga
ciues amore proficisci non potest.
Nec frangitur animo usitata subditorum
ingratitudine, qui uere regio animo fuerit
praeditus. Tametsi autem multi reges
improbitate mundi et insidijs Sathanae
decepti sunt, ac in tyrannos degenerarunt;
tamen nequaquam audiendi sunt,

p.18
qui ob uel plurimorum errata parum uerecunde
de regio munere disserere audent.
Fatendum quidem est nihil tyrannide
tristius, nihil inmanius, nihil nocentius.
Nec negandum, proh dolor, teterrima
quaedam fuisse monstra, quae
regium honorem ac dignitatem usurparunt,
in quorum numero fuerunt Phalaris,
Dionisius, Echetus, Tarquinius,
Atreus, Et huius generis complures
DHLHMONES BROTWN qui omnem
humanitatem exuisse uidentur. Quid enim
inhumanius potuit esse quam quod Atreus
fratri Tyesti proprios liberos
comedendos apposuerit? Quid indignius
homine quam quod idem omnem humanitatem,
fidem sanctitatem a regibus
uiris alienam uoluerit? Sed colloquium
ipsius cum seruo ex Seneca asscribam, quo

p.19
magis ipsius immanitas conspiciatur.
ATREVS-IN. Maximum hoc regni
bonum est, quod ficta domini cogitur
populus sui quam ferre tam laudare.
SERVVS-IN. Quos cogit metus laudare,
eosdem reddit inimicos metus, at
qui fauoris gloriam uere petit, animo magis
quam uoce laudari uolet ATREVS-IN.
Laus uera et humili saepe contingit
uiro, non nisi potenti falsa, quod
nolunt, uelint. SERVVS-IN. Rex
uelit honesta, nemo non eadem uolet.
ATREVS-IN. Vbicunque tantum
honesta dominanti licent, precario regnatur.
SERVVS-IN. Vbi non est
pudor, cura iuris, sanctitas, pietas, fides,
instabile regnum est. ATREVS-IN.
Sanctitas, pietas, fides, priuata bona
sunt, qua iuuat reges eant.
Ecce quam

p.20
graphice hic sub persona Atrei imaginem
tyranni expressit Seneca, et contra
quam rege dignas uirtutes, sua oratione
seruus commendauit. Non enim regium
est facere quod libido suadet, sed
quod ratio iusticiaque monet. Quare laudandum
est Xenophontis dictum:
METPON DE AYTW OUX H YUXH
ALLA O NOMOS ESTI. Ex his non
difficile est iudicare, uehementer hallucinari
eos qui propter multorum iniustam
tyrannidem, in ipsum regium statum, qui
Deum autorem habet, conuicia iaciunt.
Sed tale ingenium est malignae naturae,
ut ne ordinationi quidem Dei parcat.
At uiri boni ordinisque diuini amantes
facile intelligunt Philosophorum et Poetarum
encomia de bonis regibus non esse
fumos, sed ueritatis testimonia. Quis

p.21
quaeso mortalium satis agnoscere potest
bonitatem Dei erga eas Respublicas quibus
placidi amantesque suorum reges contingunt,
quibus cum chara patria chari
sunt et incolae? Sed philosophorum et
Poetarum schola sic quidem de regibus
sentit: nunc autem quas uirtutes uerbum
Dei requirit in regibus uideamus. Prima
itaque sit regia uirtus cuius secundus
Psalmus meminit cum inquit: Et nunc
reges intelligite, erudimini qui iudicatis
terram, seruite domino in timore, et exultate
ei cum tremore. Osculamini filium
ne quando irascatur et pereatis in uia.
Beati omnes qui confidunt in eo. Hic
spiritus sanctus uult reges filio Dei procumbere
ad genua, eum osculari, eique
cum debito seruitio ueroque cultu homagium
praestare. Et quemadmodum poenas

p.22
minatur ijs, qui debitum cultum Dei filio
exhibere recusant: ita beatitudinem
obsequentibus promittit. Huic secunda
regia uirtus adijciatur, quam Psalmus
122. regibus conmendat. Laetor inquit
sanctissimus rex, cum mihi dicitur, in domum
domini eamus. Hoc regium et dictum
et exemplum uult ut reges non solum
uera pietate alijs antecellant, uerumetiam
ut summum sit illorum gaudium
habere ecclesias bene constitutas ac consentientes
in uera religione. Sit tertia
uirtus regum, quam idem Plalmus his
uerbis effert: Propter fratres meos et
proximos meos loquar tibi pace, propter
domum domini Dei nostri quaeram bona
tibi. Hic significat Dauid uere regium
esse consilijs et facultatibus Ecclesiam
iuuare, ac ministerium uerbi promouere.

p.23
Huc spectat Esaiae dictum Cap:/ 49.
Et erunt reges nutricij tui, et reginae
eorum nutrices tuae. Hac sententia
Esaias non uulgarem fidei professionem
requirit a regibus, uerumetiam quoniam
potentia rerumque copia ipsis quam alijs
tributa est maior, uult ut reges Ecclesiam
Christi (quam Sathan cum suis
belli ducibus Turca et Papa flumine
sanguinis delere conatur) tueantur. Vult
ut facultatibus suis Ecclesiarum ministros
alant, uult ut scholas erigant, bona
ingenia foueant sine quibus uerbi ministerium
collabi necesse est. Vtinam
reges et principes perpenderent quam
augustus hic sit titulus, quo spiritus sanctus
ipsos ornat, dum eos nutricios Ecclesiae
appellat. Quaenam quaeso gloria
maior esse poterit? quod augustius nomen

p.24
quam a spiritu sancto Ecclesiae nutricium
dici? Quid gloriosius regibus
mundi, quam quod rex coelorum deus illis
sponsam filij sui unigeniti domini nostri
Ihesu Christi nutriendam ac fouendam
commiserit? Hanc quarta comitetur
uirtus, quam Ezechias et Iosias sanctissimi
reges suo facto regibus commendant,
quorum Ezechias aeneum serpentem
fregit propter cultum idololatricum
ipsi a populo exhibitum. Tametsi autem
serpens ille a Mose duce populi Dei ex
mandato domini in deserto erectus fuit,
praeclarum profecto antiquitatis monumentum,
memorandum MNHMOSUNON
beneficiorum Dei, qui huius aspectu a
dipsadibus percussos sanauit. Insignis
sane typus Christi, qui in lignum exaltatus
languores hominum sanaret ac

p.25
peccata expixaret: tamen sanctissimus rex
chariorem habuit populi Dei salutem,
quam antiquum illud omnique seculo admiratione
dignum monumentum. Iosias
spurciciem idolorum quibus templum
domini foede conspurcatum erat penitus
abrasit, emundauit, sustulit. Hinc igitur
colligendum quod piorum regum
haud minima uirtus sit pro uiribus amoliri,
quidquid uerae religioni obstaculo
esse uidetur. Huic uicina est quinta regijs
uiris digna uirtus, quae in sanctissimi
Iosiae regis exemplo conspicitur. Nam
hic non solum idola prophanantia tenplum
Dei sustulit, uerum etiam librum
doctrinae coelestis diligenter inquisiuit,
inuentum populo Dei studiose cognoscendum
commendauit. Hoc factum pios
reges imitari decet ac curare, ut uerbum

p.26
Dei in suis ditionibus quam liberrime
ac purisssime praedicetur.
Adijciamus et sextam uirtutem
rege dignissimam Christiano, quam iudiciariam
uocare licet. Haec quatuor
constat partibus, sapientia, timore dei,
ueritate, odio auaritiae. Sapientia facit
ne in iudicando aberret ignorantia recti.
Timor Dei personarum respectum excludit.
Veritas legis regulam cum aequitate
temperatam sequitur. Odium auaritiae,
lutum oculis mentis abradit, ut et
quod uerum est sine impedimento uideas,
et quod uere uides citra maliciam
iudices. Haec uirtus pio iudici Exodi:
15. commendatur.
Hactenus recensui ueras uirtutes,
quas uerbum domini in regibus requirit,
a quibus Philosophiae illae abesse nequaquam

p.27
possunt. Imo potius in Christianis
principibus uerae uirtutes fiunt,
quae in Ethnicis uirtutum fallaces tantum
umbrae extiterunt. Nulla enim uirtus
quantumuis speciosa suum nomen sine
timore Dei tueri potest. His itaque
uirtutibus munitus rex, sentiet uere suum
regnum stabile fore, Deo, qui salutem
dat regibus, excubias agente. Nulla
enim uis maior, ut uere inquit Seneca,
pietate uera est. Nec desunt nobis Serenissime
Rex talium uirtutum in Christianis
principibus exempla. Sed quia
domestica nobis ut gratiora ita et utiliora
sunt, illis contentus ero. Pater tuus,
Serenissime rex, postquam e manu
Dei accepisset haec Regna Daniam et
Noruegiam administranda, non solum
ipse pietate uera emicuit supra omnes

p.28
suos, uerumetiam semina quaedam, quantum
temporis ratio permisit, ita iecit, ut
se facile et hostem papisticae superstitiones
acerrimum, et Euangelij Christi
fautorem maximum declarauerit. Suscepit
patrocinium piorum ministrorum,
iniustam uim ab eis depulit. Breuiter
omnia egit, ut se uerum et Christianum
regem declararet. Hic uere Fredericus
nomine et re pacis amantissimus,
cum in ueri DEI inuocatione animam
Christo, a quo regna acceperat tradidisset,
paucis interiectis annis diuina clementia
sic mirabiliter ordinante, et rex
inclytorum regnorum Daniae et Noruegiae,
et Pater Patriae factus es.
Accepto autem regio diademate omnium
prima cura fuit cultum idolorum extirpare,
in qua re et pietas summa et

p.29
uere regia fortitudo se declarauit. Et
quoniam ecclesiae statum nequaquam diuturnum
fore, T. R. M. animaduertit,
Scholam Haffniensem collapsam
erexisti, legibus muniuisti, stipendijs ditasti,
doctissimis uiris ornasti. Et quod
tum incoepisti, iam 20. fere annis impleri
curasti, ac hodie omnes tuos conatus
eo destinas, ut Christum cui homagium
praestitisti honores et ipse et alij tecum.
Hoc tuum gaudium est uidere consentientes
in uera pietate subditos. Consilijs
et facultatibus te ecclesia Christi
nutricium declaras. Pro uiribus omnia
quae uerae religioni aduersari animaduertis,
amoliri conaris. Cultum Dei uerum
abolita superstitione, quotidie magis
magisque instauras. Maior enim res
est quam ut paucis annis ad fixum diuturnumque

p.30
statum deduci possit. In iudicijs
quoque sapientiam Principe dignam
coniunctam cum timore Dei et ueritate
ostendis. Breuiter uerus rex, pater
patriae es, cui nihil antiquius pietate
uera, nihil pace iucundius,, nihil subditorum
salute charius. Vt enim EUSTORGOS
pater sua pignora chara: ita ditionum
tuarum incolas foues, curas, defendis
ac omni beneficiorum genere cumulas,
unde fit OFRA SE MALLON TIWSEI
ARXOMENON HMEN NEOI
HDE GERWNTES. Hunc R. T. M.
animum ornatissimum omni genere uirtutum
declarat et aula tua, in qua multi
non solum stemmate maiorum, uerumetiam
sapientia et uirtute nobiles et
illustres uiri sunt. Inter hos sito quodam
iure D. Iohannes Frysius genere, sapientia
et uirtute clarissimus primum locum

p.31
occupat. Hic ut est amantissimus
patriae ac Regiae tuae Maiestatis: ita
laboribus et uigilijs nequaquam parcit,
haud immemor sententiae Homericae:
OU XRH PANNUXION EUDEIN
BOULHFOPON ANDRA. Hic merito
cum Praxithea dicere posset
W PATRIS EIQE PANTES OI
NAIOUSI SE
OUTW FILOIEN WS EGW KAITE
RADIWS
OIKOIMEN AN SE KOUDEN
AN PASXOIS KAKON.
Praeterea sunt et alij non pauci
docti et sapientes uiri in R. T. M.
aula, quorum singuli sub te tanto duce
suam stationem ut in acie fortissimi milites,
strenue tuentur. Sed quid multis?
Hic dies nos docet quam uerus sit ille
uulgo tritus uersiculus: Regis ad exemplum

p.32
totus componitur orbis: Nam
T. R. M. exemplo docti et indocti, nobiles
et ignobiles, ciues et rustici, quibus
uirtus ac pietas cordi est, ad maiorem
pietatis et honesti amorem extimulantur.
Hic uirtutum tuarum iucundissimus
chorus serenissime Rex mihi animum
fecit, ut hoc meum qualecunque scriptum
T. R. M. dedicare sim ausus. Spero enim
fore ut pro solita tua regia clementia,
qua omnes conplecteris etiam hunc
qualemcunque laborem, propter utilitatem
iuuentutis nostrae scholasticae susceptum
benigna manu serenoque uultu acceptes.
Non ignorat T. R. M. dominum laudasse
mulierem illam pauperem, quae exiguum
aes quod habuit in gazophylacium
misit, Non enim tam rei precium quae offertur,
quam animum offerentis respicit
dominus, apud quem affectus rebus precium

p.33
imponere solet. CARITON GAR
QUMOS ARISTOS. Hunc summum
coelorum regem te imitari cupio, si de
hoc meo scripto et dono quod offero,
iudicare uelis, quod te facturum minime
diffido. Fateor quidem ipse libenter quod
impolitius sit quam ut T. R. M. dedicari
sit dignum: Attamen quia minime
ignorare possum, quomodo R. T. M.
affecta sit erga huius T. Regiae Academiae
professores, quos omnes quidem
amas, singulos uero singulari beneuolentia
prosequeris. Idque non solum quia
natura FILANQRWPOS es, uerumetiam
quia huius nostrae Academiae fundator
es et autor. Hac T. R. M.
philantropia ac clementia fretus, offero
quod habui, ut aliquo saltem modo me
gratum T. R. M. exhibeam. Ac rogo
ut quod ex syncero affectu proficiscitur,

p.34
sereno uultu accipias, Postremo precor
cum omnibus pijs Deum, patrem domini
nostri Iesu Christi, ut opus quod operatus
est per te in his regnis ad gloriosum
finem perducat, ut te suo Sancto spiritu
impleat, ac in uia pietatis uerae dirigat,
ut Maiestatem tuam quam diutissime
in nominis sui gloriam, ac Ecclesiae
Christi aedificationem, incolumem animo
et corpore, ac florentem, und cum
Serenissima Regina nostra, electo horum
Regnorum Rege Frederico, Duce
Magno dominis meis clementissimis,
totaque familia ac regnis
conseruet: Amen.
Serenissimae R. T. M:/
deditissimus
Nicolaus Hemmingius Regiae
Academiae Haffniensis
Professor.

p.35
PRAEFATIO
IN LIBRVM
PRIMVM.
Cum in hac tota rerum
uniuersitate nihil sit ordine
pulchrius, nihil utilius,
nihilque magis necessarium,
magna laude
existimandi sunt digni,
qui praecepta ordinis in docendo et discendo
obseruanda tradiderunt. Nam
citra ordinem, ut neminem docere perspicue,
ita neminem foeliciter discere, manifestum
est. Haec duo cum procul dubio
omnium humanorum operum prestantissima
sint, magno cum studio ea
sectari decet humanitatis ac honesti studiosos.
Quid enim quaeso homo iste a
bruto differt, qui discendi promptitudinem,
ac docendi uiam non studio se quaerit,
sectatur, amat? Presertim cum ideo
conditum sit genus humanum, ut uerum
inquirat, pie ac honeste uiuat: quorum
neutrum sine doctrina et disciplina fieri

p.36
potest. Qualis enim obsecro erit doctrina
nisi accesserit ordo? profecto non dissimilis
erit corpori mentis uacuo. Vt
enim corpus inutile pondus est nisi mente
regatur, Sic doctrinae nulla uis esse poterit
citra ordinis beneficium, et quemadmodum
lumen in obscurum locum illatum
tenebras pellit, ita ordinis recta
obseruatio, difficultatem, quae alioqui
in rebus existeret, tollit. Quapropter
cum tantum sit ordinis decus, tanta utilitas,
tanta in omnibus rebus necessitas,
operaeprecium me facturum iudicaui, si
ea quae passim apud optimos authores
de ordine seu Methodo legi, in breuem
libellum concluderem, ac studiosae iuuentuti
proponerem. Nam Methodica
docendi ac discendi ratio hoc citra controuersiam
prestat, ut artes et quam celerrime
percipiantur, et firmissime retineantur.
Ordo enim Methodi initia,
progressus et metas monstrat, cui numerus
accedit, qui partes numerat, et membra
distinguit.
Coeterum cum de Methodo sim

p.37
scripturus, uideo me id commodissime
facturum esse, si certam quandam Methodi
rationem fuero sequutus, et cum
perpendo rem accuratius, inuenio huic
nostro proposito aptissimam fore eam
Methodum, quam Graeci Methodorum
praecipui architecti DIAIRESIN appellant.
Quare rem auxiliante Deo (cui ordo
in omnibus rebus mirabiliter placet)
aggrediar. Sed prius admonitos uolo
honestos studiosos, ut non statim ea quae
sumus dicturi improbent, aut contemnant,
sed prius legant, lecta examinent,
postquam autem syncero iudicio omnia
examinauerint, spero facile depraehensuros
me studio iuuandi discentes haec collegisse,
ac longe utilissima fore ijs qui
preclarorum uirorum scripta lecturi sunt.
Sed ne prolixiora instituantur PROLEGOMENA,
rem Methodo ea quam promisi,
aggrediar.
QVID EST
METHODVS?

p.38
Methodus, est uia docendi certa cum ratione,
hoc est, Methodus est ratio docendi, cuius admonitu,
et ductu, singula in rerum explicatione aptis
et accommodatis locis collocantur. Nec aliud uult
Graeca definitio, MEQODOS ESTIN
EXIS ODOPOIHTIKH META
LOGOU. Vt autem rem uniuersam quasi per transennam
studiosis contemplandam proponam, breuiter
ipsa Methodorum genera, quorum usus est in Philosophia,
et de quibus deinceps sum dicturus, subijciam.
Methodus itaque in uniuersum duplex est: Vniuersalis
et Particularis,
Vniuersalis est integrarum artium tradendarum
uia, a Galeno DIDASKALIA a suo proprio
fine dicta. Hanc uniuersalem Methodum Graeci
diuidunt in SUNQESIN, ANALUSIN, et
DIAIRESIN, quibus Eustrathius APODEIXIN
adiecit, de qua quid sentiendum sit, suo loco
dicam.
Particularis Methodus est ministra uniuersalis
Methodi, seu organon, seu uia monstrans certam rationem
tractandi et explicandi partes seu membra uniuersalis
Methodi. Hanc Dialecticam uocant Methodum,
quam in simplicem (cui particulares tres subijciuntur,
SUNQESIS, ANALUSIS,

p.39
DIAIRESIS. Nam propter affinitatem easdem
cum uniuersalibus sortiuntur appellationes) et compositam
diuidunt. His quoque generibus subijcitur oratoria
Methodus, quam oratores in causarum generibus,
ac singulis eorum partibus sequuntur.
DE SYNTHESI
VNIVERSALI.
Dixi quid sit Methodus ac Methodorum genera
recitaui, nunc singulas eius formas eo quo propositae
sunt ordine explicabo, ac primum de Synthesi
dicam.
Est autem Synthesis uniuersalis, Methodus tractandarum
artium, per quam naturae ordinem in collocatione
singularum partium artis alicuius sequimur,
haec latine constructio seu compositio dici potest, quae
quoniam ad naturam proxime accedit, naturalis dicitur,
et a nonnullis GENESIS appellatur.
Nam ut in rerum naturalium productione, a
simplicibus ad ea quae ex simplicibus extruuntur fit
progressus: ita iuxta huius Methodi rationem, a primis
quasi elementis artis, ad finem progredimur, estque
arti pingendi haud multum absimilis. Vt enim pictor
simulachrum aliquod picturus, primum quasdam
grammas ducit, deinde membra format, tum totum

p.40
corpus simulachri uiuis coloribus depictum absoluit:
ita Philosophus qui in arte aliqua tradenda hanc Methodum
sequi constituit, paulatim a minimis ad maiora,
a simplicibus ad coniuncta, ex prioribus posteriora
extruens, progreditur, donec totam, quam sibi tractandam
suscepit artem, absoluerit.
Porro ut res fiat apertior, sciendum est, uocabulum
Syntheseos, a quadam Mathematica demonstrationis
forma sumptum esse. Quemadmodum enim
Mathematica illa Synthesis, a quibusdam confessis
principijs exordiens, paulatim alias atque alias conclusiones
extruit: ita haec uniuersalis Synthesis a principijs
et elementis rerum progreditur, quae sunt intellectu
faciliora et notiora, donec ad finem peruenerit.
Sed quia haec fortassis a rudioribus non satis intellige
possunt, conabor perspicuis exemplis rem declarare.
Artifex scripturus Grammaticam, cuius finem
bene loqui considerans, a literis orditur, quae orationis
prima elementa sunt: Deinde ex literis syllabas componit,
ex his dictiones, ex dictionibus orationes extruit,
quibus fundamentis iactis, quomodo bene ac
emendate loquendum sit (hic enim est finis Grammatices)
distincte explicat, atque hoc pacto naturalem
Methodum sequutus absoluit artem. Aristoteles cum
finem uideret Dialectices esse inquisitionem ueritatis,

p.41
quae disputando seu ratiocinando inquiritur, initium
sumpsit a minimis ratiocinationis partibus, quas
KATHGORIAS appellauit, hoc est praedicamenta.
KATHGORIAI enim profitentur doctrinam
simplicium uocum, quae sunt ipsarum ratiocinationum
minimae partes ac elementa. Deinde ultra progressus
in libro PERI ERMHNEIAS coniunxit uoces
et ex ijs propositiones tanquam maiora ratiocinationis
membra extruxit. Tertio loco in Analyticis prioribus
docuit, quomodo propositiones quae argumentationes
ingrediuntur affectae esse debeant. Porro cum uideret
sapientissimus Philosophus tria esse ratiocinationis
genera. Vnum quo probabiliter concluditur.
Alterum quo necessario aliquid probatur, Tertium
quo fraudulenter Sophistae utuntur, ad obruendam
ueritatem, de his tribus generibus copiose docuit, et
primum eorum quae posui quia facilius percipi posse
uidebatur, commoditatem discentium sequutus, primo
loco absoluit, idque octo Topicorum libris, de medio
in posterioribus Analyticis, de postremo in libris
Elenchorum, quod ideo in extremum locum reiecisse
uidetur, quoniam prioribus perceptis, facilius de hoc
iudicari potest. Quid quaeso hac Methodo Aristotelica
clarius esse potest? quid facilius intellectu? An non uel
pueris nostris ducibus, hanc Aristotelis Methodum

p.42
intelligere possumus? Videmus enim pueros qui simul
atque fari per aetatem possunt, primum res singulas suo
quasque nomine appellare, ut pater, mater, panis, potus.
Deinde cum paululum aetate progressi sunt, componere
res singulas, hoc est uoces rerum singularum,
et eas in propositiones cogere, ut pater est bonus,
mater est bona, panis est meus, potus est dulcis: etc.
Cum uero adhuc longus processerunt aetate,
incipere argumenta nectere, da panem quia bonus pater
es, non te amo me enim uerberas etc. Porro ubi
adhuc maior aetas accesserit, natura duce alios certius
uera concludere, alios probabiliora animaduertere,
et falso collecta dijudicare et discernere, quae profecto
omnia sunt diuinae illius artis Dialecticae semina, in
qua tractanda Aristoteles eundem ordinem, quem natura
monstrauit sequutus est. Quemadmodum et in
Physicis hunc ipsum autorem fecisse manifestum est. In
his enim primum de principijs et elementis rerum naturalium,
et de communibus eorum affectionibus deque
ijs quae his annexa sunt disputationem instituit. Deinde
de corporibus simplicibus, Posta de mixtis, de generatione,
corruptione etc, quemadmodum fere in serie
praedicamenti substantiae proposita sunt. Idem Aristoteles
in libro politicorum a minutissimis partibus
orditur, ex ijsque progrediendo totum quasi componit,

p.43
familiam enim primam hominum societatem, et primam
Reipublicae partem in principio posuit, eiusque partes,
ut uirum et uxorem, patrem et liberos, dominum
et seruum, Deinde uicinum domum considerat.
Postremo Rempublicam extruit. Hac quoque Methodo
usus est Euclides, cum a puncto ad lineam, ab hac ad
figuras simplices, ab his ad coniunctas alias atque alias
demonstrandas progreditur. Sunt et illa scripta ad
Synthesin referenda, in quibus series temporum et rerum
a principio ad finem continuatur, quemadmodum
Longobardus in suis locis Theologicis fecit. Hic enim
primum de Deo, deinde de distinctione personarum
et annexis proprietatibus, Postea de creatione et
eius partibus, tum de lapsis primorum parentum, de
peccato sequuto parentum lapsum, et imbecillitate,
Posthaec de gratia exhibita per Christum, atque ita deinceps
naturali ordine membra potissima sacrae scripturae
prosequitur, donec ad locum de extremo iudicio,
de gloria piorum et poena impiorum perueniat.
Methodus haec Longobardi uniuersalis, est optima,
tametsi in membrorum explicatione saepissime iniuria
temporis, in quod incidit, hallucinatur. Haec
exempla satis ostendunt qualisnam sit Methodus Synthetica
uniuersalis. Verum hoc inuniuersum de omnibus
generibus Methodorum tenendum est, quod interdum

p.44
magni authores, propter certam aliquam commoditatem,
ordinem Methodi susceptae in medio cursus
nonnihil uarient. Atque haec sine dicta de Synthesi
Vniuersali.
DE ANALYSI
VNIVERSALI.
Analysis uniuersalis, est Methodus Synthesi
contraria, ut enim per Synthesin a partibus ad
rei absolutionem et finem progredimur, ita contrario
modo a fine, seu toto, ad ea quae ad finem seu totum
spectant fit progressio per Analysin, quam Eustrathius
hoc pacto definit? Analysis est uia procedens a compositis
ad simplicia, ex quibus illa composita sunt, tanquam
ex ordine dispositis principijs, siue elementis, hoc
est Analysis uniuersalis, est cum in artibus uel a fine,
ad ea quae ad finem spectant, uel a toto ad partes, primum
maximas, deinde minores et minimas, uel etiam ab
indiuiduis infimisque speciebus, ad summa genera ordine
fit progressio. Vocabulum ANALUSEWS sumptum
est a Mathematica demonstratione, quam illi ANALUSIN
uocant, et a Philopono his uerbis definitur.
Analysis est ex posterioribus recursus ad principia
et causas, ex quibus quae effecta sunt constitutionem
habent, hoc est, Analyis est ascensus a fine ad

p.45
principium, cuius principium conclusio illa est, quae
fuerat finis in Synthesi, et addit Philoponus Metaphoram
sumptam a peregrinantibus, qui cum ad propria
redeunt ANALUESQAI dicuntur? De hac
Mathematica Analysi dicam in particularibus Methodis,
eo enim proprie pertinet. Nunc autem uniuersalis
Analysis exemplis illustranda est. Sex illi
praeclari libri Galeni, quibus titulum fecit IPERI
UGIEINWN, pulcherriumm huius Methodi exemplum
continent. Postquam enim scopum seu finem
istorum librorum, de bona ualetudine conseruanda in
principio proposuisset, et definiuisset, in sex illis libris
ea omnia, quae ad propositum finem, id est ad sanitatem
tuendam, pertinere uidebantur attexuit. Aristoteles
in prioribus Analyticis docturus artem Syllogisticam,
hanc Methodum sequutus est. Resoluit enim
syllogismos in principia, unde extructi erant; quorum
alia sunt materialia ut sunt propositiones et termini,
alia sunt formalia ut figure et modi, alia canonica,
quae greci uocant KANONAS TECNIKOYS.
Vel ut eadem clarius adhuc dicam, Aristoteles finem
in his libris proposuit sibi syllogismum, quem primum
in propositiones partes proximas, deinde in terminos
tanquam prima elementa retexuit, Atque haec resolutio
quia materiam tantum attingit, postea addit forma

p.46
lem resolutionem, quomodo nimirum omnes syllogismi
ad tres figuras omnino reuocari debeant, Postremum
multa praecepta collegit, quibus uitiosas ratiocinationes
cognoscendas docet, et sapientissime quid obseruandum
sit in quauis argumentatione monstrat, quae
omnia hac Methodo fieri manifestum est, tametsi non
satis ab inexercitatis haec obseruari possunt, praesertim
cum prolixius de singularum partium affectionibus
et proprietatibus disputet.
Doctrina seu ars demonstrandi Aristotelis hac
quoque Methodo (quod etiam titulus indicat) scripta
est. Primum enim proponit sibi finem istius artis nimirum
demonstrationem, postea ordine adiungit omnia,
quae ad eum pertinent finem, hoc est ipsam demonstrationem
primum retexit et resoluit in propositiones
et principia, ubi necessario multis uerbis propositionum
distinctio tractanda erat, ex qua distinctione
nascebatur demonstrationis quaedam partitio, unde
uia medium demonstrationis inquirendi sese aperuit.
Et quia non tantum materia requiritur ad demonstrationem,
uerumetiam forma, disputatum est etiam ab
acutissimo Philosopho de figuris demonstrationis, atque
ita artem demonstrandi, quam susceperat tradendam,
absoluit.
Philippus Melanchton praeceptor meus charissimus,

p.47
redacturus in artis formam doctrinam religionis,
scopum et finem sibi proposuit, nimirum quod homo
sit conditus ut Deum celebret, quod cum fecisset omnia
ordine subiecit, quae ad eum finem pertinere uidebantur.
Et quia prudenter animaduertit pios dum in
hoc mundo peregrinari debeant, uersari primum in
regno Dei spirituali, deinde in regno politico, Tertio
in uisibili coetu eorum qui profitentur religionem, et in
hoc triplici coetu deum celebrare debere, sapientissime
suos locos in tres classes digessit, in quarum prima omnia
illa ordine collegit, quae ad propositum finem in spirituali
Christi regno faciunt, atque haec decem et nouem
locis, quos memini ipsum appellare PNEUMATIKOUS,
absoluit. Deinde in secunda classe de politico
regno docet, et hos locos appellare solet POLITIKOUS.
Postremae classis locos cum Paulo
PARADOSEIS nominat. Atque ita proposito
fine in principio libri, collegit artificiose aptissimo ordine
ea omnia quae ad finem referenda esse uidebantur.
Hancque Methodum idem autor in Epitome Philosophiae
Moralis sequutus est. Porro ut rem clariorem
reddam, collationem superioris et huius Methodi ads
iungam. Si quis artem scribendorum uersuum tradendam
susceperit iuxta Synthesin, primum Syllabarum
(ut minimarum partium) excuteret naturam et

p.48
quantitatem, Deinde pedes, ut uocant, componeret,
Ad extremum ex pedibus uersus faceret, sed secundum
Analysin ab ultimo horum inciperet, et retexeret
uersum in pedes, et uarias pedum formas, pedes in
syllabas, syllabas in breues et longas et ancipites, donec
ad minima huius artis elementa perueniret.
DE DIAERESI
VNIVERSALI.
Diaeresis Vniuersalis, est Methodus, quae primum
definitione id, de quo doctrina instituta
est, declarat, deinde illud ipsum diuidit in proximas
species, rursumque specierum inquirit inferiores species,
quoad diuidi possit id quod propositum erat. Methodus
haec Platonica a Platone, qui ea mirifice delectatus
est, appellatur, quam Cicero in Philosophicis fes
re omnibus, et Rethoricis sequitur, cuius exempla
subijciam, Vbi primum unde haec Methodus sumpta
sit, et quomodo ab Analysi, cui ualde similis uidetur
differat, explicauero. Vocabulum sumptum est a
Platonica quadam demonstrandi forma, qua Platonici
conabantur definitionum partes colligere, ac collectas
definitiones demonstrare. Proponamus excempli gratia
hominem definiendum, cuius definitionem hoc pacto
KATA DIAIRESIN colligerunt, Homo aut

p.49
animal est aut inanimatum. Atqui inanimatum non
est, ergo animal erit.
Et rursus homo animal est, omne autem animal
aut gradi potest, aut est uolatile, aut aquaticum. Ergo
cum homo neque sit uolatilis, neque aquaticus, gradi
potest. Et rursus homo est animal. Omne autem animal
aut est multipes, aut quadrupes, aut bipes, Sed
homo nec multipes, nec quadrupes Ergo bipes. Et rursus
homo est animal, omne autem animal aut est plumosum,
aut implume, Sed homo non est plumosus Ergo
est implumis. Et rursus homo est animal. Omne autem
animal aut est capax scientiae, aut ALOGON.
Sed homo non est ALOGOS. Ergo est capax
scientiae.
Postquam in hunc modum diuisione multiplici,
inquisiuissent multas differentias collegerunt omnes
simul, concludentes hoc pacto: Ergo homo est animal
quod gradi potest, bipes, implume, capax scientiae.
Haec uia tametsi ueram artem definiendi monstrat,
quemadmodum postea in particulari definitionis Methodo
sum dicturus: Tamen Aristoteles eam in altero
Analyticorum posteriorum libro, a demonstrandi scientia
reijcit, eo quod in demonstratione conclusionem
adeo necessariam esse et certam necesse sit, ut nemini
ultra relinquatur interrogandi locus, id quod in Platonica

p.50
Diaeresi non fit. Sed de origine huius Methodi
satis, nunc paucis discrimen inter hanc et Analysin
ostendam. Quidam prorsus idem uoluerunt esse Diaeresin
et Analysin. Alijne Galeno notam uiderentur
inurere, qui has destinxit Analysin Vniuersalem, hanc
particularem fecerunt, quos ipse Galenus confutat
EN MIKROTECNH quam Diaeresi Vniuersali
conscripsit, ubi diserte confirmat tertium genus TWN
DIDASKALIWN esse Diaeresin, quam interdum
THNEX ORWN DIALYSIN uocat, quae
appellatio tametsi utcunque ostendit discrimen inter hanc
et Analysin, tamen breuiter illud ipsum explicabo.
Analysis (ut supra dictum est) progreditur a finis notione,
retexendo omnia quae ad finem istum facere uidentur.
Diaeresis uero non fine, sed a definitione,
cuius genus et singulas differentias soluit per definitiones
et diuisiones omnium formarum, quae sub re
definita comprehenduntur. Deinde Analysis nihil
per se definit. Haec autem diuisione non contenta, singula
definitione declarat, a quo suo officio interdum
ORISTIKH appellatur. Hinc perspicuum esse existimo,
discrimen non paruum esse inter has duas Vniuersales
Methodos. Sed tamen habent aliquid commune:
Nam quemadmodum Analysis quaerit quae ad
finem spectant, seruato ordine et maiorum et minorum

p.51
partium, ita Diaeresis ea quae ad definitionem pertinent,
per diuisionem superiorum et inferiorum formarum,
siue specierum quaerit, donec quidquid fuit in
definitione produxerit, ipsumque definitionibus et diuisionibus
explicauerit.
His ergo ita constitutis, exempla ut in superioribus
Methodis fecimus, subijciamus. Cicero hac Methodo
multa scripsit, inter quae primum occurrunt tres
illi praeclari de officio libri, in quibus omnium primum
officium (quod haec Methodus peculiariter requirit)
definit, definitum diuidit in id quod pertinet ad finem
bonorum, quod Philosophi Theoricum uocant, et in
id quod in praeceptis positum est, quodque in praxi consistit,
sed illo secluso ut nihil ad rem pertinente, hoc
docendum sibi proponit, quod postquam in KAQHKON
hoc est medium, et KATORQWMA
hoc est perfectum diuisit, et singulas formas definitione
complexus est. Sed quia Stoicum illud KATORQWMA
rigdius uidebatur atque extra humanas uires
positum, exclusum est, ut parum susceptae disputationi
accommodum. Medium autem officium (quod
definiuit esse, cuius cum factum sit ratio probabilis
reddi possit) diuisit in honestum et utile, quorum collationem,
ut infra dicam, apposuit. Nam prius honesti
partes prosequutus est, quod in prudentiam,

p.52
iusticiam, fortitudinem, modestiamque diuisit, singulasque
definitionibus explicauit, additis officijs quae
a singulis harum formarum fluere uidebantur, idque eodem
quem proposuit ordine, et ut magis haec conspicerentur,
uitia, quae cum his pugnare uidebantur (in
omni enim Methodo Antitheseon collatio necessaria
est) adiecit. Sub haec officium, sumptis differentijs a
statuum uarietate, Politicum, Militare et oeconomicum
prosequitur, nec omittit aetatum differentias et
officia, addens officiorum rationes et discrimina. Porro
cum ita honesti partes explicauisset, plura honesta
inter sese contulit: Animaduertit enim pluribus propositis
honestis, haud raro ambigi quodnam sit eligendum,
Deinde absoluto primo officij genere, transit
ad aliud quod utile uocauit, de quo in secundo libro
disputat, deque eius uarijs formis et officijs, quae inde
nascuntur pertractat, quorum quoque comparationem
adiecit, Saepe enim dubitari solet pluribus utilibus
propositis, quodnam sit alteri praeferendum. Tandem
honestum et utile confert, et praecepta colligit
per quae honesta cognoscuntur, et ordine monstrat
quod nihil quod cum ulla honestatis parte pugnat habendum
sit utile, idque facit copiosa exemplorum sylua
illustrationis gratia adhibita atque ita iuxta huius
Methodi normam Cicero omnia officiorum genera eruditissime

p.53
explicat. Hanc Methodum qui obseruauerit
in illo Ciceronis opere, et facilius authoris mentem
intelliget, et res quae ibi traduntur firmius memoria
tenebit. Hanc quoque Methodum idem author in partitionibus
oratorijs sequitur. Ibi enim primum
diuidit totam illam doctrinam in uim oratoris, in orationem
et quaestionem quae tria exponendo definiendo
et diuidendo persequitur usque ad finem operis. Huc
etiam referto libros de finibus bonorum et malorum.
Item de natura deorum, de diuinatione, et Philosophicos
fere huius autoris omnes.
Eustrathius his tribus Methodis Galeni adiecit
quartam, nimirum APODEIXIN, quae quia particularis
est et non spectatur in toto opere, sed in partibus,
non debebat uniuersalibus Methodis ut noua
forma addi, sed ad particulares Methodos ab Eustrathio
potius fuisset referenda, de quibus sum dicturus,
ubi primum quaedam quae admonitu necessaria uidentur
de uniuersalibus Methodis adiecero.
Ne quid igitur in querenda Methodo alicuius
operis erretur, haec obseruanda et firmiter tenenda
sunt. Primum ne quis ex parte aliqua operis, de toto
iudicet, hoc est ne Methodum constituat eam quam primi
uersus alicuius libri prae se ferre uidentur. vt si
quis in principio libri alicuius de Grammatica scripti.

p.54
deprehenderit Grammaticam esse artem emendate loquendi,
uel finem eius esse ut sensa mentis congrua
oratione exprimamus, non statim pronunciandum est
eam artem uel Diaeresi, uel Analysi scriptam esse, sed
tota series spectanda est, et ex ordine totius scripti Methodo
nomen retribuendum est. Philippus in principio
Erotematum Dialecticorum definit Dialecticam, monet
de eius fine et usu, non ideo totus liber uel Diaeresi
uel Analysi scriptus est, sed Synthesi si operis seriem
spectas.
Deinde obseruandum et hoc est, de quo in
Synthesi admonui, autores magnos certam ob causam
transferre aliquando Methodorum legitimum ordinem
id quod non faciunt Methodi ignorantia, sed magno
consilio. Vident enim interdum quaedam quae posteriori
loco ponenda essent, commodius et utilius tradi
posse si praeponantur, ut in praeceptoris nostri Dialectica
iuxta Synthesis naturam quam Philippus ibi sequitur;
inuentioni uocum et propositioni addenda
fuisset statim argumentorum inuentio, hoc est, TOPIKH,
sed uoluit hic captui iuuentutis sese accommodare,
quare absoluta uocum et propositionum
doctrina, de formis argumentationum praecepta adiecit
idque hoc consilio ut postea ex Topica, inuenta argumenta,
statim suis formis alligarent studiosi, ac de inuentis

p.55
continuo iudicare possent, nec ullo implicarentur
errore, quod sane promptissimum fuisset, si normae
iudicandarum consequentiarum non antea fuissent
traditae.
Tertio loco obseruandum est quaenam harum
trium Methodorum sit praestantissima. Nam alij aliam
praeferunt, Sunt qui Synthesin ideo alijs anteponunt,
cum quia magis ad naturam accedere uidetur, tum
quod artes primum Synthesi uidentur inuentae. Quam
sane Methodum Aristoteles non solum in inueniendis,
sed etiam in tradendis artibus ut plurimum est sequutus,
Alij Analysin et Diaeresin praeferunt Synthesi, eo
quod ingenijs hominum aptius esse iudicant, rem uniuersam
et quasi compositam primum ponere, et postea
uel Analysi uel Diaeresi eandem retexere, donec ad
principia et fontes ipsos discentes deduxerint. Tametsi
autem haec improbare non possum, tamen hoc uidetur
mihi adijciendum, quod ex conditione et natura
materiae propositae, de qua docendi sunt homines, petendum
sit consilium. Nam aliae res alio Methodi genere
facilius et traduntur et percipiuntur. Si quis enim
Analysi uti uellet in Grammatica aut Dialectica
tradenda, iudicarem illum operam et oleum perditurum.
Nam ea Methodus in ijs artibus discentibus
nequaquam est commoda, cum contra Synthesis sit

p.56
commodissima, quam omnes ut ego existimo sequuti
sunt, qui has artes tradiderunt. Contra uero Rhetoricae
tradendae commodior est Diaeresis. Quapropter
aliam Methodum in alijs rebus tractandis et aptiorem
ita quoque digniorem esse statuo, tametsi de dignitate
fortassis disputare non uidetur opereprecium. Nemo
enim [enin ed.] dubitare debet, quin has uias rerum tradendarum
hominibus monstrauerit Deus, ut religo et aliae
res bonae ab hominibus doceri aptius et percipi rectius
possent. Nec audiendum esse iudico Ramum uirum
alioqui doctum et bonum qui unam tantum uniuersalem
Methodum agnoscit, nimirum Platonicam, pugnat
enin non solum cum Aristotele quem ipse contemnit,
uerumetiam cum natura et experientia. Tam
praeclara igitur organa tradendarum rerum optimarum
religionis et artium non sunt propter ullius hominis
sugillationem contemnenda. Postremo loco hoc
quoque admonendum uidetur, quod nulla Vniuersalis
Methodus possit suo munere perfungi nisi particularibus
Methodis iuuetur, de quibus (quia hactenus satis
mihi de Vniuersalibus Methodis dixisse uideor) nunc
dicendum est.
DE PARTICVLARIBVS
METHODIS.

p.57
Methodus particularis est ratio monstrans rectam
uiam explicandi questiones de qualibet
re propositas. Quapropter huius Methodi uarietas
petenda est ex questionum uarietate. Cum itaque
questiones sint uel simplices, ut cum singulae res tractandae
proponuntur, uel Compositae, cum propositiones
in controuersiam incidunt, duplex erit Methodus
particularis, Simplex nimirum et Composita. Illa
est singularum uocum, cum uidelicet uoces uera ratione
explicantur, Haec qua propositio aliqua ratione uera
concluditur, siue id fiat necessitate consequutionis
tantum siue rei et consequutionis simul. Hinc facile
intelligi existimo uulgatam Methodi diuisionem, qua
diuidunt Methodum in definitiuam, diuisiuam, resolutoriam
et demonstratiuam esse huius classis, hoc est
pertinere ad particularem Methodum, quam ideo
Dialecticam uocant, quia tota ars disserendi uersatur
in his quatuor tractandis et explicandis. Haec dixi,
ut ostenderem quomodo uulgata Methodi diuisio cum
ea quam supra tradidi quadret. Porro haec duplex
Methodus Dialectica plures sectiones recipit, Nam
simplex quidem in SUNQESIN DIAIRESIN
ANALUSIN particulares et mixtam diuiditur.
Composita uero etiam habet uarias formas. Alia enim
probabilis, Alta Sophistica, alia demonstratiua a questione

p.58
subiecta dicitur, quarum postea uarij sunt rami.
Nam quaelibet harum spectatur uel in disputatione,
cum plures de aliqua quaestione litigant, uel in collatione
cum ipsi de rebus sine aduersario scribimus quidquam
serio, siue declamamus ingenij excolendi gratia,
uel in examine eorum quae ab alijs scripta sunt, nimirum
cum ea quae uel uberiori oratione exposita sunt
reteximus et detractis ornamentis nuda proponimus,
ad dialecticam normam singula reuocantes, ut eo accuratius
de negocio proposito iudicium formetur sine
quo examine uberior oratio nequaquam intelligi potest,
neque quidquam horum intellectum uolo de oratoria
Methodo, de qua seorsum quemadmodum antea
proposui sum dicturus, nunc ideo paucioribus de Dialectica
Methodo dicam, quia ars Dialectica hanc solam
profitetur, hanc docet, ad hanc omnia sua praecepta
fere refert.
DE SYMPLICI MEthodo
Dialectica ac primum de Synthesi
particulari.
Synthesis particularis est duplex DIHGHTIKH,
quae rei simplicis elementa colligit, partes
componit, antecedentia coniuncta et consequentia
ponderat, finem usumque rei commonstrat, Breuiter

p.59
quae occupatur in circumstantiarum rei consideratione
et ORISTIKH, quae est certa uia res singulas definitione
complectendi, et uocatur usitate Methodus
definiendi. Huius uarias formas, quia in Dialecticis traduntur
omittam, et breuiter paucis et generatim definiendi
Methodum exponam, quam his uerbis Cicero
in Topicis tradidit. Sic igitur inquit Veteres praecipiunt:
Cum sumpseris ea quae sunt rei quam definire
uelis, cum alijs communia usque eo persequi, dum proprium
efficiatur, quod nullam in aliam rem transferri
possit, ut haec: haereditas est pecunia. Commune adhuc.
Multa enim genera sunt pecuniae, adde quod sequitur:
quae morte alicuius ad quempiam peruenit.
Nondum est definitio, Multis enim modis sinc haereditate
teneri mortuorum pecuniae possunt. Vnum adde
uerbum: Iure. Iam a communitate res disiuncta uidebitur,
ut sit explicata definitio, Haereditas est pecunia
quae morte alicuius ad quempiam peruenit iure, nondum
est satis, adde nec ea aut legata testamento, aut
possessione retenta. Confectum est. Hactenus Cicero
addamus et nos unum atque alterum exemplum. Tyrannis
est imperium. Commune adhuc, Multa enim
genera sunt imperiorum, addamus ergo: quod unus ad
ministrat, non est satis, adde publicum, ne id quidem
satis est. Adde ergo: Cum Respublica non ex legibus,

p.60
sed arbitrio dominantis gubernatur. His nihil fortassis
addi potest, Completa est itaque definitio. Tyrannis
est imperium publicum quod unus administrat, non ex
legibus sed arbitrio. Temperantia est uirtus, hoc latissime
patet. Adde Moralis, differentia est adhuc generica
non sufficiens ad definiendam speciem. Adde
quae moderatur cupiditates. Iam res a communitate
disiuncta est, sed adde finem ut sit plenior definitio, ne
quid contra rectam rationem fiat, Coniungamus iam
omnia: Temperantia est uirtus moralis, quae moderatur
cupiditates, ne quid contra rectam rationem fiat.
Qua autem ratione illa communia sunt quaerenda, in
Dialectica explicatur, nimirum ut primum rei definiendae
predicamentum quaeratur. Deinde ut inuentum
praedicamentum in genera media tantisper distribuatur,
donec proximum eius rei, quam definire uolumus,
genus inuentum fuerit. Tum inuentum genus in differentias
secabitur, donec eam rem quae proposita est, a
reliquis eiusdem generis speciebus, certa et propria
differentia distinxerimus. Sed si certae differentiae inueniri
non possunt, quaerantur subsidia a causis, effectis,
proprietatibus et alijs rerum attributis, donec quocunque
modo rem propositam certis limitibus definiuerimus.
Atque haec est Aristotelis in Secundo posteriorum,
Ciceronis in Topicis, Boetij in libro de definiendi
Methodo doctrina.

p.61
Coeterum hoc loco admonendum duxi, id quod
Rodolphus docet in loco coniugatorum, quem locum
multum facere ad definiendum ostendit. Proposito
enim abstracto definiendo, facilius definitionem inuenies,
si concreti affectiones peruideas. Nam hanc uiam
saepe Aristoteles sequutus est, ut in Aethicis definiturus
prudentiam, primum personam prudentis ex eae
consideratione definiuit, Sed Aristotelis uerba, quo res
fiat clarior subijciamus. Prudentia inquit quid sit ita
intelligemus, si quos nominemus prudentes cognouerimus.
Prudentes quidem uidentur ex eo esse, quod
rectum consilium in ijs capere possint, quae sua sunt
quaeque non aliqua ex parte, ut quae ad ualetudinem, aut
uires pertinent, quod ex eo intelligi potest quia prudentes
in re aliqua dicimus, cum ad honestum finem recte
ea dirigunt, quae arte non possunt effici. Quocirca
ualeat prudens omnis consilio necesse est. Et quoniam
consilium nemo in ijs rebus capit, quae aliter euenire
non possunt, neque ab ipso nequeunt effici et prestari.
Quoniamque scientia omnis demonstratione concluditur.
Demonstratio autem ad ea nulla adhibetur, quorum
principia secus euenire possunt (ea enim omnia
euenire aliter queunt, quae autem necessario eueniunt
non cadunt in deliberationem) efficitur ut nec scientia,
nec ars, prudentia dici possit. Scientia esse non quidem

p.62
potest, quia quod subiectum est sub actionem aliter
euenire potest. Nec ars quia alius actioni, alius affectioni
artis finis est propositus, Relinquitur ergo ut
prudentia sit habitus uera ratione ad ea agenda idoneus,
quae uitae hominum conducunt uel obsunt. Hoc
Aristotelis exemplum euidenter docet praeceptum Rodolphi
esse utilissimum, quod Philosophi et Theologi
sequi solent.
Addamus et nostrum exemplum. Si pietatem
definire uelis, promptissimum fuerit, ubi excusseris
quos nam nominemus pios. Pij autem nominantur, qui
sine Hypocrisi Deo, parentibus, patriae et ciuibus debitam
reuerentiam et cultum prestant. Hinc relinquitur
pietatem esse studium cum summa reuerentia
colendi Deum, patriam, parentes et ciues. Obseruandum
et hoc est, quod Boetius faciendum in definiendo
praecipit, quod Platonica Methodo particulari Diaeresi
id est diuisione tanquam planissima et certissima
uia inquirantur definitionum membra, donec rem a
communitate distinxerimus, tam diu inquit debemus
interponere species et differentias, quam diu seclusis
omnibus quae hoc idem esse possunt eo deueniatur, ut
proprietas iam certa teneatur. M. Tullius in Topicis
ius ciuile uoluit definire, et ut oportuit coepit a genere.
Dixit enim in principio Ius ciuile est aequitas. Hoc

p.63
genus est. Sed quoniam alia est aequitas constituta, alia
naturalis, et Ius ciuile non est naturalis aequitas. Ergo
constituta. Verum quia aequitas constituta alia est Gentium,
alia certae ciuitatis, et ius ciuile non est aequitas
constituta Gentium. Ergo certae ciuitatis. Relinquitur
ergo quod ius ciuile sit aequitas constituta eorum
qui sunt eiusdem ciuitatis. Quaedam Boetij uerba mutaui,
ut studiosi facilius Platonicam Methodum agnoscerent,
de qua supra dixi in Diaeresi Vniuersali. Sunt
alij qui praedicabilium ordinem instrumentum Methodi
definiendi constituunt, de qua re Boetius ita inquit. Quidam
cautiores plenioresque in docendo, definitionis ipsius
quasi quaedam membra constituunt, dicuntque perfectam
et plenam definitionem ex his quinque partibus,
genere, specie, differentia, proprio et accidente consistere,
Sed accidens in definitione minimum, proprium
plurimum ualet. Exempla uide in Dialecticis Philippi,
et passim apud autores occurrunt plurima.
Porro huc adijciendum quoque duxi praeceptum
Boetij, de ordine explicandi eam definitionem quam
statuimus. Omnis definitio, inquit, his membris partibusque
tenetur. Primum uti breuiter id, de quo queritur
quid sit, oratio nostra contineat. Deinde eius definitionis
supponatur approbatio, qua illud ostendimus,
ut idipsum quod breuiter in definitione posuimus,

p.64
id ita esse argumentorum rationibus approbemus.
Deinde tertio loco inducimus deductionem eiusdem
definitionis in eam speciem de qua questio est, et
de qua iudicium est consitutum, ut cum generaliter
rem definiuerimus, et ita esse de quo queritur dixerimus
uerum esse quod definimus. Tertio loco ostenderimus
hoc esse quod gestum est, uel id esse de quo queritur,
quae orationis pars appellatur deductio generis
in speciem. Quarto loco in oratione nostra ponemus
destructionem definitionis aduersae partis, hoc est, uti
quemadmodum aduersarij definiuerint idipsum de quo
supra definitionem constituimus apponamus, eamque
uitiosam esse doceamus. Haec ratio tractandae inuentae
per Methodum definitionis non solum oratoribus, uerumetiam
Dialecticis et Philosophis est communis,
nisi quod Philosophi ut plurimum aliorum definitiones
prius confutant, et postea collectis membris suas
statuunt, mox applicant genera ad species et confirmant.
Hanc Methodum plurimum iuuare orationis
copiam animaduerti, quare eam commemorandam esse
duxi.
DE DIAERESI
PARTICVLARI.
Tametsi haec Methodus ex ijs quae dicta sunt in
superiori Methodo facile intelligi potest, tamen

p.65
quia eius laudes et utilitates hoc merentur, breuiter
de ipsa dicam. Plato enim adeo miratur hanc Methodum,
ut dicat se tanquam Deum sequuturum eum esse,
quem nouerit diuidendi peritum, atque id non iniuria.
Nam diuidendi Methodus cum ad rei quae diuiditur
naturam demonstrandam, tum ad definiendum et argumentandum
plurimum utilis est, sed preconijs omissis,
rem ipsam aggrediamur.
Est itaque diuidendi Methodus, quae et particularis
Diaeresis quaedam existit et appellatur, certa
uia, res singulas diuisione, quasi anatomia quadam in
partes seu membra retexendi. Sub hac diuisione complector
enumerationem, partitionem, et eam quam Cicero,
contracto uocabulo diuisionem appellauit. Nam
uis nominis et amplitudo hoc non recusat, quemadmodum
Boetius et post hunc Philippus testantur, nihil
pseudo Ciceronianos morantes, qui nullum uerbum
ferre possunt, quod ipsi apud Ciceronem non legerunt.
Vt autem Methodus haec eo facilius percipiatur, primum
diuisionum formas recitabo. Deinde regulas
quasdam huic rei deseruientes adijciam, Tertio loco
rationem ac uiam in singulis differentijs et speciebus
inquirendis subijciam, Quarto loco ordinem tractandi
diuisionum membra inuenta docebo. Diuidendi itaque
genera duo sunt prius ac nobilius naturale ac per se

p.66
dicitur, Posterius fortuitum seu per accidens
nominatur.
Naturale diuidendi genus est, cum diuisio per
ea fit quae naturam rei attingunt, id est per differentias
et species, Atque in tres formas diuiditur, quarum
prima est generis in species siue in differentias distributio,
Haec alijs dignior est. Alia quam Cicero quidem
partitionem, Themistius uero ANATOMHN uocat.
Tertia est non quidem prioribus dignitate par, sed tamen
in seriarum rerum tractatione haud raro adhibenda.
Haec enumeratio appellatur, et fit quoties uocis
alicuius multa amplitudine significationis suae complectentis
significata enumerantur. Posterius diuidendi
genus id eo uocatur per accidens, quia fit per ea quae
naturam rei non attingunt, sed ut fortuita quaedam incumbunt,
Estque huius generis triplex forma. Prima
est subiecti in accidentia diuisio, ut cum dicimus, omnium
hominum alij sunt nigri, alij candidi, alij medij coloris.
Secunda est accidentis in subiectu sectio, qualis
haec est. Omnia quae expetuntur alia in anima, alia
in corporibus sita sunt. Postrema est accidentis in accidentia
diuisio, ut omnium candidorum alia sunt dura
ut Margarita, alia sunt liquentia, ut Lac. Atquae haec
sunt genera ac formae diuisionum, nunc regulas
subijciam [subijciant ed.].

p.67
PRIMA.
Oportet omnem diuisionum in duas ad minimum
uel in plures, si necesse fuerit, partes fieri.
SECVNDA.
Omnis legittima generis diuisio fieri debet duobus
terminis, nisi inopia uocabulorum hoc prohibeat.
TERTIA.
Differentiae quae aliqua oppositionis specie differunt,
solae generibus accommodari possunt in legittima
diuisione.
QVARTA.
Differentia semper subiecto inesse debebit, in
ueris diuisionibus.
QVINTA.
Quemadmodum genera in species, ita differentiae
genericae in alias sub se constitutas differentias, non
secus atque genera diuidi debent.
His regulis traditis ad id quod tertio loco proposui
accedendum est, nimirum ut rationem et certam
quandam Methodum inquirendarum differentiarum
in singulis diuidendi generibus teneamus, quod ut facilius
fiat singula genera proponenda sunt. Non est enim

p.68
eadem ratio inquirendarum differentiarum in omnibus
generibus. In prima ergo forma prioris generis hac Methodo
species et differentiae inquirendae sunt. Primum
omnium generis (nam sola genera hac forma diuiduntur)
praedicamentum querendum est. Statim in proximas
species subiectas generi diuidendum, mox in alias,
donec ad infimas species deuentum fuerit, ubi consistendum
est, sed non promiscue et fortuito species diuidendo
generi subijcies, sed eas tantum, quas constituunt
oppositae differentiae [diffirentiae ed.] sub eodem genere collocatae.
Vt animalium aliud est brutum, aliud est homo. Hic in
proximas species quas constituunt oppositae differentiae,
irrationale et rationale diductum est genus. Et
ne erretur in assignandis speciebus, profuerit primum
in differentias genera diuidere. Postea differentias adiuncto
generis uocabulo species statuere, atque hoc necessario
faciundum est potissimum si species quibus
oportet genus diuidi nominibus carent.
Sed dicat aliquis in Animalis diuisione res plana
est, sed quid faciundum ubi nec differentiarum, nec
specierum sunt uocabula. Huic inopiae hoc pacto succurrendum
est: Vbi differentiae non extant proprijs
uocabulis, periphrasi uerborum utendum erit, si specierum
nomina desunt accipe differentiam, eamque superiori
generi copula. Omnis enim differentia in proprium

p.69
genus ueniens speciem facit. Vnde est ut genus
materiae, differentia uero formae similitudinem quandam
referat. Sed labor est, inquies differentias illas inuenire.
Labor quidem, sed non adeo difficilis, si Methodus accesserit,
quam tertia regula supra tradita monstrat. Ex
ea enim regula constat quod solae illae differentiae, quae
a se inuicem aliquo oppositionis genere differunt sub genere
positae, genus ipsum possunt distinguere uera et legittima
diuisione. Oppositionum autem genera esse quatuor
nempe Contradictorium, Contrarium, priuatiuum
et relatiuum, ex Dialectica notum relinquo, Hic tantummodo
secundum quas oppositiones diuisio generis
rectissime fiat admonere oportet, ac primum quidem
de contradictionis oppositione dicendum est, quae affirmatione
et negatione proponitur. Quod autem negatio
per se nullam constituit speciem, ex eo manifestum quod
species omnis esse rem aliquam intendit; negatio uero
quicquid proponit ab eo quod est esse disiungit, ut cum
dico homo, aliquid esse innuo. Cum uero non homo,
substantiam hominis negatione destruxi. Sic igitur
diuisio generis in species per se caret negatione, necesse
est tamen saepe speciem negatione componere cum ea,
quam simplici nomine [nomime ed.] speciem uolumus assignare nullo
uocabulo nuncupatur, ut cum dico. Imparium numerorum
alij primi ut tres, quinque, septem, Alij non

p.70
primi ut nouem, Vt hoc pacto saepe assignemus species
coget necessitas non natura. Verum cum ita fiet diuisio,
affirmationem sequetur negatio non contra. Atque
haec dicta sint de differentijs oppositis, quas constituit
contradictio. Nunc de contrarijs dicendum, in quibus
generum frequens est diuisio, fere enim cunctas
differentias in contraria diducimus. Sed quoniam
contrariorum alia sunt immediata, alia mediata, in
utrisque diuisio facienda est, ut colorum alij sunt nigri,
alij albi, alij neutri. Hic quia indigentia nominum
prohibet fieri bimembrem diuisionem, iuxta primam
et secundam regulam diuisio facta est. In immediate
contrarijs diuisio fiet bimembris, Vt figurarum aliae
aequales, aliae inaequales sunt. Porro diuisio secundum
oppositionem priuantium uidetur similis contradictoriae.
Negat enim quodammodo priuatio habitum, sed
differt quod semper quidem potest esse negatio, priuatio
uero non semper, sed tunc solummodo quando habere
habitum naturae rei conuenit. Quare forma quaedam
intelligitur esse priuatio. Non enim tantum priuat,
sed etiam disponit quodammodo cum qui priuatur
habitu. Hic ergo ut in superioribus diuisio generis fieri
potest, ita tamen ut habitus priori loco ponatur,
priuatio posteriori. Quarta oppositio est relatiuorum,
quae nullam habent substantialem differentiam

p.71
qua a se discrepent, imo potius habent huiusmodi cognationem,
qua ad se inuicem referantur, ac sine se esse
non possint. Non est ergo generis in relatiuas partes
facienda diuisio. Neque enim hominis species est seruus
aut dominus, nec numeri, medium aut duplum, in
subiecti tamen in accidentia diuisione nihil prohibet
per relatiuas partes fieri diuisionem, Vt hominum alij
serui sunt, alii domini. Ex his manifestum esse puto,
quomodo et species et differentiae in uera generis diuisione
constituendae sunt.
DE ANALYSI PARTICVLARI
ENVMERATIONE
ET DIVISIONE KATA
SYMBEBHKOS.
Nunc de totius in partes sectione (nam ea est altera
prioris generis diuidendi forma, et proprie
Analysis particularis est) dicam breuissime, de qua
in uniuersum haec est obseruanda regula: Ex consideratione
compositionis recte Totius diuisio ordinatur,
ita ut semper a principalioribus partibus fiat diuisio
in minores, donec res tota in minimas partes animo et
cogitatione retexta fuerit. Vt quia homo componitur
ex corpore hoc est materia, et anima id est forma tanquam
principalibus partibus, recte fiat diuisio seu

p.72
partitio hominis in corpus et animam. Deinde hae partes
ut tota accipiendae sunt et diuidendae in partes. Anima
itaque tametsi reuera non constat ex partibus, tamen quia
in ea est uis uiuificandi, mouendi et intelligendi, recte
anima in has partes uirtuales, ut uocant, diuidi potest,
per se sane indiuisibilis. Et rursus hae singulae partes, ut
tota constituendae sunt et diuidendae. Deinde altera
pars primae diuisionis sumenda est nempe corpus, et
ut totum arripiendum, huiusque consideranda est compositio.
Vnde rursus ANATOMH instituenda est,
donec in minimas partes dissectum fuerit corpus. Haec
ratio totius diuidendi in partes, perutilis ad amplificandum
et illustrandum est, quare et Rhetores de
hac praeceperunt. Tertia forma primi generis est enumeratio
significationum diuersarum eiusdem uocis.
Huius Methodus secundum has regulas instituenda est.
Primum [Priumm ed.] omnium uidere oportet, quae significatio naturalis
sit (Est enim naturalis significatio quam primum
habuit uox cum inuenta est. Naturalia enim
dicuntur, quae cum unoquoque nata sunt) quae translatitia.
Deinde si sensus patitur et contextus, retinenda
est naturalis significatio, Sin minus translatitiae significationes
sunt enumerandae, quarum ea aptanda est
proposito, quae maxime quadrat, et firmis rationibus
monstrandum est quod aliae uocis significationes non
conueniant.

p.73
Porro posterioris generis diuisio hoc pacto instituetur.
Subicctum in accidentia commodissime hac
Methodo distribuetur, si per singula praedicamenta
accidentium eatur. Vel ut Rodolpho placet, per locos
Dialecticos ordinetur propositae rei descriptio, et
instituatur ueluti quaedam particularis Synthesis, ut si
officium aliquod fuerit diuidendum, recte in partes eas
quae ad officium faciunt fiet descriptio, id quod uidemus
Paulum fecisse in descriptione Episcopi ad Titum
et Timotheum, de quo genere uide plura in Dialectica
Philippi et in posterioribus commentarijs Erasmi de
copia. Coeterum Methodus tractandae inuentae diuisionis
haec est uulgarissima: ut primum nostram diuisionem
ponamus. Deinde eandem confirmemus, mox subijciamus
aduersariorum eamque rationibus destruamus.
DE METHODO COPVLATA
DIDASCALICA.
Porro ex his superioribus Methodis alia quaedam
Methodus, quam Didascalicam a suo proprio fine
uocant, emergit. Et tametsi ex pluribus Methodis
est conflata, tamen recte eam et simplicem uocaueris
eo quod simplicium rerum tractandarum instrumentum
sit, et copulatam, quam conflatur ex pluribus
particularibus Methodis, de qua quia Philippus in

p.74
fine primi libri Erotematum Dialectices tractauit,
inde studiosis quae huc faciunt petenda relinquam, ubi
prius membra potissima huius Methodi Didascalicae,
copulatae recensuero. Priusquam igitur definitio rei
quaeritur, statuendum est an res sit, ideo An sit, questio,
in Didascalica Methodo praecedit. Deinde definitionis
Methodo natura rei explicetur. Tertio loco diuidendi
Methodus adhibenda est, sub qua reliqua capita,
seu questiones a Philippo positas comprehendo.
Nam et totius in partes Analysin, et eam quam uocant
KATAGRAFHN id est descriptionem, quae
fit per locos Dialecticos ad diuisionem refero. His
tribus capitibus absoluitur Methodus Didascalica
simplex, cum quibus capitibus et Philippi Methodus
et Aristotelis questiones: An sit, quid sit, quale sit
et propter quod sit, conueniunt. Atque haec de simplici
Methodo, nunc ad compositam transeamus.
DE COMPOSITA
METHODO.
Diximus de Methodo particulari simplici, nunc
ordo postulat ut de composita dicamus. Huius
in tota uita utilitas est maior, quam ut nostra oratio
eius laudibus respondere possit: quare preconijs omissis
rem quam possum planissime explicabo.

p.75
Est itaque composita Methodus particularis.
certa uia ac ratio, propositam questionem coniunctam
in disputando, collocando, et examinando tractandi.
Vt enim simplex Methodus questionem simplicem ita
haec coniunctum, quae constat subiecto et praedicato,
respicit. Varietas autem huius Methodi a uaria questionis
propositae natura, et propositionum quae illi
explicandae adhibentur, uarietate, petenda est. Quocirca
cum omnis questio Composita aut probabilibus,
aut fallacibus, aut necessarijs et perpetuis confirmari
soleat, Triplicem hanc Methodum constituamus probabilem
nimirum, Sophisticam et apodicticam, de
quibus primum particulatim quaedam. De inde de disputatione,
collatione et examine singularum, quantum
pro tenuitate ingenij licebit, dicam. Nam haec pars
potissimum iuuat studia Iuuentutis, memoriam confirmat,
in lectione optimorum autorum iter ostendit.
DE COMPOSITA
PROBABILI.
Methodus Composita probabilis, est uia ac ratio,
probabilem questionem tractandi probabilibus
argumentis, seu propositionibus, cum secundum
Dialectices praecepta recte instituuntur argumenta,
quod ubi fit concessis propositionibus probabilibus

p.76
sequitur conclusio necessario, unde Aristoteles praescribit
non petendam, hoc est non quaerendam esse conclusionem,
sed ex praemissis datis inferendam, Nam qui
admittit praemissas in bona consequentia, necessario
conclusionem uelit nolit admittet. An non questio dubia
est, de qua in utramque partem disserere licet? quomodo
ergo dicis nunc necessariam, quae est dubia, quam
etiam paulo antea probhabilem appellasti? Datis propositionibus
hoc est praemissis, qualescunque fuerint, si
modo seruatur norma syllogismi, conclusio sequitur
idque necessario etiamsi materia non sit necessaria. Sic
enim definit Aristoteles syllogismum, orationem esse
dicens, in qua quibusdam positis propositionibus per
ipsas sequitur conclusio, idque necessitate consequentiae
non naturae. Duplex enim necessarium Dialecticus considerat
aliud per naturam, aliud per consequentiam.
Necessarium per consequentiam omnem syllogismum
legittime factum sequitur. Necessarium uero per naturam
et per consequentiam et per subiectam materiam
in solis demonstrationibus existit.
Porro Methodus haec in genere petenda est primum
ex natura questionis propositae. Secundo ex inuentione
argumentorum. Tertio ex doctrina de syllogismis.
Verum hic arte opus est quae iudicium regat.
Nam proposita questione triplex cura animum occupabit,

p.77
prima questionis, media argumenti, ultima formae,
ad quam potissimum alligandum est argumentum.
Sed haec postrema ex genere questionis pendet, Nam
aliud questionis genus aliud argumentum aliamque formam
exigit. Dicendum est ergo necessario hoc loco
primum de generibus questionum Dialecticarum. Deinde
de argumentis, quae singulis questionum generibus
conueniunt. Postremum de formis, quae argumentis
inuentis et questioni propositae accommodatae sunt.
Questionum itaque Dialecticarum genera quatuor
fecit Aristoles: Definitionis, Generis; Proprij
et Accidentis.
Definitionis questio est, quando definitio de definito
praedicatur et contra. Generis, quando propria
tum genus, uel differentia de specie adfertur. Proprij,
quando proprium praedicatur de subiecto. Accidentis,
cum accidens adfertur, uel queritur de subiecto. In
quibus generibus ne erretur haec obseruatio est necessaria:
quod questio non sortiatur nomen a subiecto, sed
tantum a praedicato, hoc est ab habitudine praedicati
ad subiectum. Vt si queratur sit ne homo animal? generis
est questio, genus enim in hac questione praedicatur.
Sit ne anima harmonia? est quidem et haec generis
questio, sed non naturalis. Eodem modo de alijs iudicandum
est. Oblata ergo questione de qua controuersia

p.78
est, primum omnium cuius generis sit queratur.
Deinde cognito genere questionis, loci prudenter consulendi
sunt a quibus ducantur argumenta, per quae uel
confirmari uel confutari questio poterit. Id autem aptissime
uidetur fieri hoc modo: si diligenter perspexeris
in quibus praedicamentis fuerint partes questionis, Nam
ipsa praedicamenta praecipuos locos monstrant. Deinde
si questio fuerit definitionis, genus et differentia propria
debent esse eiusdem praedicamenti, quae si fuerint
idque secundum regulas in definitiua Methodo praescriptas,
confirmanda est questio, sin minus refutanda
et monstrandum uitium. Et quia differentiae non subijciuntur
oculis, plurimum facit ad inueniendam differentiam,
confirmandam et confutandam consulere locos
effectuum, actuum, adiacentium et cognatorum.
Simile iudicium est de generis questione, sed ad hanc
quoque adhiberi solent loci speciei, proprij, Adiacentium,
Actuum, Causarum etc. In proprij quoque
questione loci interni ualent praecipue. Item actus et
adiacentia et contraria. In accidentis autem questione,
loci externi Adiacentia, signa, communiter accidentia.
Breuiter omnes loci possunt singulis generibus
questionum adhiberi, sed alij alijs questionibus magis
accommodati sunt, quemadmodum dictum est.
Porro Aristoteles et Cicero operaeprecium putauerunt

p.79
esse in inquisitione argumentorum, considerare
quae nam questio sit cognitionis et quae actionis.
Quae sane consideratio utilissima est. Nam si cognitionis
est questio, loci interni et medij sunt accommodatiores.
Si actionis medij et externi: Verum quia
haec in Topicis traduntur, inde petenda sunt, Nam
Topica nihil aliud est, quam Methodus inueniendi
argumenta consentanea questioni propositae. Porro
quantum ad argumentorum formas attinet, quibus alligari
debent argumenta, hoc tenendum est, Alia aliis
figuris sunt magis accommodata, quare de hac re utilissima
quaedam praecepta subijciemus.
Primum. Si medium inuentum praedicari potest
de subiecto questionis, aptissima erit prima figura.
Secundum. Si de inuento medio praedicari potest
subiectum questionis, aptissima erit tertia figura.
Tertium. Si medium et subiectum questionis
sunt paria, in prima et tertia figura concludere licet.
Quartum, si medium neque antecedens, neque
consequens est extremorum questionis, uel duplex adhibenda
est argumentatio, uel Enthimema aptius erit
syllogismo, Vt si queratur sitne uoluptas expetenda?
Inuenio medium quod est dolor, prorsus ab utroque
extremorum questionis dissentaneum, Nam nec uoluptas
est dolor, nec expetendum est dolor, nec contra.

p.80
Hic ergo opus erit duplici argumentatione, et nouum
medium querendum, quod latet in priori medio hoc
pacto: Quod naturam offendit, est fugiendum, dolor
naturam offendit, Ergo dolor est fugiendus, Si fugiendus
est dolor uoluptas expetenda est, Atqui dolor fugiendus
est, Ergo uoluptas est expetenda.
Hoc solet plerumque fieri in locis contrariorum,
Similitudinis, dissimilitudinis, maioris, minoris et paris.
Item causarum et effectuum, quod qui non animaduertunt,
in accommodandis locis saepe laborant.
Verum haec in Dialecticis fusius tractanda sunt.
Quintum. In destructione questionis affirmatae
dominatur secunda figura.
Sextum in confirmanda Vniuersali propositione
dominatur Barbara, primae figurae primus modus,
et inducto ex quibuscunque locis promantur argumenta,
Tametsi haec plana sunt, tamen quedam praecepta
de affectione medij ad propositae questionis partes ads
scribam, ut inquirentis et iudicantis labor hac ratione
leuetur. In prima itaque figura haec debet esse medij
ex locis inuenti affectio ad extrema questionis propositae,
ut in omnibus modis medium adseratur de subiecto
conclusionis. Deinde in affirmatiuis modis sit antecedens
praedicati, in negatiuis uero repugnans. In
secunda haec debet esse medij dispositio, ut semper alterius

p.81
extremorum questionis sit repugnans. At in Cesare
et Festino repugnans sit praedicati, et consequens
subiecti questionis. In Camestres uero et Baroco, sit
consequens praedicati et repugnans subiecti.
Porro, in tertia figura semper medium antecedens
sit subiecti, in affirmatis quoque antecedens sit
praedicati, sed in negatis repugnans praedicati. Haec
consideratio habitudinis medij multum iuuat et ad
inueniendum medium, et ad formas inuentis apte accommodandas.
Porro ut res uniuersa fiat illustrior,
ea quae hactenus dicta sunt exemplo declarabo. Proponatur
haec questio in medium. Ecquid anima sit harmonia,
ut uoluerunt Platonici. Primum hic aduertendum
est, quod sit generis questio. Cum enim queritur
An anima sit harmonia, queritur an harmonia sit genus
in hac questione. Deinde facile est uidere cognitionis
non actionis questionem esse, Vnde et hoc ex
superioribus notum relinquetur qui loci potissimum
consulendi sunt, sed prius uidendum in quibus praedicamentis
sint partes questionis, id quod ex partium
natura facile est intelligere. Anima siquidem cum sit
forma hominis substantialis, et altera pars substantiae
hominis, et per se subsistat separata a corpore, in
praedicamento erit substantiae.
Harmonia uero cum sit nihil aliud, quam partium,

p.82
aut numerorum, aut figurarum quaedam dispositio,
Vel ut Augustinus definit, concentus quidam ex dissimilium
uocum moderatione factus, in quantitatis
praedicamento erit. Hac tanquam KATAEKEYH
adhibita, consulendi sunt loci ac primum definitionis,
deinde reliqui ut generis, proprij, differentiae. Iam inuenta
ex locis conferenda sunt cum partibus questionis,
et pro diuersa habitudine inuentorum ad questionem,
ut supra dictum est, instituenda est argumentatio.
Definitio animae est forma substantialis hominis, haec
quia consequens est ad subiectum questionis, aptissima
erit prima figura. Et quia repugnat praedicato questionis
quae est indefinita, erit modus Ferio hoc pacto.
Nulla forma substantialis hominis est harmonia, Anima
est substantialis forma hominis, Ergo anima non est
harmonia. Deinde quia medium repugnat praedicato,
et adfertur de subiecto, poterit etiam accommodari
tertio modo secundae figurae hoc pacto. Nulla harmonia
est forma substantialis hominis, Anima est forma
substantialis hominis, Ergo anima non est harmonia.
Ad eundem modum reliqui loci, qui attingunt primum
questionis substantiam consulendi sunt. Loci generis,
Animae, sunt forma, spiritus, substantia, loci generis,
Harmoniae, sunt concentus, dispositio, quantitas.
Loci generis animae applicati concludunt quemadmodum

p.83
in definitione dictum est, hoc est ut Ferio et
in Festino. At si ex generibus harmoniae petis media,
solus modus Baroco erit accommodatus, et tot erunt
syllogismi, quot utriusque genera erant assignata. In
qua re facile uidere est quantum momenti huc adferant
praedicamentorum ordines. Atque haec sint breuiter
dicta de Methodo probabili, quae diligentius et fusius
im Topicis explicanda est. Prima enim elementa hic attigisse
satis est, ut Methodus aliquo modo conspiciatur
DE METHODO
SOPHISTICA.
Methodus Sophistica est uia ac ratio, per argumenta
FAINOMENA ueritati tenebras
offundendi, et homines incautos decipiendi, quae quia
indigna est homine nato ad ueritatem amplectendam,
et uehementer nocet moribus ac communi societati,
omnino studiosis tota haec cauillaudi ratio detestanda
est. Adolescentes enim Sophistarum parastrophis
assuefacti, nunquam ueram Dialecticam discunt, neque
unquam res bonas adferunt, sed tandem sua ipsorum
fallacia misere decipiuntur, nunquam ueritati ab alijs
traditae acquiescentes intrepide. Quod autem Aristoteles
multa de fallacijs Sophisticis praecepta, in duobus
illis de Sophisticis Elenchis congessit, hoc non fecit ut

p.84
Sophistas faceret, aut Sophisticen traderet, Verum ut
auxiliare Pharmacum nobis exhiberet ad euitandas,
ut ipse uocat Sophisticas ENOXALHSEIS. Non
secus atque Nicander, qui de uenenis tractauit, non ut
ijs utamur alijs in pernitiem, sed ut ea potius cauere
possimus ne nobis noceant. Coeterum si Methodum
aliquam queras diluendi Sophistica argumenta, nulla
melior praescribi potest quam ea quae ab Aristotele, a
Philippo et a Villichio tradita est, quare de ea hic peculiaria
praecepta non praescribam, sed tantum monere
uolo adolescentes, ut proposito argumento falso, seu
Sophistico, primum omnium perlustrent animo regulas
consequentiarum, et uideant num quid peccetur
contra aliquam regulam consequentiarum, quod si fit
reijcienda est consequentia. At si nullum ibi pectum
apparet rerum sequatur examen locis in consilium, ex
quibus falsum illud argumentum ductum est, adhibitis.
Tertio uidendum utrum ex locis Sophisticis aliqua fallacia
commissa sit. Haec triplex cura sit respondentis
ad Sophistica argumenta, qualia omnia sunt quae falsum
aliquid sub ueritatis titulo concludunt, sed de his
plura in Dialectica.
DE METHODO
DEMONSTRATIVA.

p.85
Tametsi Methodus Demonstratiua non potest exacte
tradi breui aliquo compendio: tamen breuia
ter conabor deliniamenta saltem huius Methodi attingere.
Est autem haec Methodus Philosophorum fere
propria, Nam demonstratione Philosophis est opus
ueluti instrumento ad Philosophiae partium Theoricae
et practicae, hoc est cognitionis et actionis rectam explicationem:
Sicut enim faber amussis beneficio lignum
rectum a curuo, et aedificator perpendiculo parietem
aequalem ab inclinato discernit, sic Philosophus in speculatione
quidem uerum a falso, in actione uero bonum
a malo demonstrandi regula separat.
Est autem Demonstrandi Methodus vecta uia
ac ratio, ex necessarijs notisque propositionibus ima
motam conclusionem inferendi. Vt autem haec Methodus
utcunque intelligatur primum oportet scire in onmi
demonstratione duo spectanda esse, tanquam principalia
capita, quorum unum est problema ipsum (sic enim
Aristoteles uocat questionem in disputationem adductam)
quod demonstrandum proponitur. Alterum propositiones
quibus TO PROBLHMA probatur. Deinde
in omni problemate duo sunt, prius datum, Alterum
quesitum, more Geometrarum uocant. Vt in hoc problemate,
sit Anima immortalis nec ne. Anima datum.
immortalis uero quesitum est. Porro propositiones

p.86
per quas probatur problema ad minimum duae sunt,
quas ante unamquamque particularium demonstrationum
praecognosci necesse est. Non enim possibile est
quicquam non omnibus propositionibus cognitis concludere
APODEIKTIKWS. Sed inter illas duas
propositiones, quas in demonstratione adhiberi necesse
est, hoc est discriminis, quod maior sit omnino commune
quoddam axioma, cui fides adhibeatur propter euidentiam
dignum est, unde et axioma id est dignitas dicta
est. Minores uero propositiones quoniam sunt
infinitae, non sunt tam obuiae aut notae, attamen in maioribus
propositionibus uirtute comprehenduntur, ut
in syllogismo hoc. Omne animal est substantia, homo
est animal, Ergo homo est substantia. Minor propositio,
homo est animal, comprehensa est uirtute in maiori
animal est substantia. Vnde haec tria necessarium
est cognoscere ante omnem demonstrationem, datum
et quesitum in problemate et dignitatem, hoc est propositionem
illam notam et dignam fide sua euidentia,
sit problema. Estne iusticia laudanda nec ne? Datum
est iusticia quesitum laudanda, praeter haec oportet me
dignitatem (Sic enim interpretantur axioma) habere,
quae est: Honesta sunt laudanda, haec adeo euidens est,
ut qui contradicat prorsus insanus existimetur. Haec
tria cum adsunt materiam demonstrationis habes,

p.87
quam sic formare debes. Omnia honesta sunt laudanda,
iusticia est honesta. Ergo iusticia est laudanda.
Et tot possunt fieri ex hac una dignitate demonstrationes,
quot sunt partes subiectiuae, ut uocant, subiecti
axiomatis. Deinde cum scitur quae nam oporteat praecognoscere
ante demonstrationem, sciendum et hoc
est quibus modis oporteat ea praecognoscere, cum sint
EPISTHMONIKAI questiones quatuor, quod
sit, quid sit, quale sit et propter quid sit. In dato ergo
id est subiecto problematis oportet praecognoscere et
quod sit, et quid sit, in quesito quid sit solum, in dignitatibus
an sint, seu quod sint, idque quia sunt propositiones.
His cognitis discrimina dignitatum tenenda
sunt, nimirum quod aliae omnibus scientijs, aliae quibusdam,
aliae uni tantum scientiae subijciantur. In omni
scientia locum habet haec dignitas: In singulis affirmatio
aut negatio est uera. Haec uero: Eidem aequalia
inuicem sunt aequalia, pluribus famulatur scientiis, nimirum
Musicae, Geometriae et Arithmeticae. Porro
haec: Honesta sunt facienda, in sola morali Philosophia
locum habet. Praeterea genera Demonstrationum cognoscenda
sunt, et Methodus singulorum. Genera autem
sunt uaria, sed nos cum Philopono in hunc modum diuidamus.
Alia Demonstratio est directa, Alia ducens ad
impossibile, Directa alia KATA SYNQESIN,.

p.88
alia KATA ANALYSIN instituitur. Illa sola
quae instituitur KATA SYNQESIN DIOTI
id est propter quid, reliquae omnes cuiuscunque fuerint
generis demonstrationis OTI, id est quod est, uel
quia est appellantur. Praeter has formas est quaedam
demonstratio quae SHMEIWDHS dicitur, uideliect
cum a necessarijs signis aliquid concluditur. Nunc
de his omnibus, eo quem proposui ordine dicamus. Directa
itaque demonstratio KATA SYNQESIN
est, quae a quibusdam confessis principijs paulatim alias
atque alias conclusiones extruit, quod subiectis exemplis
ostendere conabor.
PHYSICVM
EXEMPLVM.
Quicquid habet uim species rerum sensibilium
apprehendentem sentit. Omne animal habet
uim species rerum sensibilium apprehendendi. Ergo
omne animal sentit. Hic demonstratio in Synthesi huius
generis potissima est. Medium enim definitio est subiecti,
simul sumpta cum definitione passionis, Nam ita
TO ZHTOYMENON appellatur. Vnde in
maiori propositione passio praedicatur de definitione
subiecti, in qua definitione exprimuntur principia ipsius
passionis. Subiectum enim non solum comparatur

p.89
ad propriam passionem ratione causae materialis (id
est ratione materiae in qua haeret passio) uerumetiam
ratione causae efficientis. Definitio ergo subiecti simul
sumpta cum definitione passionis, exprimit causam
efficientem ipsius passionis inmediatam et necessariam.
Si enim queris quid sit animal, recte respondetur
quod habet uim species rerum sensibilium apprehendendi.
Si rursus sentire quid sit interroges, recte respondetur
habere uim species rerum sensibilium apprehendendi.
Haec ergo definitio et propria passio
subiecte constituunt maiorem, hoc pacto: Quicquid
habet uim species rerum sensibilium apprehendendi
sentit. Hic est secundus modus dicendi per se. Deinde
primo praedicatur, seu dicitur, hoc est subiectum et
praedicatum sunt ita adaequata, ut praedicatum non
possit inueniri extra subiectum, nec econuerso. Deinde
Vniuersaliter dicitur, quia praedicatum de subiecto,
et econtra potest uniuersaliter praedicari. Minor est:
Omne animal habet uim apprehendendi species rerum
sensibilium. Primus est modus dicendi per se, dicitur
etiam primo et uniuersaliter. Conclusio: Ergo omne
animal sentit. Estque secundus modus dicendi per se.
Dicitur quoque primo et uniuersaliter. Haec demonstratio
praedicatum inesse subiecto generi monstrat. Tales
debent esse omnes potissime demonstrationes seu

p.90
primae in Synthesi, ubi uides medium terminum continere
duo, nempe definitionem subiecti conclusionis et
definitionem passionis hoc est praedicati. Porro in
Syllogismi qui extruuntur KATA SINQESIN
a potissima, omnes quidem constabunt propositionibus
de modo primo et secundo dicendi per se, sed primo et
uniuersaliter non dicuntur, nisi sola maior proximi syllogismi
post potissimam. Coeterum conclusio potissimae demonstrationis
approbata et demonstrata fit AXIOMA
sequentis syllogismi, atque ita de reliquis sequentibus
ordine iudicandum est. Extruamus itaque ex
conclusione proximi syllogismi hoc pacto. Omne animal
sentit. Secundus modus dicendi per se, et dicitur
primo et uniuersaliter. Dicitur primo quia non est
alia causa ut praedicatum insit subiecto. Vniuersaliter
quia praedicatum et subiectum commeant, ut omne animal
sentit, et omne quod sentit est animal. Secundus
modus dicendi per se, dicitur primo et uniuersaliter.
Quicquid ratiocinatur est animal. Hic minor uirtute
est in maiore, unde sequitur conclusio, Quicquid ratiocinatur
sentit. Haec conclusio sumatur rursus ut axioma,
et extruatur haec demonstratio. Quicquid rationale
est sentit (est secundus modus dicendi per se, et
est proprium secundo modo) Omnis homo rationalis
est. Ergo omnis homo sentit. Si omnis homo. Ergo

p.91
uir et mulier adeoque omnia indiuidua speciei, de qua
praedicatum monstratum est in proximo syllogismo. Deinde
rursus ab altero genere Animal extrue hoc pacto.
Omne animal sentit, Omne brutum est animal. Ergo
omne brutum sentit. Hic etiam omnia quae sub bruto
continentur genera (id est species) eorumque indiuidua
concluduntur ac demonstrantur, Atque tot possunt fieri
extructiones, quot sunt genera, species et indiuidua
eorum quae uim sentiendi habent. Hae omnes demonstrationes
sunt secundariae, et omnes concluduntur ui
et efficatia dignitatis, seu axiomatis primi syllogismi,
cuius praemissae fuerunt inmediatae causae conclusionis,
sed in reliquis inde extructis praemissae fuerunt mediatae
causae conclusionis, unde primus syllogismus tantum
DIOTI ESTI idest cur sit, reliqui onines OTI
ESTI id quod sit concludunt. Hic obiter interseramus
quae sit mediata quaeque inmediata propositio. Mediata
quidem propositio est illa, in qua praedicatum inest
subiecto propter aliquid, cui tale praedicatum per
eius genus conuenit. Sicut risibile Socrati, quod prius
conuenit homini. Inmediata uero propositio est illa, in
qua praedicatum non propter aliud inest subiecto. Sicut
risibile conuenit definitioni hominis, Vt omne animal
mortale rationale est risibile. Homo est animal mortale
rationale, Est ergo risibilis. Deinde demonstrationes

p.92
potissimae etiam formantur a singulis generibus,
in quibus propriae passiones adferuntur, seu praedicantur,
ut omne animal rationale est risibile (hic propria
passio praedicatur de definitione hominis) omnis homo
est animal rationale. Ergo omnis homo est risibilis.
Haec est DIOTI demonstratio, ex cuius conclusione
extrue KATA SYNQESIN per mediatas causas
alios syllogismos, et conclude propriam passionem
speciei, de singulis indiuiduis propositae speciei. Socrates
est homo, Ergo Socrates est risibilis etc.
AETHICVM EXEMPLVM.
Axiomata Aethica primaria sunt haec. Quicquid
conuenit naturae expetendum est. Bonum
expetendum est, per se bonum magis expetendum est.
Summum per se bonum summopere expetendum est.
His quatuor axiomatis alia quatuor ex aduerso respondent.
Quicquid nocet naturae fugiendum est. Malum
fugiendum est. Per se malum magis fugiendum est.
Maximum per se malum summopere fugiendum est.
Haec sunt axiomata in doctrina de moribus, ex quibus
omnia sua praecepta in AEthicis extruxit Aristoteles,
Nos breuiter, ut ostendatur usus huius demonstrationis
pauca extruamus.
Quicquid conuenit naturae expetendum est, omnia

p.93
honesta, utilia et suauia non pugnantia cum honestate
conueniunt naturae. Ergo haec omnia expetenda
sunt. Nunc uero quia propositiones conclusionum approbatae
et demonstratae, fiunt axiomata in progressione
Synthetica, ex prima conclusione faciamus tria axiomata,
Honesta expetenda sunt. Vtilia expetenda sunt.
Suauia non pugnantia cum honestate expetenda sunt.
Ex primo axiomate sic extrue. Honesta omnia expetenda
sunt. Virtus omnis est honesta. Ergo omnis
uirtus expetenda est. Haec conclusio fit rursus axioma
hoc modo. Omnis uirtus est expetenda: Iusticia, Temperantia,
fortitudo, prudentia sunt uirtutes. Ergo Iusticia,
Temperantia, fortitudo, prudentia sunt expetende.
Ex hac conclusione quatuor axiomata licet facere,
ex quibus rursus omnia, quae in ijs uirtute includuntur
demonstrari possunt. Eodem modo ex secundo et
tertio axiomate (de utilibus et suauibus) demonstrandae
sunt omnes partes utilis et suauis. Sed quia res ex
ijs quae dicta sunt intelligi potest, ad Geometrica exempla
properemus.
GEOMETRICVM
EXEMPLVM.
Omnis triangulus habet tres angulos, duobus
rectis pares. Omnis Isopleuros, Isoscheles,

p.94
Schalynos, Ortogonios, Amphligonios, Oxygonios
est triangulus. Ergo omnis Isopleuros et coeteri habent
tres angulos duobus rectis pares. Hinc tot licet
axiomata constituere, quot sunt species trianguli subsumptae,
Sed satis est breuiter uiam monstrasse. Ex his
Aethicis, Physicis et Geometricis exemplis puto satis
intelligi quomodo demonstratio fiet in progressione
Syntheseos. Quare nunc accedamus ad alteram speciem
directae demonstrationis, quam dixi uocari KATA
ANALYSIN.
DE DEMONSTRATIONE
DIRECTA KATA
ANALYSIN.
Directa demonstratio KATA ANALYSIN
est, quemadmodum supra definiuimus,
ascensus a fine ad principium, Conclusio enim est quae
fuerat finis in Synthesi. Hanc demonstrationem unico
exemplo declarabo. In Aethicis exemplis quae proposuimus
haec fuit ultima conclusio. Omnis iusticia,
temperantia, fortitudo, prudentia, est expetenda. Haec
conclusio maior erit prima in Analysi, et in tertia figura
procedendum est hoc pacto. Omnis iusticia est
expetenda, omnis iusticia est uirtus. Ergo uirtus est expetenda.
Haec conclusio rursus retexenda est hoc pacto.

p.95
Omnis uirtus est expetenda. Omnis uirtus est honesta.
Ergo honesta sunt expetenda. Eodem modo de
alijs partibus in ultima conclusione Syntheseos agendum
est. Verum quod proponitur, quia in concessas
et immotas propositiones, hoc est axiomata, resoluitur,
et monet Philoponus conclusionem in demonstratiuo
facilius ANALYESQAI quam in Dialectico
syllogismo, idque propter certitudinem medij in demonstratione.
Deinde et conclusio particularis actu uirtute
uniuersalis est, quia materia est necessaria. Atque
ita Analysis est ex posterioribus recursus ad principia
et causas, quemadmodum supra in Analysi Vniuersali
admonui.
DE DEMONSTRATIONE
DVCENTE AD
IMPOSSIBILE.
Huius Demonstrationis duplex est ratio quantum
ad formam concludendi attinet. Nam alias syllogismo
Cathegorico, alias hypothetico concludit. De
utroque haec regula, seu axioma omnibus scientijs accommodatum
tenendum est. Si quid falsi, aut absurdi,
aut pugnantis cum principijs sequitur ad aliud in bona
consequentia, illud quoque ex quo sequitur absurdum
et falsum. erit. Vt si quis diceret lineam esse corpus,

p.96
hoc ita refutares, Si ostenderes corpus habere aliquam
proprietatem, uel differentiam, uel accidens inseparabile,
quod non habet linea, Cum impossibile sit definitionem
generis non praedicari de singulis generis speciebus.
Hoc ergo pacto destruenda propositio aduersarij,
per syllogismum in secunda figura. Omne corpus
habet tres dimentiones. Linea non habet tres dimentiones:
Ergo linea non est corpus. Tametsi autem in prima
figura possunt fieri conclusiones negatiuae, tamen
demonstrationes negatiuae non fiunt nisi in secunda figura,
Cuius haec ratio est. In negatiuis oportet medium
esse causam cur praedicatum conclusionis non insit
subiecto, de quo negabitur medius terminus. Quare
fieri non potest ut minor propositio sit affirmatiua, id
quod fieri necesse est in prima figura. Relinquitur
ergo negatiuas demonstrationes in secunda figura ordinandas
esse. Per hypotheticum syllogismum dupliciter
instituitur, nimirum a destructo consequente, et
primo ad ultimum. A destructo consequente hoc pacto:
Si linea est corpus, linea habet tres dimentiones.
Sed linea non habet tres dimentiones. Ergo linea non
est corpus. A primo ad ultimum hoc modo. Si honesta
non sunt expetenda, uirtus non est expetenda. Si
uirtus non est expetenda, iusticia non est expetenda. Si
iusticia non est expetenda, tueri natos, educare et

p.97
colere societatem non sunt expetenda. Si haec non sunt
expetenda, horribilis confusio et totius naturae foeda
et immanis destructio est expetenda. Sed hoc est falsum,
ergo illud etiam primum ex quo hoc sequitur falsum
est, uidelicet quod honesta non sunt expetenda. At
si hoc falsum est, eius repugnans erit uerum, nempe
quod honesta sint expetenda. Atque hac uia utimur
potissimum quando aduersarij principia uocant in
questionem.
DE DEMONSTRATIONE
CONIECTVRALI, QVAM
Graeci SHMEIWDH appellant.
Potissima demonstratio et propria reuera ex primis
et immediatis et notioribus propositionibus
probare debet posteriora et minus manifesta. Sed quoniam
quod naturae notum est, non semper nobis est notum,
fit ut saepius de prioribus per posteriora fidem
faciamus, propterea quod posteriora interdum nobis
sunt notiora. Cum itaque hoc fit, demonstratio dicitur
TEKMHRIWDHS KAI ALYTOS.
quae quidem non est adeo demonstrationis titulo digna
atque ea quae ex prioribus fidem facit posteriorum, nimirum
cum illa priora naturae sunt et nobis aeque
cognita.

p.98
Hic tempestiue uidetur adijciendum discrimen eorum
quae cognoscuntur, quae sane in triplici sunt discrimine.
Alia enim nobis notiora sunt, alia naturae, alia
nobis et naturae ex aequo nota sunt. Eorum quae nobis
notiora sunt, duplex est discrimen. Nam quaedam
AISQHTA, nimirum quae sensibus exterioribus,
idque uel aliquibus, uel omnibus percipiuntur ut hic color,
hoc frigdum etc. Quaedam SYMPAPATHRHSEI
cognoscuntur, hoc est crebra obseruatione
eorum quae saepius sensibus offeruntur, quorum
obseruatio diutina gignit Vniuersalem propositionem
collectum Vniuersali experientia mentisque munere conseruta,
quae postea quia est ANENSTATOS,
in scientijs fit axioma, unde postea extruuntur innumerae
demonstrationes. Huius generis pleraque axiomata
sunt in ijs scientijs, quae circa sensus uersantur,
qualis est Astrologia, Geometria, Arithmetica etc.
Hinc est quod Aristoreles et post hunc Philoponus
impossibile esse dicunt, uniuersalia speculari nisi per
inductionem quod sane de eo tantum genere intelligendum
est, de quo nunc dixi. Ea autem quae naturae notiora
sunt uocantur uniuersalia Sed triplex est consideratio
uniuersalis iuxta triplicem naturae ordinem.
Aut enim spectatur ordo THS SYNQESEWS,
secundum quem res a sui principijs extruuntur. Quo

p.99
sane ordine magis confusa et magis uniuersalia priora
sunt et notiora naturae, quam quae inde extruuntur, sic
punctus in Geometria prior est linea, linea figura. Aut
spectatur ordo THS DIAIRESEWS uidelicet
cum rerum formae a principijs ortae discernuntur paulatim,
donec ad formas fuerit deuentum. Aut spectatur
ordo THS ANALYSEWS nimirum cum finis
rei proponitur, et natura quasi deliberat et ordinat
ea quae ad finem spectant. Porro quae nobis et naturae
aeque sunt nota, sunt ea uniuersalia existimanda,
quae nobis magis sunt nota quam eorum particularia,
Cuius generis sunt omnia, quae ui mentis sine sensuum
ministerio agnoscimus, quae quia sensus latent Graecis
KEKPYMMENA nominantur, quia sine inductione
sciuntur. PROLHpsEIS, quia in mente quasi
innatae KOINAI ENNOIAI uocantur, ex quibus
demonstrationes extruuntur omnium firmissimae
et nobilissimae, His ita explicatis reuertamur eo unde
digressi sumus.
Demonstratio itaque TEKMIRHWDHS
quae et ALYTOS dicitur, fit per ea quae SYMPARATHRHSEI
nobis sune nota, naturae resolutionis
quidem ordine priora. Compositionis uero posteriora,
ut si queratur an Sphericae figurae sit luna.
Hic nihil ex prioribus demonstrare possumus, sed ex

p.100
posterioribus omnino concludendum erit, nimirum ex
illuminationibus lunae, quae insequuntur formam eius
et dependent ab ipsa: Vnde probamus lunam esse
sphericam, quod est primum et causa illuminationum.
Quoniam autem uidemus ipsam bis singulis mensibus
falcatam fieri bis in duo sectam, bis utrinque gibbosam,
semel suum ploenilunium habere, concludimus ex hoc
sphericam esse. Si enim esset discus, totus eius discus
collectim aut illuminaretur, aut non, sole ipsi occurrente.
Quoniam autem spherica est, solque ipsa est altior,
accidit semper partem ipsius ad solem conuersam
illuminari, et hoc paulatim fieri quousque ad diametrum
ipsi oppositam, totum hemispherium ipsum aspiciens
illuminetur. Est igitur illuminatio indicium formae
ipsius, nec quia sic illuminetur spherica est, sed quia
spherica, illuminationes ratiocinamur ex causa effectum.
Verum quoniam natura primum, et causa, figura
ipsa spherica est nobis incerta, manifestae autem
illuminationes, utimur posteriore ut fidem faciamus de
priore. Et quoniam insolubilia sunt talia signa, et
coniecturae, probationes ex ipsis factas demonstrationes
uocamus, per secundam ut addit Philoponus mensuram
demonstrationis. Atque haec de demonstrandi
Methodo dicta sufficiant.
DE DISPVTATIONE.

p.101
Tametsi uera disputandi Methodus ex ijs praeceptis,
quae in Methodo probabili et demonstratiua
praescripsimus, commode peti potest, tamen hoc loco
quaedam quasi concertantium stratagemata adijcere
placet, quibus admoneantur adolescentes, quomodo cogitationes
suas instituant, et intra quas metas cohibere
eas debeant, ne ut rixosae mulierculae sine delectu et iudicio
uerbis contendant, quod cum fit neque ipsi quicquam
praeter garrulitatem inanem reportant, neque de questionibus
in certamen productis iudicium ferre possunt,
quo fit ut sapere quidem sibi uideantur, sed rerum dulcissima
ueritate amissa, errorum tenebris et ignorantia
inuoluantur. Nec enim disputatio garrulitas muliebris
esse debet, sed amica quaedam et placida confabulatio,
Nam dialecticorum est ut inquit Plato PRAOTERON
DIALEGESQAI, cuius finis ultimus
esse debet ueritatis inquisitio, cui inuentae et quasi
e tenebris emersae acquiescere debemus. Quod autem
interdum disputatur de rebus quarum nulla est dissensio,
hoc fit ideo, ut adolescentes adsuefiant ad defendendam
et non oppugnandam ueritatem. Et ut
tyrones militares in umbra se primum praeparant, ut
postea cum res agenda est serio, sint instructiores et
magis ad ictus tum inferendos, tum euitandos idonei:
ita studiosi in scholis disputationibus crebris se exercere

p.102
debent, ut postea ueritatis fortiores patroni esse
possint. Sed omisso longori exordio rem ipsam aggrediamur.
In disputatione duo esse debent apparatus et
conflictus seu concertatio. Apparatus consistit in noticia
locorum in habitudine eorundem ad se inuicem,
et in accommodatione ipsorum ad propositam questionem,
quae tria tametsi in Dialecticis traduntur, tamen
de duobus postremis hic pauca dicam, ac primum de
habitudine locorum ad se inuicem, quae habitudo ex
his regulis intellig potest.
PRIMA REGVLA.
Cuicumque definitio attribuitur, eidem omnia
superiora directo ordine posita genera eorumque differentiae
genericae tribuuntur.
SECVNDA REGVLA.
Cuicumque genus attribuitur, eidem omnia superiora
directo ordine posita genera eorumque differentiae
genericae attribuuntur.
TERTIA REGVLA.
Cuicumque species attribuitur, eidem genus, differentia,
definitio, proprium, Inseparabile accidens
attribui potest.
QVARTA REGULA.

p.103
Cui proprium attribuitur, eidem species cum omnibus
superioribus, differentia et definitio attribuitur.
QVINTA REGVLA.
Cuicumque differentia attribuitur, eidem genus
et species attribui debent.
SEXTA REGVLA.
Causa effectum, et effectus causam sequitur.
SEPTIMA REGVLA.
Partes sequuntur totum, qui enim totum admittit
partes negare non potest.
OCTAVA REGVLA.
Modo posito ponitur et nomen principale, et
contra.
NONA REGVLA.
Cuicumque tribuuntur accidentia et actus, illud
existere necesse est ut subiectum.
DECIMA REGVLA.
Relatiuorum mutua est positio et illatio. Hae
decem regulae continent apparatum, seu habitudinem
locorum inter se, quatenus fere affirmandis questionibus
adhiberi possunt.
Porro si questio neganda est despiciendum erit

p.104
quid aliquo affirmato uel negato negari poterit, qua de
re sequentes regulae obseruandae sunt.
PRIMA.
Cui definitio adimitur, eidem species adimitur
necessario.
SECVNDA.
Cui differentiae et proprium adimuntur, de eodem
et species denegabitur.
TERTIA.
Negantis genere, differentia, definitione, proprie
et inseparabili accidente, negabitur et species.
QVARTA.
Negatis partibus, negabitur et totum.
QVINTA.
Negata causa, negantur effecta, et e contra.
SEXTA.
Negatis subiectis, denegabuntur adiacentia,
actus, et accidentia omnia.
SEPTIMA.
Negato nomine principali, denegabitur et modus
et e contra.

p.105
OCTAVA.
Sublato relatiuo, negabitur correlatiuum.
NONA.
Cui attribuitur genus certum, de eodem diuersa
genera omnia eorumque differentiae et species
negabuntur.
DECIMA.
Cui species tribuitur certa, reliquae negabuntur.
VNDECIMA.
Cui tribuitur unum contrarium, ab eodem reliquum
remouetur. Vbi hanc locorum inter se habitudinem,
de qua plura in Dialecticis praecipiuntur, studiosus
intellexerit, facilis erit postea accommodatio, quae
omnino instituenda est quemadmodum praescriptum
est in probabili Methodo, et pro diuersa habitudine
loci ad partes questionis propositae, erunt aliae atque aliae
formae adhibendae.
In conflictu seu concertatione cauendum est ne
ictus inferentes, icti proprijs telis a bello discedamus,
nullo prius uirtutis facto edito, quod ne fiat arma nostra
debent nobis esse cognita, hoc est argumenta debent
secundum normas Dialecticas deduci in disputationem,
quorum uis et connexio in promptu debent
esse. si ea aduersarius uel contempserit, uel improbauerit.

p.106
Si contempserit, hoc est si connexionem reiecerit,
in promptu ex locis et regulis consequentiarum ratio
nexus esse debet. Si improbauerit quid, nouo quasi telo
defendendum est, donec uel iuste uictus fueris, uel uictor
ipse euaseris. Nec est unica uia adoriendi aduersarium.
Vt enim in bellis alias aperto marte, alias ex
insidijs hostem aggredimur, ita in disputatione alias
aperto argumento aduersarij propositionem impugnabimus,
alias ex insidijs. Hinc duplicem argumentandi
ductum fecerunt, Vnum directum, Alterum obliquum.
De utroque in hunc modum scribit Rodolphus. Ductus
est, inquit, duplex cuique rei probandae, unus directus,
ut cum proposito aliquo uelut recta uia colligemus id
quod probare uolumus. Vt qui probare uelit sapientem
esse diuitem dicat, Sapiens nullius indiget, Ergo
sapiens est diues. Alius [Atius ed.] est ductus obliquus, ut cum
accepto contradicente eius quod probare uolumus, colligamus
ex eo aliquid quod falsum sit, unde regressi docemus
falsum id esse ex quo collectum est, idque quia contradicens
est eius quod intendimus probare. Consequens
est istud ipsum esse uerum. Vt sapiens est diues.
Si enim non sit diues supiens, cupit aliquid, sed falsum
est hoc, falsum igitur ex quo colligitur id, hoc est non
esse diuitem sapientem. Verum igitur erit quod intendimus
sapientem esse diuitem.

p.107
Non sunt autem hae argumentandi formae, per
omnes enim formas, quas exposuimus duci possunt, sed
uiae quaedam colligendae intentionis. Ex his Rodolphi
uerbis facile et unde materia utriusque ductus sit petenda,
et quis sit utriusque usus ostenditur.
DE COLLOCATIONE
DIALECTICA.
Quae hactenus dicta sunt pertinent ad eam disputationem,
in qua certa themata proponuntur
defendenda. Verum ubi cum disputantium neuter, quod
probare, uel improbare uelit alter, nouit, alia ratio est
nouaque collocatio adhibenda. Et quia de hac collocatione
multa praecepta apud Dialecticos extant quae
plurimum faciunt ad ordinem in Platone intelligendum,
breuiter pauca praecepta colligam, idque potissimum
ex octauo libro Topicorum Aristotelis, Sine enim
horum Aristotelicorum praeceptorum intellectu, multae
ab imperitis effinguntur Platoni absurdae opiniones.
Neque enim fieri potest ut Methodus collocationis Platonicae
intelligatur, ab ijs qui hanc doctrinam ignorant.
Quoniam itaque Dialogi constant interrogatione et
responsione disserentium, oportet utrumque hoc est interrogantem
et respondentem certa et peculiaria tenere
praecepta. Interrogantis itaque haec sint praecepta.

p.108
Primum oportet illum in promptu habere necessarias
propositiones, hoc est ex quibus id probari potest quod
intenditur, ut sunt maiores et minores propositiones iit
Syllogismis, praeter necessarias propositiones quatuor
propositionum generibus instructus esse debet disputator.
Aliae enim Inductionis gratia ut detur Vniuersale.
Aliae amplificationis gratia, ut auctior sit oratio. Aliae
occultationis causa, ut occultetur conclusio. Aliae perspicuitatis
causa, ut nulla excusatio haberi possit, adhibebuntur.
De necessariarum propositionum collocatione
hoc sciendum est, quod uel directe collocandae sunt,
uel per occultationem. Directe cum statim id quod uolumus
concludimus. vt si quaeratur an foelices sint Tyranni,
hoc pacto interroges. Consistitne foelicitas in
uirtute? an Tyranni uirtutem habent? Si aduersarius
hic primam admittit negata altera, inferenda est conclusio.
Ergo Tyranni non sunt foelices. Et monet Aristoteles
hoc loco ut recto ductu potius quam obliquo
utamur, nisi cum secus obtineri quod uolumus non potest.
Deinde etiam monet quod necessariae propositiones
debent habere aliquid solidum et uere EYDOXOY
et probabile. Monet tertio ut conclusionem non
interrogemus,, sed ut ex concessis conclusionem inferamus.
Nam conclusio confecta, est ueluti parta uictoria.
Hanc enim si quis interroges concedit uictoriam partam

p.109
aduersario. Quarto loco monet, ut ex interrogatione
non Dialectica, faciamus Dialecticam, quam possumus
affirmare, uel negare. Vt quis est homo, non est Dialectica
interrogatio, sed sic, estne homo animal rationale
an non? Cum enim hoc pacto interroges aduersarium
idemne an diuersum sentiat facile apparet. Quinto
monet, ut de eadem re non saepius interrogemus. De directa
collocatione propositionum necessariarum hactenus,
nunc de occultatione dicendum est. Non enim
statim proponendae sunt necessariae ex quibus conclusio
efficitur, sed occultandae. Occultantur autem his fere
modis. Primo, Si sursum ascendatur, hoc est si superiora [superione ed.]
genera, uel superiores theses sumantur, non ex quibus
statim conficitur quod intenditur. Vt si questio esset an
pietas principi sit necessaria non interrogemus primum
de iusticia sed de habitu bono. Deinde de uirtute, Tertio
de iusticia. Secundo si conclusiones sileantur, quibus
necessariae propositiones confirmantur. Plato ostensurus
bonum, cupere, uirtutem non esse, propositiones
has habuit. Alteram boni cupiditatem esse omnium,
Alteram uirtutem non solum non omnium, sed
paucissimorum. Vnde conclusio sequebatur, Itaque boni
cupiditatem et uirtutem idem non esse. Harum
altera propositio syllogismo colligatur. Nonne quisquis
malus est, uirtutem non habet? Nonne permulti

p.110
sunt mali? Hic omittatur conclusio, quae est uirtutem
permultos non habere, et construatur secunda propositio
necessaria prius hoc pacto, nonne quisquis malum
cupit, bonum non cupit? Et quisquis bonum cupit, is
malum non cupit? Malum autem nemo cupit.
Hic etiam conclusio transiliatur quae est, Bonum
omnes cupere. Et quia iam habemus duorum syllogismorum
concessas propositiones, habemus etiam eorundem
conclusiones, quas cumulate inferre licet ubi
oportunum uidetur. Breuiter hoc Aristotelis praeceptum
monet, ut concessis contenti non auide quod sequitur
occupemus, propterea quod hoc iam ipso aduersario
inuito, haberi potest. Huius praecepti exemplis
ploenus est Socrates apud Platonem. Tertio si ordo
propositionum permutetur, et commisceantur propositiones
diuersorum syllogismorum hoc modo. Nonne
is qui malus est uirtutem non habet? Nonne quisquis
malum cupit bonum non cupit? Nonne mali permulti
sunt? Nonne malum nemo cupit? Quarto, Si coniugata
interrogando commutentur. Vt si probandum esset
bonum uirum esse dignum laude, interroges. Ecquid
bene agere esset laudandum. Sed huius loci enstasin,
uide in loco coniugatorum apud Philippum. Quinto,
Si ita interrogemus ut aduersarius non intelligat ex forma
questionis, quid cupiamus nobis concedi. Si enim

p.111
interroges hoc modo. Nonne multi mali sunt? intelligit
aduersarius te cupere affirmatiuam partem concedi.
At si sic. Multe ne an pauci mali sunt? Ex questionis
forma intellig non potest, quid cupias concedi. Sext.
Si per similitudinem interrogetur, in qua latet uniuersale,
ut potest ne ignis clare et sine fumo principio statim
efflagrare? Ergo sine inuidia gloria subito enitescere
non potest. Septimo. Si ipse interrogator interdum
sibi ipsi resistat. Suspecti enim non habentur illi, qui
aequi in disputando uidentur. Octauo. Si ea proponantur
quae usitats et trita sunt, in omniumque ore uersantur,
Authoritas enim omnibus causis et solet et
debet ualere plurimum. Nono. Si necessariae propositiones,
ueluti non necessariae interrogentur, dissimuletur,
quam id quod intenditur, qui mos Socrati est familiaris [fami-miliaris ed.].
Decimo. Si similia per comparationem proponantur.
Nonne quemadmodum multi indocti, multi
pauperes, ita multi sunt mali? Quia semper pauciora
sunt hominibus bona, mala plurima. Vndecimo. Si
declinetur in latus et sursum et undecunque. Hac enim
ratione facilius obtinetur conclusio, ut si uolo sumere
posterius, interrogo id quod est prius et econtra, ut si
concedat Papista Christum morte sua satisfecisse pro
peccato generis humani. Confiteatur necesse est homines
iusticia operum gloriari non posse. Duodecimo.

p.112
Si ea in quibus est totius contentionis praesidium positum,
non in principio statim proponantur. Vt enim
firmissima praesidia non sunt statuenda in prima acie,
sed rectius in nouissima collocantur. Ita in disputando
diu occultanda sunt, in quibus plus uirium est. Decimo
tertio et ultimo, Si producantur et amplificentur, interijcianturque
in argumentatione, ea omnia quae nihil
ad rem pertinere uidebantur. Hac enim ratione celatur
et obscuratur res Socratico more.
Hactenus de ijs propositionibus, quae occultandae
conclusionis gratia adhiberi solent dictum est. Nunc
de ijs propositionibus dicatur breuissime quae ad amplificandum
seu KOSMON orationis pertinent.
Certum est duas esse tantum propositiones necessarias
unius conclusionis, quae ui et pondere ualeant. Coeteras
quaecunque praeter has accumulantur, multitudine
et turba ualere. Cum igitur loco uniuersalis propositionis
ponimus inductionem, et loco definitionis diuisionem,
certum est nos orationem uberiorem et ornatiorem
reddere. Estque hoc Aristotelis praeceptum, quod
PROS OGKON et KOSMON orationis, haec
duo potissimum faciunt EPAGWGH KAI DIAIRESIS,
perspicuitatis gratia, seu ut Aristoteles inquit
EIS SAFHNEIAN adhibebuntur, exempla
et parabolae quae ad ilustrandum et explanandum

p.113
non solum a Dialecticis, uerumetiam ab oratoribus
et Poetis saepissime adhibentur. Postremum assumentur
propositiones praeter necessarias inductionis
gratia, nimirum ut uniuersale inductione exprimatur,
sed inductione potius apud imperitos, syllogismo uero
apud doctos et Dialecticos utendum est. Hactenus
Methodus tradita est, qua instituatur disputator contra
aduersarium, nunc pauca de re pracepta dentur.
Vt quemadmodum aduersus astum respondentis munitus
est consilijs disputator, ita sit ratione, cum se argumenti
natura peruicax obiecerit. Est autem unamquamque
rem probandi principium duplex, Alterum
propositae rei definitio, Alterum axioma, quorum illo
clare res in sua natura et ambitu cernitur, hoc euidenter
quare in ea aliquid sit, intelligitur, reliqui loci his
duobus famulantur. Sit questio, An quisquam mala
ut mala cupiat. Hic primum queratur axioma, uidelicet
nemo uult esse infoelix. Hoc axioma fit maior,
additur minor, Omnis qui cupit mala, uult esse infoelix.
Hinc sequitur conclusio, neminem mala ut mala
cupere. Hic si quisquam axioma negauerit, nemo cupit
esse infoelix, nihil habemus quo iuuemus nos, quam
definitiones rerum duarum, scilicet uerbi cupiendi et
infoelicitatis, quibus ostensis nisi potest effici, ut recipiatur
haec sententia, uix potest quidquam adferri ad

p.114
probandum illustrius. Postquam nunc interrogator
instructus est praeceptis aduersus aduersarium, et rem
in disputationem adductam, sequitur ut respondenti
quoque praecepta ex eodem Aristotele praescribamus,
sed id faciemus breuissime: Officium itaque respondentis
in his consistit: Primum diligenter attendat ex quibus
aduersarius probare nititur conclusionem falsam, caueatque
ne causas falsae conclusionis, quae sunt propositiones
in syllogismo concedat, sed eas si omnino
falsae sint reijciat, si ex parte distinguat. Deinde ipsam
collectionem totam animo intueatur, quae, si Dialectica
non fuerit, reijcienda est, et monstrandum uitium.
Tertio contra aduersarij personam subinde orationem
flectat. Quarto contemnat ea quae ab aduersario tanquam
necessaria adducta sunt. Sunt et exercitationis
praecepta communia opponenti et respondenti praescripta
ab Aristotele, quibus instructi esse debent disputaturi,
quorum praecipua recitabo.
Primum assuescendum est argumentationes conuertere.
Sic enim maior nobis ad disputandum argumentorum
suppetet copia, et in paucis multas argumentationes
tenebimus. Est autem conuertere, conuersa conclusione
in contradictoriam uel contrariam, et assumpta
altera propositionum alteram euertere, quod quomodo
fiat paucis explicandum est. Si igitur syllogismus

p.115
conuertendus fuerit primae figure, maior per tertiam
euertetur, minor per secundam, Vt, si quia omne
honestum laudandum est, et omnis uirtus honesta, Ideo
omnis uirtus laudanda. Siquidem uirtus quaedam laua
danda non sit, siue omnis uirtus est honesta, quoddam
honestum non erit laudandum, siue Omne honestum
est laudandum, quaedam uirtus non erit honesta. sed
et omne honestum laudandum est, et omnis uirtus honesta,
Stat igitur firma conclusio omnem uirtutem laus
dandam esse. Si Syllogismus conuertendus fuerit secundae
figurae, minor euertetur per primam, et maior
per tertiam figuram. Vt si quia nullum turpe amandum,
et omnis uoluptas est amanda, ideo nulla uoluptas turpis
est. Siquidem quaedam uoluptas turpis, siue omnis
uoluptas est amanda, quoddam turpe erit amandum.
Siue nullum turpe amandum, quaedam uoluptas non
erit amanda, Sed turpe nullum amandum est, uoluptas
autem omnis amanda non est. Ergo recte conuersa conclusio
est, quandam uoluptatem turpem esse. Si conuertendus
syllogismus fuerit tertiae figure, maior in
prima et minor in secunda euertetur. Vt si quia Crystallus
omnis lucidus est. Crystallus omnis lapis est,
ideo quidam lapis lucidus est. Nam si lapis nullus est
lucidus, siue Crystallus omnis lapis est, quidam Crystallus
lucidus non erit. Siue Crystallus non lucidus

p.116
est Chrystallus quidam lapis non erit. Sed et omnis
Chrystallus lucidus est, et omnis Chrystallus lapis. Stat
igitur firma conclusio quendam lapidem lucidum esse.
Itaque in eadem re sex argumenta licet conficere. Tria
cum sumitur conclusionis contradictorium, et rursus
tria cum sumitur conclusionis contrarium. Nec ulla
res potentior est ad eluciendum uerum, quam subito et
tanquam uno circulo positas eadem in re collectiones
cernere. Quare non immerito Aristoteles TA ANTISTROFA
inter exercitij praecepta numerauit.
Secundum praeceptum est, ad omnem thesin, hoc est ad
utramque contradictionis partem argumenta spectare,
unde fiet et simul in querendo et respondendo exercitatissimus.
Sunt autem problematis cuiusque duae theses
una affirmatiua, altera negatiua. Argumenta autem
quae sic per collationem ad utramque questionis partem
confirmandam adhibentur PARALLHLA dicuntur,
ut quae inuicem comparata thesibus, problematis
accommodantur. Sic problema, Deus irascatur nec
ne, Sit argumentum primum non irasci, quia si tum potens
irascitur, perire mundum oporteat, postquam potentes
qui sunt homines, cum incanduerint, late populantur
omnia. Et huius PARALLHLON irasci
Deum, quia urbes incendio totas hauserit subito, et
mundum totum diluuio obruerit. Item non irasci, quia

p.117
commoueri non possit. Et PARALLHLON huius
commoueri posse, quia et poenitere et incendi et
inflammari, et ira furere scriptura docet. Item non
irasci quia rem tam foedam, ne sapientes quidem in se
admittant. Et PARALLHLON ex eodem genere,
irasci quia optimus quisque indigna maxime re,
maxime commoueatur. Item non irasci quia credere
non possit, ledi se posse ab ullo. Et PARALLHLON
huius, irasci quia maiestatem suam summam
apud homines a plerisque uiolari et minui uideat. Hic
exercitatio talis est. ut siue cogere uelis alium disputando,
siue ipse uim effugere plurimum habeat momenti.
Tertium praeceptum est, ut ad ea quae saepissime
incidunt problemata, argumentorum copia instructe
simus.
Quartum, ad omnem disputationem tria adferamus,
principia, hypotheses et normam communem
argumenti struendi. Principium est lux mentis et oculus.
Hypothesis est fundamentum rei et ipsa res communis
norma argumentandi est syllogismus.
Quintum ut rerum primarum, quas maxime in
uita iactari et disceptari uidemus definitiones teneamus.
Vbi enim definitio rei tenetur, iactum est fundamentum
ad omnem disputationem medicam, et sic de
alijs.

p.118
Sextum, tenere oportet locos communes, per
quos disserere licet ad multa problematum genera, saepe
enim accidit ut ex uno loco communi, multas Hypotheses
colligere liceat.
Septimum. Locus communis potius quam syllogismus
memoriae mandandus est.
Octauum. Deducere unam propositionem in
plures, quod quomodo fiat Rodolphus in secundo de
inuentione optime docuit.
Nonum. Ad uniuersi generis questionem, reuocare
questionem positam. Nam ita ex una multas facere
licebit. Ornatissimae enim inquit Cicero orationes
hae sunt, quae latissimo uagantur, et a priuata et singulari
controuersia, ad uniuersi generis uim explicandam
se confert, ut hij qui audiunt natura et genere, et uniuersa
re cognita de singulis statuere possint.
Decimum. Res in disputationem propositas ad
sua KRITHRIA reuocare oportet. Sunt autem
KRITHRIA pro rerum natura uaria, et quatuor a
Platone et Plutarcho numerantur. Nam earum rerum
quae acie mentis sola cernuntur et intelliguntur, KRITHRION
est H NOHSIS, quae est eius rei perceptio,
quae mente sola percipiuntur, hoc est communium
sententiarum, seu communium principiorum PROLHYIS,
quam non docemur, sed cognitam circumferimus

p.119
ac accommodamus problematis, quando in hanc
uel illam partem feretur sententia, adhibita demonstrationis
regula. Nam cum haec NOHSIS sit lumen
rationis ut Plato inquit, eadem perspicimus rerum
ordinem et consequentiam, quae quia plus acuminis
requirit accedit Dialectica, quae huius ordinis et consequentiae
facultatem iuuat. Huic KRITHRIW totam
moralem Philosophiam atque ipsam Dialecticam
subijcio. Deinde earum rerum, quae sub sensus cadunt
et sensibus percipiuntur KRITHRION est PISTIS,
seu DOXA, quo uniuersa quae AISQHTA
hoc est sub sensus cadentia appellantur, reuocanda
sunt. Hoc KRITHRION KATA SYMPARATHRHSIN
uniuersalem experientiam parit,
Vnde uniuersale pronunciatum statuitur, ex quo
postea de particularibus iudicandum est. Huic Physicam
subijcio et cognatas artes. Hoc enim pronunciatum:
Quicquid pulmonem habet spirat, non est nouum
per se, sed per inductionem, vnde uniuersale collectum
est. Atque ita de alijs in Physica et Medicina. Porro
inter haec duo KRITHRIA NOHSIN et PISTIN
Plato tertium collocat nimirum DIANOIAN,
quod circa res Mathematicas uersatur, quae partim
mente, partim sensu percipiuntur. Nam ut Mathematica
sine sensibus intelligi non possunt, ita sine

p.120
intelligentia demonstrari nequeunt. Vnde DIANOIA
talis estimatrix rerum est, quae ex particulari siue
uno siue pluribus, fert sententiam de communi pronunciato,
ex quo rursus de omnibus particularibus eiusdem
generis fit iudicium. Vt cum Mathematicus pina
gens circulum, ostendit in eo omnes lineas a centro ductas
ad circumferentiam esse aequales, mox arripit discens
commune pronunciatum, ex quo deinde fert sententiam,
adhibita demonstrationis regula, de alijs particularibus
circulis. Atque haec causa est cur putantur
demonstrationes Mathematicae euidentiores esse, quam
Aethicae, aut Physicae: Quartum KRITHRION
est EIKASIA hoc est similatio seu effictio. Versatur
enim circa rerum fabricandarum imagines, ad quas respicit
arifex dum opus extruit. Haec KRITHRIA
memoriae commendanda sunt, et singulae res suis KPRITHRIOIS
subijciendae et per illa dijudicandae
sunt.
Plutarchus in Platonicis questionibus haec KRITHRIA
recitat, quae dicit nobis esse a Deo data
NOUN MEN TON NOHTON, DIANOIAN
DE TWN MAQHMATIKWN,
PISTIS DE TWN AISQHTWN, EIKASIAN
TWN EIKONWN KAI TWN
PERI TA EIDWLA.

p.121
DE EXEGETICA
METHODO.
Cum de exegetica Methodo dicturus sum uideo
me operaeprecium facturum, si hanc partem in
quatuor membra distinxero, ut primum contineat formas
interpretandi authores. Alterum, ea quae fusius
ab eloquentibus hominibus sunt exposita, ad Dialecticam
breuitatem, et formas argumentationum Dialecticas
certain rationem ac uiam reducendi praescribat.
Tertium Methodum examinandi ea, quae tradita sunt
praescribat. Quartum membrorum Methodum ediscendi
quaecunque memoria digna uidebuntur,
commonstret.
DE PRIMO
MEMBRO.
Ratio interpretandi authores non simplex est,
sed ut plures sunt interpretationum fines, ita
et plures formae sunt. Aut enim uerba spectantur et
phrases et est interpretatio Grammatica, quae consistit
in uerborum et phrasium explicatione, Aut summa
cura rerum est, et interpretatio est Dialectica. Dialectica
enim ars arbitra et estimatrix rerum est, Aut
accidentia uerborum et rerum spectantur, et est Rhetoricum
interpretandi genus. Aut haec omnia simul
spectantur et interpretationis genus triuiale dicatur.

p.122
Haec genera ita adhibenda sunt, ut prudens Interpres
uiderit commodum fore suis auditoribus, et professio
efflagitare uidetur. Magnae illae professiones Theologia,
Mathematica, Iurisprudentia, Physica, Aethica,
rerum potissimum curam habere debent, quas commode
tractari doctissimi quique hac uia iudicant. Si generalis
uniuersa declaratio, summaque rei tractandae compraehensio
praecedat. Si hanc generalem compraehensionem,
seu summam, sequatur specialis distributio
partium. Si hanc comitetur membrorum explicatio,
simplicium quidem per Methodum didaschalicam.
Compositorum uero per Methodum probabilem et
demonstratiuam, Si confutentur illorum, qui contra
sentiunt opiniones, Si denique ordo contextus [contexus ed.] optimus
docendi Magister adhibeatur.
DE SECVNDO
MEMBRO.
Hic omnium primum tenenda sunt orationum discrimina.
Nam Dialectica alij orationis generi,
aliud instrumentum genus adhibet. Est itaque omnis
oratio uel expositio tantum, uel argumentatio, uel
mixta expositione et argumentatione. Expositio est
oratio quae solum dicentis mentem explicat, nullo quo
fides fiat adhibito. Argumentatio est oratio, per quam

p.123
is qui dicit fidem conatur efficere. Mixta est in qua partim
exponuntur seu narrantur res, partim probantur.
Si itaque oratio fuerit expositio tantum, Dialecticus
quantumuis oratio longa fuerit uniuersam reuocabit
ad sex quasi elementa detractis ornamentis, ut nuda appareat
rei expositio. Sunt autem elementa haec, Persona
una pluresue, locus ubi gestum, et tempus quo
gestum negocium sit, modus quidam gesti negocij. His
sextum accedit causa gestorum. Quoniam autem haec
praecipua sunt capita, quae expositionem perficiant,
Dialecticus absolutam eam iudicabit, quae constat ex
his omnibus, Itemque ex ijs quae ad illa referuntur. Contra
deficientem quae alicuius illorum indiget. Prudentiae
est narrantis uidere, ubi omnia haec membra adhiberi
necesse est, et ubi non sunt adhibenda. Haec elementa
uersiculo tali memoriae gratia complecti soleo.
Res, Persona, Locus, Tempus, Modus, Aetia narrant.
Atque haec de examine expositionis sint dicta. Porro
in argumentatione maiores ingenis uires requiruntur,
maior usus, maiorque cura. Primum enim questio principalis
inuenienda est si latet, Secundo argumenta
sunt inquirenda. Tertio reddenda sunt argumenta inuenta
suis locis et accommodanda questioni. Postremum
iudicandum est de inuentis, idque tum ex Dialecticis
normis, quae regant animum ne fallatur iudicium.

p.124
Quomodo autem inuenienda sit quaestio, docet Rodolphus
in Secundo libro de Inuentione. In oratione enim
habente aduersarium, ex contradictione altercantium
nascitur quaestio. Vbi aduersarius ex aduerso non respondet,
ut in continente oratione negocium, personae,
conatus, Haec tria coniuncta monstrant quaestionem.
De qua re Rodolphus prae alijs consulendus est, Postquam
autem inuenta iam est quaestio, argumenta querenda
et inuenienda sunt, qua in re praecipua Dialectici
uirtus se prodit. Quocirca nunc praecepta subijcienda
sunt de hac re, ut inquirentis laborem nonnihil
minuamus, dulcior fit optimorum authorum lectio,
quando uis nexusque rerum poenitus peruidetur. In
primis itaque hoc sciendum est, quod magni authores
in splendidioribus scriptis, tametsi Dialecticam ut normam
rerum intuentur: tamen ordinem illum ut liberi
ores negligunt saepe, interdum a proposito non ordiuntur,
neque concludunt, Assumptiones saepe ad rationem
probationemque traducunt, ut difficillimum sit nonnunquam
eorum argumentationes ad eum ordinem, qui
naturalis et Dialecticus est reuocare. Verum si Dialecticus
suo munere rite perfungi uelit, omnia illa retexet,
et quae quasi in campo amplissimo expatiantur,
et disperguntur, in carceres Dialecticos includet, examinabit,
approbabit, quod quomodo fiet breuiter explicandum

p.125
est. Sit ergo haec prima regula. Cum inuenerimus
quaestionem, quicquid id est quod pro ratione
positum est, si una propositio fuerit adhibendum est
quaestioni, Enthimemaque constituendum cuius antecedens
erit ratio posita, consequens uero quaestionis propositio.
Secunda. Si plures erunt propositiones, tum
adhibendae erunt altera alteri, uidendumque an altera probetur
per alteram. Tertia. Si altera probatur per alteram,
quantum ad concludendam quaestionis propositionem
attinet una est argumentatio, ordine tamen probandi
plures. Quarta. Si non probatur altera propositio
per alteram, sed unaquaeque probat per se quaestionem,
plures erunt argumentationes. Quinta. Quod si nec
altera alteram probat, uel erunt plures unius argumentationis
propositiones (scilicet maior et minor) uel
plurium propositionum probationes. Haud enim raro
usu uenit probationes propositionum poni loco propositionum.
Sunt autem propositiones quibus quaestio in
hanc uel illam partem confirmatur. Sexta. Si fuerint
unius argumentationis probationes, in qua maior uis
est primo loco collocanda est, in qua minus uirium secundo
et conclusio erit syllogistica. Septima. Si plurium
propositionum fuerint probationes, singulae probationes
suis sunt propositionibus accommodandae, Atque
ita in Enthimematis uel syllogismi formam reuocandae.

p.126
Octaua. Saepe etiam hoc usu uenit questionem
et probationem unius quasi propositionis formam obtinere,
Sed Dialecticus haec iudicabit et diuellet probationem
a questione.
Nona. Fit saepe quod argumenta quasi punctu
notentur, quae Dialecticus complebit, et uocabit in
iudicium.
Decima. Vna saepe propositio multa media continet,
quibus questio aliqua est probanda, uerum illa
retexet Dialecticus. Vbi autem adolescentes artis disserendi
Studiosi haec praecepta perceperint, debent etiam
cognitas formas argumentationum habere, quibus oratores
utuntur. Vnde non tantum iudicium formare
in iudicandis aliorum scriptis discunt, uerumetiam
quandam uiam ornatius argumentandi, ac argumenta
illustrandi consequuntur. Quare breuiter potissimas
oratoriarum argumentationum formas subijciam, quas
postea ad regulas praescriptas examinare non erit difficile.
Oratoriarum itaque argumentationum aliae perfectae
sunt, aliae imperfectae, utrumque genus in expressum
et implicitum diuiditur. Perfectu et expressa argumentatio
oratoribus EPIXEIRHMA dicitur, et
est syllogismus Cathegoricus constans quinque partibus,
propositione maiore, ratione maioris una pluribusue,
propositione minore eiusdem ratione una uel

p.127
pluribus, et conclusione, quae saepius omittitur, quia
est propositio probanda. Sit questio An uirtus cuiquam
hominum insita sit natura? Ad hanc questionem euertendam
hoc usus est Epichiremate Aristoteles. Quae
nobis a natura tributa sunt, eorum primum facultates
accepimus, postea uero officijs muneribusque fungimur,
idque in sensibus cernitur. Neque enim ex eo quod aut
aspeximus, aut audiuimus sensus accepimus. At cum
iam eorum essemus compotes eis usi sumus, non cum
usi essemus percepimus. At uero uirtutes accepimus
postquam prius aliquid a nobis actum est, quod in coeteris
quoque uidere est artibus. Quae enim facienda
sunt cum didicimus ea, tum cum agimus discimus maxime.
Veluti homines tum architecti existunt maxime,
cum aedificant. Moralis igitur uirtus non naturaliter
nobis ingenita est, sed exercitijs comparatur. Hic primo
loco ponitur maior, Secundo ratio maioris. Tertio
minor, Quarto minoris ratio, Quinto conclusio. Hic
Dialecticus primum inquiret propositiones necessarias
maiorem et minorem, deinde ex illis et eorum probationibus
noua argumenta constituet, quod quia in proposito
argumento est facile omittam. Perfecta argumentatio
sed implicita, similiter quinque constat partibus.
Verum quia medium hic occultatur implicita dicitur.
Alia enim uerborum forma repetitur medium in

p.128
minori, ut oratio recipiat uarietatem. Quod in certum
finem fertur aliqua prouidentia gubernatur. Nihil
enim quod casu aut temeritate fertur aliquam destinatam
metam spectat. At uniuersus hic mundus in certum
scopum dirigitur, quem assequi laborat perpetuo.
Quemadmodum uicissitudo temporum, ortus et occasus
syderum, ordinatae illae orbium circumuolutiones
ac poenae ingentium scelerum testantur. Relinquitur
ergo hunc uniuersum orbem, quodam supremae mentis
consilio gubernari ac regi. Haec est forma superiori
similis, nisi quod hic et medius et maior terminus uarietate
sermonis tegantur. Dialectici ergo est muneris,
detracta uarietate rem nude proponere, et in iudicium
uocare. Imperfecta argumentatio, seu EPIXEIRHEMA
imperfectum est in quo aliqua harum quinque
partium desideratur, nunc enim maior, interdum eius
probatio, nonnunquam minor, uel eius probatio abest.
Quo autem plures desiderantur partes, eo est imperfectius
EPIXEIRHMA. Hic obiter admonendum
duxi, sex modis conclusionem uariari. Nunc enim simpliciter
concluditur, nunc per ISODYNAMIAN,
Nunc KATA UPOQESIN, nunc per contrarium,
nunc per id quod conclusionem necessario sequitur.
Interdum per schema aliquod Rhetoricum. Simpliciter
concluditur cum Dialectico more concluditur, ut

p.129
quod nihil agit expers uirtutis est. Deus Epicureorum
nihil agit. Ergo Deus Epicureorum expers uirtutis
est. Haec conclusio simpliciter illata per ISODYNAMIAN
hoc modo uariatur. Ergo numen Epicureorum
nullis honestatis actionibus claret. Per hypothesin
sic. Quicquid in certum finem fertur prouidentia
gubernatur. Mundus in certum finem fertur.
Ergo si mundus fertur in certum finem, prouidentia aliqua
gubernari eum necesse est. Sed hac concludendi
formula potissimum utuntur authores in longioribus
et fusius tractatis argumentis. Per contrarium concluditur,
quando cum inficiatione contrarium conclusionis
ponitur. Vt quicquid in certum finem fertur consilio
gubernatur, Mundus in certum finem fertur. Ergo
mundus non fortuita temeritate, ut Epicurus somniat,
nec Stoica quadam necessitate uoluitur. Per id quod
conclusionem necessario consequitur hoc modo. Quicquid
in certum finem fertur consilio gubernatur. At
mundus in certum finem fertur. Ergo mundo praeest
numen quoddam mente et intellectu praeditum. Per
schema Rhetoricum sic. Quod fertur in certum finem,
consilio gubernatur. Mundus in certum finem fertur,
ergo tu insane Epicure pugnas cum natura et negas
hanc pulchritudinem consilio aliquo gubernari? Ita
per singula schemata fere conclusionem uariare licet,

p.130
idque non tantum in syllogismo, sed etiam in alijs argumentandi
formis. Nec parum iuuerit ad inuenienda
et tractanda argumenta, in his sex concludendi formis
se exercere. Vtuntur et Rhetores idque saepissime praepostero
syllogismo seu Epichiremate, quale est illud Socraticum,
firmiter sensum esse aliquem post hanc uitam
mortuis statuo, Sic sapientissimi quique sibi persuaserunt,
quorum sententiae uerae sunt et probandae. Primo
loco hic ponitur conclusio. Secundo minor. Tertio
maior. In oratione Demosthenis secunda Olynthiaca,
tale huius formae exemplum habes. Si quis existimet
Philippum uiolentia illa, qua loca, portus et huiusmodi
inuadit imperium obtenturum esse, haud leuiter
errat. Quando enim beneuolentia res constituuntur
ac laborum socijs non desunt sua praemia, homines
in officio retinentur. Verum cum malitiose et auare
et uiolenter aliquis rem gerit, leue erratum omnia labefactat
et dissoluit. Non est enim o uiri Athenienses,
quod existimetis quemquam, qui periurio, iniuria, et
mendacio res gerit, firmum stabileque habiturum regnum.
Quemadmodum enim in nauigijs alijsque aedificijs accidit,
quod si firma sint futura, firmamentum firmum habeant,
quod si non habuerint, cito ruitura sunt. Sic etiam
actionum principia et causas ueras et firmas esse
oportet, id quod nequaquam in rebus quae a Philippo

p.131
geruntur perspicitur. Hic primo loco conclusio ponitur.
Secundo antithesis maioris. Tertio minor. Quarto
maior repetitur per attentionem. Quinto confirmatio
maioris. Sexto loco minor ponitur. Est et hoc dignum
obseruatione, syllogismos plures apud Oratores
sibi mutuo implicari et intertexi, quod fit ubi duo uel
plures syllogismi simul adhibentur ad idem probandum.
In Tertio paradoxo Ciceronis, pulchrum huius
rei exemplum extat, quod adscribam, et partes numeris
distinguam. 1. Nemo potest non beatissimus esse,
qui est totus aptus ex sese, quique in se uno sua ponit omnia.
2. Cui autem spes omnis et ratio, et cogitatio
pendit ex fortuna, huic nihil potest esse certi, nihilque
quod exploratum habeat permansurum sibi ne unum
quidem diem, eum tu hominem terreto, si quem eris nactus
istiusmodi mortis aut exilij minis. 3. Mihi uero
quia quicquid acciderit in tam ingrata ciuitate, ne recusanti
quidem euenerit non modo non repugnanti.
4. Quid enim ego laboraui, aut quid egi, aut in quo
euigilauerunt curae et cogitationes meae? Siquidem nihil
peperi tale nihil consecutus sum ut in eo statu essem,
quem neque fortunae temeritas, neque inimicorum
labefactaret inturia. Mortem ne mihi minitaris, ut
omnino ab hominibus, an exilium ut ab improbis demigrandum
sit. Mors terribilis est his, quorum cum

p.132
uita omnia extinguuntur, non his quorum laus emori
non potest. Exilium autem terribile ijs, quibus
quasi circumscriptus est habitandi locis, non his qui
omnem orbem terrarum unam urbem esse ducunt.
5. Hae miseriae, hae erumnae praemunt omnes, qui te
beatum, qui te florentem putas, tuae libidines te torquent,
tu dies noctesque cruciaris, cui nec satis est quod
est, et id ipsum quod habes ne non diuturnum sit futurum
times, te conscientiae Stimulant maleficiorum tuorum,
te metus exanimat iudiciorum atque legum, quocunque
aspexisti ut furiae, sic tuae tibi occurrunt iniuriae,
quae te respirare non sinunt. 6. Quamobrem ut
improbo, stulto et inerti nemini bene esse potest, Sic
bonus uir et sapiens, et fortis miser esse non potest.
Haec Cicero, facilis erit resolutio cognitis propositionibus
probandis, quae sunt hae duae: Prior sapiens et
bonus est beatus, et improbus est miser. Primo loco
ponitur maior primae. Secundo maior secundae.
Tertio loco minor prime. Quare eiusdem probatio
amplificata per distributionem. Hoc loco meminisse
oportet quemadmodum et Agricola monet, saepe
Oratores pro Vniuersalibus propositionibus ponere
singulares, ut sic magis uulgi aures et animos oratio
feriat. Dialecticus hic dixisset, Sapiens et probus
totus aptus ex sese est, et in se uno sua ponit omnia,

p.133
Sed Cicero singularem quae ex hac uidebatur sequi, ponere
maluit. Quinto loco pro minore secundae quae
esset haec. Stultus et improbus omnia in rebus fortunae
ponit, ponitur eiusdem probatio per distributionem,
Vbi etiam singulares propositiones, pro uniuersalibus
ponuntur. Sexto. Conclusio secundi Syllogismi
primo loco. Primi uero secundo collocatur, et
ambae per collationem inferuntur. Hoc genus Epichirematum,
quemadmodum et aliae argumentorum formae,
saepe per subiectionem uariatur et exornatur. Est
et forma argumentandi Oratoria, quae collectio uocatur,
haec rationibus et expolitionibus constat, quae in
quinque partes distributa est, propositionem, rationem
unam pluresue, rationis confirmationem, unam uel plures.
Expolitionem unam pluresue. Propositio hoc
loco est quaestio probanda, Cum enim primo loco ponitur,
propositio dicitur, cum concluditur, conclusio, Ratio,
uel minor syllogismi erit, uel maior. Confirmatio
erit praemissae maioris uel minoris probatio. Expolitio
schemate ornat et locupletat rationem, et interdum
alicuius praemissae uim habet, sit tale exemplum.
1. Fugiendum est ocium. 2. Est enim turpis uocatio
a rebus gerendis. 3. Mors et uiui hominis sepultura,
immo omnium malorum sentina pessima, homines
ab officio auocans. 4. Quod est totius Reipublicae

p.134
perniciosissima pestis. Vti enim otio indulgent magistratus,
non potest nisi pessime administrari Respublica:
negliguntur leges, cessat cura aerarij publici, non fiunt
iudicia, non corriguntur malefacta, contemnuntur studia,
corruunt urbes. Breuiter uniuersa Respublica
funditus euertitur. Vbi in ocio uiuit uulgus, ibi plane
ex libidine uiuitur, uitia perpetrantur, caedes, rapinae,
latrocinia, donec ex otio tota Respublica euersa iacet, nemine
opem supplici ferente: Contra uero optime ea constituta
est Respublica ubi suo quisque officio fungitur:
Magistratus curat obseruari leges, populus obtemperat,
uigent honesta studia et moribus uiuitur optimis.
6. Quemadmodum enim ager si ociosus iacet, non solum
nullum producit frugem utilem, sed praeter tribulos
et urendam filicem producit nihil. Sic fieri non possit
quin humanus animus uel praestantissimus ex ocio fiat
pessimus. 7. Scipio Aphricanus uir prudentissimus
ne unquam indulgeret ocio tantillum, maluit lapillos
in ripis colligere, quam nihil agere. Apud Athenienses
erat capitale ocium, cogebanturque ciues ocij sui publicam
reddere rationem. Apud Ouidium legis Egistum
factum adulterum ex ocio. 8. Marci proinde Varronis
sententia uidetur mihi in primis laudanda, qua docet
nihil agendo homines discere male agere. In hac
collectione primo loco ponitur propositio. 2. Ratio.

p.135
3. Confirmatio. 4. Exornatio seu noua quaedam argumentatio.
5. Alia exornatio, et argumentum a
contrarijs. 6. Exornatio a simili. 7. Exornatio per
historias et exempla. 8. Autoritates et XREIAI.
Est et obseruanda enumeratio Rhetorica duplex,
quam Dialectici inductionem uocant. Prima
eius forma est, cum summam rei proponimus hoc modo.
Tres sunt res quae homines in uniuersum ad maleficia
solent impellere Auaritia, Ambitus, et luxuria.
Hic Roscius minime fuit auarus, nulla ambitus indicia
in eo relucebant. Non potest igitur maleficium Roscio
imputari. Alia forma a Dialectica inductione non differt,
quare exempla omitto. Vtuntur et Oratores complexione,
quae est ut dicunt bicorne argumentum, uehemens
sane argumentationis species, quae utrinque aduersarium
sternit alterutrum siue firmauerit, siue negauerit.
Demosthenes contra Eschynem hac usus est complexione.
Sciuisti quod erat futurum, aut nesciuisti.
Si Sciuisti in culpa es, quod non admonuisti. Si nesciuisti,
cur nos ignorantiae condemnas. Haec quia semper
constare debet, si erit firma ex contrarijs immediatis,
facile reuocabitur ad duos syllogismos. Submissione
utuntur etiam Oratores, in qua quis a se ipso petit rationem,
quare unumquodque dicatur. Vt Maiores nostri
magnam Oratoriae opera dare uoluerunt. 2. Quid

p.136
ita? quod recte intellexerunt ea studia omnium summe
esse appetenda. 3. Cur id? quoniam per ea tanto plus
alijs hominibus praestamus, quanto homines brutis.
4. Qui hoc? quod nihil habent ingenia in hominibus
constans, nisi ea doctrina et arte excolantur. 5. At
quid ita? Nam cum Oratorum praeceptis quibuscunque
rebus ordo detur, fit ut ingenia ad ordinem composita,
nihil tumultuarium [tumultuarum ed.], nihil praeceps, nihil confusum praeruptum,
hians, nihil intempestiuum producant. Primo
loco hic ponitur propositio probanda. 2. Eius probatio.
3. Rationis confirmatio. 4. Confirmationis ratio.
5. Huius rationis probatio. Vnde facile est Dialectico
quatuor Enthymemata constituere, eaque ad syllogismorum
normam exigere. Sunt et aliae Oratorum
argumentandi formae, quas omitto, quia ex his quae dictu
sunt facile iudicari possunt. His itaque argumentationum
formis cognitis, et regulas quas supra tradidi,
ubi accesserit lectio frequens, et Styli exercitium, facile
erit Rhetorica argumenta ad suos fontes reuocare,
atque questioni propositae accommodare. Quomodo
autem argumenta inuenta sint reddenda suis locis docet
Rodolphus lib: 2. de Inuentione Capite 26. Vnde Studiosi
ea quae huc spectant, sumant. Quantum ad iudicium
attinet ubi forma argumenti proposita fuerit, ars
primun consulenda est, unde quaestio sumpta est. Deinde

p.137
uidendum an ex firmis aliquibus artis principijs,
uel ex Hypothesibus conclusis ex principijs propositio
probans sit sumpta. Si non fuerit inde sumpta, uidendum
an aliquid absurdi sequatur si concedatur quaestio,
et rursus si quid commodi. Deinde iudicandum est
etiam an propositiones instituuntur iuxta Dialectices
praecepta, quae praecepta sunt uiae iudicandae, probandae
et improbandae quaestionis.
DE TERTIO MEMBRO.
Postquam de formis interpretationis breuissime
dictum est, ordo postulat, ut uia examinandi ea
quae tradita sunt, aperiatur. Constituatur ergo Triplex
examen. Grammaticum, Dialecticum et Rhetoricum.
Grammaticum rursus tripartitum esto. Vnum
singularum dictionum. Alterum orationis seu constructionis.
Postremum phraseos seu linguae. In examine
dictionis duplex adhibenda est consideratio, uocis nimirum
et significationis. In uoce spectanda sunt omnia
quae Orthographiam, Aetymologiam et Prosodiam
attingunt. In significatione utrum naturalis sit significatio,
uel non naturalis, utrum unum pluraue ex
aequo significet. Et si non fuerit naturalis explicanda
est ratio deflexionis. In orationis, seu constructionis
examine, tantum duae uoces coniungendae erunt

p.138
paulatim, donec tota Oratio complebitur, et quaerenda
est singularum connexionum ratio. In phraseos
examine coniungendae sunt tot uoces, quot ad integrum
sensum requiruntur, ac primum uis phraseos et usus
explicandus est. Deinde conferenda est phrasis Graeca
cum Latina, utraque cum patria. Hoc triplex examen
ita adhibendum iudicio, ut non eadem praecepta quotidie
repetantur, sed ut singulis mensibus uniuerse Grammatices
examen absolui possit. Ac utilissimum iudicarem
si Pedotribae singulis septimanis pueris, qui paululum
in Grammatica promouerunt, orationem aliquam
uariandam, iuxta Erasmi praescripta proponerent.
Dialecticum examen duplex est. Vnum praeceptorum
artis, quae eo ordine examinanda sunt quo traduntur.
Alterum est cum Dialectica alijs rebus seu
artibus adhibetur arbitra, ubi examen instituendum est
iuxta praescriptum superiorum Methodorum.
Rhetoricum examen, quod est uerborum et rerum,
petendum est ex Methodo Rhetorica, de qua ubi
prius dixero de quarto membro, praecepta tradam.
DE QVARTO
MEMBRO.
Cum ipsa ars Dialectica rerum ordinem contemplatur
et seriem, nulla erit uia facilior ediscendi,

p.139
quam si eundem ordinem sequaris. Puer igitur uolens
aliquid ediscere. Primum omnium rem bene intelligat.
Deinde partes rei numeret, primum maiores,
Deinde minores. Tertio loco ordinem partium diligenter
inspiciat. Quarto animaduertat exornationes
rerum. Hoc ubi fecerit puer, plus quam dimidiam laboris
partem se absoluisse sciat, qui contra faciunt se
misere citra magnam frugem torquent. Postquam autem
hoc praescriptum sequutus fuerit puer, in rebus
cognoscendis, accingat se ad ediscendum iuxta dispositionis
ordinem. Oratio Iunonis ad Aeolum in primo
Aeneidos sit nobis exemplum, ut in facilioribus uia
monstrata, in difficilioribus quoque spes sit.
Aeole (namque tibi diuum pater atque hominum rex
Et mulcere dedit fluctus, et tollere uentos)
Gens inimica mihi Tyrrhenum nauigat aequor
Illum in Italiam portans, uictosque penates.
Incute uim uentis submersasque obrue puppes:
Aut age diuersas, et disiice corpora ponto.
Sunt mihi bis septem praestanti corpore Nymphae
Quarum, quae forma pulcherrima Deiopeiam
Connubio iungam [ungam ed.] stabili, propriamque Dicabo
Omnes ut tecum meritis pro talibus annos
Exigat: et pulchra faciet te prole parentem.
Hos undecim uersiculos primum intelligat puer,

p.140
ut possit rem comprehensione quadam summaria complecti.
Deinde partes numeret, quae sunt quatuor. Exordium,
Narratio, Propositio, Confirmatio, partiumque
locos obseruet. Tertio loco ordinem primum recondat
in mentem, quod est facile, cum fit hic naturalis ordo
seruatus. Primo enim loco Exordium. 2. Narratio.
3. Propositio. 4. Confirmatio collocatur.
Postremo loco attendat exornationes, quae hic
sunt fere nullae, praeter propositionis repetitionem et
uehementiam. Hoc ubi sciet puer, primum ediscat duos
primos uersus, in quibus absoluitur exordium, prima
orationis pars. Deinde duos proximos tertium et quartum,
continentes narrationem, quae est secunda orationis
pars. Tertio ediscat quintum et sextum uersus continentes
propositionem tertiam orationis partem. Vltimo
loco ediscat reliquos quinque, qui ad confirmationem
quartam orationis partem spectant. Hanc uiam sequantur
pueri in omnibus alijs scriptis. Verum maturiores,
quibus est maior rerum cura quam uerborum, illas maiores
partes obseruent, et experientur se nullo alio artis
memoratiuae adminiculo indigere. Si fuerit prolixior,
partes uel numeris uel literis notentur, et postea tanquam
depositum repetatur a singulis literis quod illis
erat commendatum. Iuuat et hoc in primis memoriam,
si quotidie aliquid ediscas, et illud mox sequenti die a
te ipso reposcas.

p.141
DE METHODO
RHETORICA.
Persequi Vniuersam Methodum Rhetoricam nimis
longum esset, quare de Methodo singularum
partium Orationis Rhetoricae pauca quaedam praecepta
colligam. Sunt autem Orationis Rhetoricae partes. Exordium,
Narratio, Diuisio seu Propositio, Confirmatio,
Confutatio et Peroratio. Quantum autem ad totius
orationis corpus attinet is seruabitur ordo partium,
quem enumeratio posita monstrat. Iste enim ordo naturalis
est, Interdum tamen hic ordo mutatur. Cum causae
necessitas mutationem efflagitare uidetur.
DE METHODO
EXORDII.
Omne exordium ex quatuor maxime componi uidetur.
Expositione, ratione, redditione et Comprobatione.
Expositio hoc loco est oratio, quae cunt
ab aliquo eorum locorum, qui ad inuentionem pertinent
inueniatur, aut docilem aut beneuolum, aut attentum
facit auditorem. Ratio est oratio accommodata
expositioni, per quam id quod expositum est, facile
confirmatur, et totius rei aperta propositio. Comprobatio
est redditionis causa, quae quidem rem totam manifestius
tangit. Verum hic scire oportet, quod autores

p.142
interdum non sunt contenti una expositione, nec una
ratione, redditione et Comprobatione, sed interdum
plures adhibent. Vt autem haec uniuersa res clarius
intelligatur, Exordium Ciceronis pro Marco Marcello
subiungam, partesque enumeratas, ostendam.
1. Diuturni silentij patres conscripti, quo eram
his temporibus usus, non timore aliquo, sed partim dolore,
partim uerecundia finem hodiernus dies attulit,
idemque initium qua uellem quaeque sentirem meo pristino
more dicendi. 2. Tantam enim magnitudinem,
tam inusitatam inauditamque clementiam, tantum in
summa potestate rerum omnium, modum, tam denique
incredibilem sapientiam, ac pene diuinam tacitus praeterire
nullo modo possum. Marco enim Marcello uobis
patres conscripti Reipublicae redditio, non solum illius,
sed etiam uocem meam et autoritatem uobis et Reipublicae
conseruatam et restitutam puto. 3. Dolebam
enim patres conscripti, et uehementer angebar cum
uiderem uirum talem, qui in eadem causa, in qua ego
fuisset, non in eadem esse fortuna, nec mihi persuadere
poteram, nec fas esse ducebam, uersari me in uestro ueteri
curriculo, illo aemulo ac imitatore studiorum nostrorum,
atque laborum quasi quodam socio a me et
comite distracto. 4. Ergo et mihi et pristinae uitae
consuetudinem Caesar interclusam aperuisti, et his omnibus

p.143
bene de Republica sperandum, quasi signum aliquod
sustulisti. 5. Intellectum enim mihi quidem in multis,
et maxime in me ipso, et paulo ante in omnibus cum
M. Marcellum Senatui Reipublicae concessisti, commemoratis
praesertim offensionibus, te autoritatem huius ordinis,
dignitatemque Reipublicae tuis uel doloribus, uel suspicionibus
anteferre. Hic primo loco ponitur Expositio
sensu quidem multiplex, Compositione orationis omnino
simplex. 2. Ponuntur rationes expositionis. 3. Adijciuntur
rationes, quibus uerecundiam et dolorem silentij
fuisse causam ostendit. 4. Loco sequitur redditio, expositioni
et primae rationi accommodatior, et totius
causae, in qua de laudibus agitur Caesaris apertissima
expositio. 5. Loco sequitur redditionis Comprobatio.
Hanc Methodum obseruat Cicero etiam in alijs exordijs,
sed saepe membra aureo uerborum flumine ita obruuntur,
ut uix nisi ualde attentis appareant. Porro praeter
haec quae ad partes Exordiorum pertinent, alia quatuor
quae ad materiam et formam spectant consideranda
sunt. 1. Exordium monstret finem, cuius gratia oratio
habeatur. 2. Ducenda sunt exordia non ex his quae
causam confirmant, aut rem de qua quaeritur, sed ex ijs,
quae circa res personasque posita sunt. 3. Exordia debent
esse breuia perspicua et accommodata causae. 4. Exordium
ita perfici debet, ut initio narrationis cohaereat.

p.144
METHODVS
NARRATIONIS.
In narratione quinque sunt obseruanda. Primum
quae narrationis elementa. 2. Quae formae. 3. Quotuplex
ordo. 4. Quae optimae narrationis uirtutes.
5. Quae destruendae falsae narrationis uia. De elementis
narrationis supra in secundo membro Methodi Exegeticae
dictum est.
DE FORMIS
NARRATIONIS.
Narrationum alia est absoluta, alia deficiens.
De qua distinctione supra dictum est. Secunda
diuisio. Narrationum alia est Poetica, quae habet expositionem
fictam, Alia historica, quae habet expositionem
rerum uetustam. Alia politica uel Oratoria,
qua oratores utuntur. Tertia diuisio, Alia simplex,
cum nihil adhibetur quo fides fiat auditori. Alia argumentosa,
cum singularum rerum quae narrantur,
confirmationes adijciuntur.
DE ORDINE
NARRATIONIS.
Duplex est narrandi ordo. Naturalis cum rerum
gestarum seriem, et tempora sequimur. Hic

p.145
historijs et ciuili narrationi accommodatior est. Alius
superiori contrarius est, cum a posterioribus ad priora
ascendimus, Estque hic ordo Poetis familiarior.
DE VIRTVTIBVS
NARRATIONIS.
Rhetores tres bonae narrationis uirtutes numerant.
1. Vt sit aperta. 2. Vt sit breuis. 3. Vt
sit probabilis narratio. Extrema duo semper habere
debet Narratio, Medium in genere demonstratiuo, et
suasorio interdum locum non habet. Saepe enim altius
petenda narratio, et dilatanda per antecedentia, coniuncta
et consequentia, quemadmodum Erasmus monet
in posteriori Commentario Copiarum.
Deinde et haec bonae narrationis uirtus esse debet,
ut fini exordij, et initio propositionis seu diuisionis
extremis cohaereat.
DE VIA DESTRVENDAE
NARRATIONIS
FALSAE.
Destructurus narrationem, elementa supra enumerata
inspicito, eaque quae illis adiuncta sunt,
quorum si unum uel inpossibile, uel falsum ostenderis,
narratio euersa est.

p.146
METHODVS
DIVISIONIS SEV
PROPOSITIONIS.
In diuisione, hoc est oratione per quam quibus de rebus
dicturi sumus breuiter exponimus, quatuor obseruanda
sunt. Primum unde colligenda fit diuisio.
Deinde genera diuisionis. Tum modus diuisionis, postremo
partium diuisionis ordo.
DE COLLIGENDA
DIVISIONE.
Quia narratio continua probationis propositio
est, ex narratione certa colligenda est sententia,
quae est probanda. Nam Rhetores narrationi diuisionem
subijciunt, quae eorum de quibus dicturi sunt
propositio est. Vt in oratione pro lege Manilia haec
diuisio colligitur ex narratione: Primum mihi uidetur
de genere belli, deinde de magnitudine. Tum de imperatore
eligendo, esse dicendum.
DE GENERIBVS
DIVISIONIS.
Alia diuisio fit per seiunctionem, qua sic exponimus
quid nobis conuenit cum aduersario, ut
quid in controuersia sit seiungitur hoc modo. Cultum

p.147
Deo praestandum esse conuenit nobis cum Papistis, sed
an sit colendus humanis ritibus in controuersia est.
Alia per distributionem, qua exponimus quibus de rebus
dicturi sumus, qualis est illa quam modo adduxi ex
Cicerone.
DE MODO
DIVISIONIS.
Hic obseruandum est, tria esse, quae debeat habere
laudanda diuisio, breuitatem, absolutionem et
paucitatem. Breuitas facit ut nullum nisi necessarium
uerbum assumatur. Absolutio ut omnia quae in causam
incidunt genera complectatur. Paucitas ut genera solum
rerum, de quibus dicturi sumus ponantur, quae genera
suis locis inter dicendum sunt arte diuidenda,
quemadmodum praescriptum est in Methodo diuisiua.
Breuitas rursus iuuat memoriam auditorum, placetque
summis Oratoribus, ut quatuor membra non excedat.
Deinde et hoc obseruandum est, quod oporteat ita in
omni genere diuidere, ut ex unoquoque diuisionis membro,
uel ipse finis orationis, uel quae finem consequantur
palam appareant, uel ex omnibus diuisionis partibus
quod intendimus concludatur, nisi hoc impediat diuersarum
rerum concursus in eadem oratione.

p.148
DE ORDINE PARTIVM
DIVISIONIS.
Si membra diuisionis fontibus discreta sunt, nihil refert
quo ordine collocentur. Verum si ad eundem
finem membra diuisionis pertinent, generalia prioribus
locis sunt collocanda, id quod semper obseruasse Ciceronem
monet Trapezontius. Breuiter uel consequentiae
rerum, uel temporis ordo obseruandus est.
METHODVS
CONFIRMATIONIS.
Re proposita, loci dialectici consulendi sunt, quemadmodum
in probabili Methodo fusius explicatum
est. Deinde delectus habendus est, ut ea quae plus
uirium habent, praecipue notentur. Tertia cura est dispositionis
argumentorum, in qua dispositione hic ordo
placet Oratoribus. Vt primo et ultimo loco collocentur
firmiora, in medio quae numero potius quam pondere
ualeant. Deinde prudentia adhibenda est, ut ita
argument distribuantur, ut ab uno ad aliud facilis sit
transitus, quo ipsa oratio continuis quasi neruis cohaereat.
Vtile et hoc interdum fuerit factu diuisione et
initio tractationis membrorum, singulis membris congeriem
quandam rationum subiungere per enumerationem,
et posta easdem rationes, ut in enumeratione

p.149
propositae fuerint pertractare, quemadmodum Cicero
in oratione pro lege Manilia fecit. At ubi non placet
exponere hanc argumentorum congeriem, licebit ordine
unam principalem rationem post aliam pertractare,
ita tamen ut firmiores in prima et extrema a collocentur
acie, ut supra monui.
METHODVS
CONFVTATIONIS.
Iustae confutationis quatuor sunt partes, Propositio,
Sublatio, Opposita propositio, Solutio. Propositio
est sublationis pollicitatio. Sublatio est ipsa aduersariorum
propositio. Opposita propositio est solutionis
pollicitatio. Solutio est confirmatio THS ANTIPRWTASEWS.
Erasmus tale exemplum dedit.
1. Nec me clam est quid callidissimus senex calumnietur.
2. Non debuisse me contra pactionem decedere.
3. Verum id quam friuolum sit, non est difficile ostendere.
4. Ridicule enim mihi pactionem allegat, quam
ipse prior soluit. Numerus ostendit membra confutationis.
Est et hoc in confutatione obseruatu dignum,
quod monet Trapezontius solutionem debere fieri uel
per uiolationem seu uniuersionem [sic ed.], uel per inficiationem,
uel per instantiam, uel per uiolentiam et instantiam
simul.

p.150
METHODVS
PERORATIONIS.
Iusta Peroratio constat tribus partibus. Repetitione
principalium argumentationum, Amplificatione
et affectibus. Exempla passim in orationibus Ciceronis
occurrunt.

p.151
SECVNDVS.
ECCLESIASTES
SIVE METHODVS
CONCIONATORIA
AVTORE NICOLAO
HEMMINGIO.
PRAEFATIO
IN LIBRVM
SECVNDVM.
Artificem omnem instructum
esse oportet praeceptis,
quorum admonitione
regatur et mens et
a 8 manus in agendo. Nam
tametsi saepe accidit rudes
artium aliquid simile artificibus facere:
tamen et certius et expeditius agit
artifex, ut qui causas cur ita agat cernat,
ac EIDEAN quandam operis apud animum
constituat, antequam manum operi
adhibeat. Huc facit quod sagax natura

p.152
ad operis cuiusque absolutionem requirat
DYNAMIN, EXIN, ENERGEIAN, ERGON.
DYNAMIOY enim facit, ut assuefieri
possit. EXIS praeceptis gubernatur,
et crebris actionibus absoluitur. ENERGEIA
regitur habitu, unde quartum emergit
opus, hoc est TO ERGON. Ad eundem
modum qui Theologus futurus est,
instructus esse debet praeceptis monstrantibus
certam rationem tradendi et discendi
dogmata, quorum usus mentem
et uitam in pietate conseruet. Longe enim
falluntur illi, qui ista intollerabili
contumelia sacrum Dei uerbum afficiunt,
quasi citra omnem rationem et ordinem
in eo omnia misceantur. Cum tamen in
omnibus rebus a Deo conditis admirabilem
quandam oeconomiam et ordinem
conspiciant. Siue enim sursum oculos
tollant, siue deorsum despiciant, omnia
uident ornatissima, quicquid est confusionis
et attaxiae, id totum ex malitia et
peruicatia diaboli et hominum prouenisse
certum est. Quare ut in omnibus
rebus a Deo conditis ordinem uidemus

p.153
pulcherrimum, ita etiam in sacra Theologia
eundem esse nequaquam dubitandum
est, quem qui obseruat, multo celerius
ad frugem perueniet, quam qui confuse
omnia miscet et confundit. Porro
haec ordinis obseruandi ratio, aptissima
Metaphora Methodus dicitur. Quemadmodum
enim qui uiam certissimam
sequitur, facilius peruenit quo uult, quam
is qui per aquas, montes, saltus, praecipitia,
magno ac difficili labore eodem contendit.
Sic ueluti in reliquis scientijs, ita
et in Theologia citius peritiam consequetur
qui Methodum tenet, quam qui magno
labore citra ordinis rationem in lectione
Bibliorum defatigatur, ut interim
taceam huiuscemodi labori maximum fastidium
coniunctum esse. Cum contra
amans ordinis, summa cum uoluptate
idem faciat. Hinc est quod non inepte
ueteres definiant Methodum certam tradendarum
rerum rationem et uiam, qua
celerrime ad peritiam deueniatur.
Quapropter constitui Methodum
Theologicam conscribere, in qua rationem

p.154
et interpretandi scripturam, et formandi
sacras conciones complectar, quorum
prius faciet, ut facilius alios interpretes
intelligamus, et ipsi interpretandi
formas teneamus, quas sequi utile erit.
Posterius uero, ut citra garrulitatem, dextre
et copiose de re proposita disserere in
coetu Ecclesiastico ualeamus.
Verum priusquam ad has partes explicandas
accedam, operaeprecium fore
iudico, paucis uniuersae scripturae Ecclesiae
diuisiones quasdam recensere, ut cum
partes scripturae obseruentur facilius,
tum usus singularum partium in interpretandi
formis ac concionibus conspiciatur
apertius.
DIVISIO SACRAE
SCRIPTVRAE.
Diuisio sacrae scripturae alia ab alijs autoribus
traditur, neque id absurdum cuiquam uideri debet.
Nam et earundem rerum interdum plures sunt
differentiae, pro quarum diuersitate discrimina diuisionum
sumi possunt, et authores diuisionum formas constituere
tales consueuerunt, quae suo proposito potissimum

p.155
seruire uidentur. Quare cum uariae diuidatur
scriptura, ordine recitabo praecipuas scripturae diuisiones,
et earum usum subijciam, quo conspiciatur huius
uarietatis utilitas.
DIVISIO PRIMA.
Vulgatissima scripturae diuisio haec est, quod in
uetus et nouum instrumenta diuidatur, quae
coniuncta Graeca appellatione Biblia nominantur, idque
KATA EXOCHN, siue Antonomasian. Haec
Biblia ideo instrumenta dicuntur, quia sunt organa
quaedam per quae diuina uoluntas, seu uerbum Dei nobis
adfertur et innotescit. Epitheta uetus et nouum
a circumstantijs temporum desumpta sunt. Vetus quidem
quod prius erat tempore, Nouum uero quod posterius.
Verum si quis a foederum diuersitate hoc discrimen
desumptum existimat, non magnopere refert,
prior tamen ratio uerior est et accommodatior. Coeterum
qui ueteris et noui Testimenti appellationes libris
accommodant, KATACRHESTIKWS uoce
Testamenti utuntur.
SVBDIVISIO.
Vetus instrumentum a Iudaeis dicitur esrim ueorba
idque a numero librorum, Nam 24. indubitatae

p.156
autoritatis recipiunt libros, quos in quatuor partes, siue
classes digerunt. Quarum prima ab illis Thora id
est lex seu doctrina dicitur et continet libros quinque,
nimirum Genesin, Exodum, Leuiticum, Numeros, et
Deuteronomion, quos simul Graeci PENTATEYCON
nominant. Secunda pars ab his reschonim
nebijm, id est Prophetae priores, et haec pars quatuor
libris nimirum. Iosue, Iudicum, Samuelis, et Regum
absoluitur.
Tertia pars est acharonim nebijm, id est Prophetarum
posteriorum, et continet quatuor libros Esaiam,
Ieremiam, Ezechielem et librum duodecim Prophetarum,
quos minores appellant, ut sunt Osee, Iohel,
Amos, Abdias, Ionas, Micheas, Nahum, Baruch, Sophonias,
Hageus, Zacharias, Malachias. Quarta pars
est chetubim, id est scriptorum Hagiographorum, et
continet undecim libros Paralipomena, Psalterium, Prouerbia
Salomonis, Iob, Ruth, Ecclesiasten, Threnos,
Ieremiae, Canticum Canticorum, Esther, Daniel, Esdram
et Nehemiam, quorum postremi duo pro uno reputantur.
Atque ita habemus libros ueteris instrumenti
indubitatae autoritatis 24. in quatuor classes digestos.
Coeterrum praeter hos libros habent APOKPYFA,
ut uocans id est secreta seu abscondita, ideo sic dicta,
quia non producebantur in lucem ad confirmanda dogmata.

p.157
Huius generis sunt Iesus Syrach, Iudit, Tobias,
libri Machabeorum, Sapientia Salomonis, Baruch, Ieremiae
scriba. Atque haec ueteris instrumenti iuxta Hebraeos
et Graecos diuisio est. Nouum autem instrumentum
diuiditur in quatuor partes. Prima continet 4. Euangelistas.
Secunda Acta Apostolica. Tertia uiginti
unam Epistolas Apostolorum. Pauli 14. Ioannis 3.
Petri 2. Iacobi unam et Iudae unam. Quarta pars,
Apocalypsin Ioannis. Porro omnes hi noui instrumenti
libri in Canone sunt praeter Epistolas, secundam Petri,
secundam et tertiam Iohannis, et Epistolas Iacobi
et Iudae cum Apocalypsi, Nonnulli etiam Epistolam
ad Hebraeos extra Canonem ponunt. Iam pauca adijcienda
uidentur de usu memoratae distinctionis. Parum
enim prodest accurate distinguere, nisi quid inde capias
utilitatis animaduertas. Prodest igitur Primum haec
distinctio, ad recte iudicandum de sacrorum uoluminum
autoritate. Omnes enim ueteris et noui instrumenti
libri indubitatae sunt fidei, adeoque ualent ad
confirmanda dogmata, praeter ea quae dixi appellari
APOKPYFA, quae quidem cum fructu legi possunt,
sed in disputationibus de dogmatibus non sunt
adhibenda. Soli enim illi libri indubitatae sunt autoritatis,
qui Mosi, Prophetis, Euangelistis, Apostolis uere
tribuunur. Quare cum de autoribus Apocriphorum

p.158
dubitauit primitiua et purior Ecclesia, recte reijciuntur,
quando aduersus scripta Prophetica et Apostolica
producuntur ab aduersarijs. Est et alia utilitas
huius distinctionis. Prodest enim ordinem librorum
habere certum, ut studiosi partiri possint lectionem
Bibliorum in certa tempora, prout commodum ipsis
ad libros sacros discendos uideatur.
Tertia utilitas est, ut ratio certa haberi possit
(siue concioneris, siue in scholis sacra scripta interpreteris)
citandi siue allegandi testimonia scripturae, ut locus
testimonij quasi digito monstretur, nominato autore
scripti, et capite libri.
SECVNDA DIVISIO.
Scholastici Theologi cum ueteris tum noui instrumenti
libros secant in legales, Historicos, Sapientiales
et Propheticos, ut ueteris instrumenti Legales,
sint quinque Mosi libri. Historici libri Iosue, Iudicum,
Ruth, libri Regum quatuor, Iob, Machabeorum libri
duo. Sapientiales Psalterium, Prouerbia, Ecclesiastes,
Canticum Canticorum, Sapientia, Ecclesiasticus. Prophetici
17. Prophetae supra enumerati. Ad hunc quoque
modum, ut magis illorum inscitia appareat, noui instrumenti
libros diuidunt, ut legales sint quatuor Euanglistarum
libri, Historialis sit liber Actorum Apostolorum,

p.159
Sapientiales sunt Epistolae Apostolorum 21. Prophetalis
sit Apocalypsis Ioannis. Haec diuisio nullo
colore excusari potest. Est enim prorsus absurda, quatenus
libris ab ipsis accommodatur, Verum si rebus accommodarent
hanc suam subtilem diuisionem, quemadmodum
ueteres fecisse existimo, toleranda forte esset,
Sed quia manifeste falsa est prout libris accommodatur,
nolo in re aperta longiorem confutationem instituere.
Porro usus huius diuisionis prout rebus accommodatur
fortassis hic esse poterit, ut discentes inter leae
gendum, prudenter inter historias, leges et Prophetias
et sapienter dicta discernant.
TERTIA DIVISIO.
Vniuersa scriptura, si res subiectas consideres,
commodissime diuiditur in historiam et doctrinam,
quae duo diligens lector studiose quaeret in sacrorum
librorum lectione. Est autem historia duplex,
uetus et noua. Vetus quidem continet historias omnes
inde usque a principio creationis rerum, usque ad conceptionem
Domini, seu initum Euangelicae historiae. Haec
historia orditur (ut dixi) quidem a prima rerum conditione,
et continuatur usque ad Cyri monarchiam. Postea
sequuntur hebdomadae Danielis, usque ad Christum occisum.
Porro annorum computationem in hos uersiculos

p.160
memoriae gratia redegi, quos subijciam.
M. D. C. L. V. I. post Adam mundus inundat.
Post undas ad Abram, ducenti [ducent ed.] nonaginta duoque.
Exodus hunc sequitur quingentos quinque per annos.
Exodus ad Babylon, nongentos [nongent ed.] decemque recenset
Post Babel ad Christum, D. et L. tribus X. datur unus.
Hos annos si coniungas, habebis ter mille nongentos
et quadraginta quatuor annos a conditione rerum
usque ad Christum exhibitum, quem numerum his
uersibus complecti soleo.
Ter mille et nongent, quater X. duo bis numerantur
Chrisstus adest nobis, gloria uita salus.
Porro noua historia ab Euangelistis describitur,
haec de conceptione, natiuitate, circumcisione, oblatione,
exilio, disputatione, baptismo, ieiunio, tentatione,
doctrina, miraculis, morte, resurrexione et ascensione
Christi in coelum, Item de donatione Spiritus sancti in
die Pentecostes, et de Ecclesia primitiua et eius persecutionibus
instituitur. Ad haec enim capita noua historia
reuocabitur. Atque hactenus de historia.
Doctrina spargitur per omnes libros ueteris et
noui instrumenti, et diuiditur in doctrinam rerum et
signorum. Rerum deinde doctrina in legem et Euangelium,
Signorum doctrina continet ceremonias et Sacramenta,
de quibus copiosius non est hic dicendi locus.

p.161
Verum usus huius distinctionis non est simplex. Historia
enim sacra, speculum uitae Christianae esse debet.
Nam continet plurima uerae pietatis, confessionis, fidei,
tolerantiae, uocationis etc. exempla, recenset praemia
et poenas obedientiae et inobedientiae erga Deum, plurima
testimonia de Deo continet.
Doctrinae uero distinctio, facit ne temere cum Papistis
legem et Euangelium confundamus, qui Euangelium
nouam legem somniant, sed falluntur. Non enim
aliud docent Prophetae et Apostoli, quam Moses, tametsi
in modo tradendi maxima est diuersitas. Moses
etenim doctrinam a Deo et patribus tanquam per manus
traditam scriptis commendat, quae perfectum Dei
cultum continet, Sed obscurior est Prophetis, Prophetae
Mosis sunt interpretes. Nam quod Moses quasi aphorismis
quibusdam notat, Prophetae integris concionibus
explicant. Sed quia quod Prophetae praedixerunt, id
Apostoli coram uiderunt, facti sunt Apostoli clariores
adhuc, Mosis et Prophetarum interpretes. Hoc discrimen
qui obseruat, maiori cum fructu Mosis, Prophetarum
et Apostolorum scripta leget. Quo autem loco
sint habendi Apostolorum discipuli, et alij sancti scripturarum
interpretes, dicam infra, ubi de formis interpretandi
agetur.
QVARTA DIVISIO.

p.162
Est et alia diuisio a Graecis tradita minime pretereunda.
Verbum enim Dei salutem hominibus
adserens, diuiditur in PROTREPTIKON,
GNWSTIKON et PRAKTIKON.
Ad PROTREPTIKON pertinens hortationes,
consolationes, minae, obiurgationes, quae omnia
sunt incitamenta quaedam ad uerbum audiendum, amplectendum
eique obtemperandum. GNWSTIKON
cognitionis pars est, quae cultus Dei, legis, Euangelij
et Sacramentorum scientiam continet, cuius Epithome
est KATHCHSIS. Postrema pars ad actionem
pertinet. Nam cognitionem sequi oportet obedientiam
cordis et uitae innocentiam, fides enim ut Paulus inquit
debet esse ANYPOKRITOS et efficax per
charitatem. Haec diuisio eo pertinet, ut sacrae scripturae
usum scias, hoc est ut hortanti obtemperes, docenti
credas, et secundum ea quae credis agas. Dignus enim
(quemadmodum Agapethus inquit) Deo is est, qui nihil
indignum Deo agit, sed sentit quidem quae Dei
sunt, loquitur uero quae sentit, et facit quae loquitur.
DE FORMIS
ENARRATIONVM.
Dicturus de enarrationum formis, quatuor ordine
expediam, quibus praesidijs instructus esse debeat

p.163
futurus utilis interpres, quae sint enarrationum
causae, quae interpretandi genera, quisque commentariorum
usus.
PRAESIDIA
INTERPRETIS.
Quod utilis interpres instructus esse debeat liberali
doctrina, et potissimum cognitione artium
dicendi, nemo est qui dubitare potest. Quare ad alia
quaedam praesidia, quibus cauetur ne interpres a pietate
aberret, me conferam. In mysterijs itaque sacris tractandis,
quadruplex potissimum cura illi incumbit, qui se ab
errore liberum, et ab Haereticorum imposturis securum
esse cupit. Prima sit cura, quaerere Deum uoluntatemque
ipsius in scriptura cum timore et humilitate, ut
ipsum uere agnoscat in Domino nostro Iesu Christo.
Altera sit cura, sacrum Dei uerbum pro regula habere.
Haec cura coniuncta cum superiore faciet ut sine arrogantia
et FILONEIKIA in scriptra uerseris,
et ne stulta temeritate efferaris, sed potius implores
eius opem humiliter, quem in scripturis quaeris fideliter.
Facit et haec altera cura, ne sis sollicitus de illis
quae non sunt uerbo Domini prodita. Contentus enim
esse debes ea luce, quam Dominus sequendam monstrauit.
Tertia sit cura, ut diligens accedat scripturarum

p.164
collatio, ut appareat Mosis, Prophetarum, Christi et
Apostolorum consensus, utque in speciem pugnantes
sententiae, per collationem reconcilientur, diligenter obseruatis
locorum circumstantijs. Haec cura facit, ne temere
arripias unam aliquam scripturae sententiam ad
aliam oppugnandam, Vnde omnium Haereticorum sectas
ortas esse non est dubium, quod ut fiat apertius
exemplo declarandum est. Arrius audit filium dicentem:
Pater maior me est, hanc sententiam arripit, et ad
Manichaeus, ut humanitatem Christi tollat arripit dictum
Pauli 1. Cor. 15. ubi Christus dicitur secundus
Adam, de coelo coelestis. Rursus sunt qui diuinitatem
agnoscunt et humanitatem fatentur, sed duplicem personam
in Christo faciunt LOGON filium uirginis.
Osiander quia scriptum est, Iehous est iusticia
nostra, Iustificationem soli naturae diuinae adiudicat,
quasi humanitas prorsus nihil faceret ad salutis beneficium.
Stancharus contra, quia promissionis uerbum
est de semine mulieris, et Paulus dicit Ihesum
Christum hominem mediatorem, subtrahit diuinitati
redemptionis beneficium, et soli humanitati attribuit.
Hic si adfuisset timor Domini et uera humilitas, et abfuisset
FILONEIKIA et superbia, facile ex collatione
scripturarum de hisce mysterijs iudicassent.

p.165
Quinta sit cura omnem interpretationem ad ANALOGIAN
fidei referre, a qua si discrepat interpretatio,
falsa iudicabitur. Contra si cum ea conuenit, etiamsi
interdum a scopo et mente autoris erratur, tamen
extra salutis periculum id fieri sciendum est. Sed quid
est interpretationem ad ANALOGIAN fidei reuocare?
Est eam ita instituere, ut respondeat fidei primis
axiomatis, utque ex illis quasi extructa esse uideatur. Illa
enim secundum ANALOGIAN fieri dicuntur, quae
ex comparatione ad aliud fiunt, seu quando alia ex aliorum
comparatione formantur. Vnde enim Paulus iubeat
ut Prophetia, hoc est interpretatio scripturae debeat
esse Analoga fidei, uult ut interpres respiciat ad religionis
prima axiomata, quae clara et perspicua sunt
de lege et promissionibus Euangelij, cum quibus omnis
interpretatio conformari debebit. Quare Papistae in
huius dicti (si uis ad uitam ingredi serua mandata) explicatione,
ab Analogia fidei discedunt, dum salutem
per opera propria homines consequi, ex isto dicto concludunt.
Pugnat enim haec interpretatio cum claris
ac perspicuis axiomatis, qualia sunt: Semen mulieris
conteret caput serpentis. Item Agnus Dei tollit peccata
mundi. Item, Si ex lege est iusticia, Christus frustra
est mortuus. Atque in hunc modum semper mens
interpretis intenta esse debet in prima nostrae religionis

p.166
axiomata, a quibus non patietur se auelli ulla Sophistica.
Nam qui hanc ANALOGIAN, fidei, interpreti
a Paulo commendatam contemnit, et aliunde petit
contra fidei regulam interpretationem, is sciat se
poenas diuinitus luiturum. Sicut enim olim sub ueteri
Testamento ab igne altaris perpetuo tollendus erat ignis,
quo sacrificia cremarentur, ita a perpetuo Dei uerbo
pendebit omnis scripturarum interpretatio. Et
quemadmodum Nadab et Abiu turribulis suis ignem
alienum imponentes, quod illis praeceptum non erat, a
Domino puniti sunt. Ita Haeretici rationis figmenta et
Philosophicas fraudes pro uera religione ingerentes,
supplicio digni existimandi sunt. Atque haec monuisse
de praesidijs interpreti necessarijs satis est, Nunc quod
secundo loco propositum est exequar.
INTERPRETATIONIS
CAVSAE.
In praefatione locorum Philippi Melanchtonis quatuor
interpretationum causae recitantur, Quarum
prima est, ut intelligatur genus sermonis. Nam auditores
siue lectores non ubique intelligunt phrases alienae
linguae, imo doctissimi interdum homines plurimum
in hac palestra desudant. Plerumque enim contingit,
ut oratio reddita alienae linguae uerbis, respondentibus

p.167
quidem in significatione, non tamen in utraque lingua
eundem retineant sensum, idque propter Dialecti, seu
phraseos uarietatem: Ne igitur hic fallamur incauti,
opus est saepe perito interprete.
Secunda causa est iudicatio ordinis rerum. Nam
qui non tractacionis ordinem animaduertit, cum saepe
hallucinari certum est, ut qui ex Paulo citant contra
iusticiam fidei hoc dictum: Non auditores legis, sed factores
iustificabuntur. Hic si tractacionis ordinem obseruassent,
uidissent eo loco minime concionatum fuisse
de iusticia operum, uidelicet quod homines operibus iusti
constituantur coram Deo, cum ibi Paulus instituat
huius opinionis contra doctrinam fidei confutationem.
Opus est ergo interprete, qui ordinem et ordinis partes
dextre monstrare poterit, cuius rei utilitas maior
est, quam ut paucis uerbis indicari possit. Tertia causa
esse debet testimonium uerae interpretationis. Nam
cum auditores animaduertunt interpretationes ex uerbo
Dei peti et uident consensum uerbi Dei et purioris
Ecclesiae cum interpretatione, magis amant doctrinam
et auidius discunt. Quarta causa, est confutatio falsarum
opinionum, ne Haereticorum uenenis discentes
inficiantur. Hae causae satis magnae sunt, propter quas
Deus uult in Scholis et in templis ministerium uerbi
conseruari.

p.168
INTERPRETANDI
GENERA.
Tametsi ex ijs quae dixi de causis interpretationum,
utcunque intelligi possunt interpretandi genera,
tamen quia prodest ea distincta habere, uolo de ijs
quam possum maxime perspicue dicere, quemadmodum
superius pollicitus sum. Quadruplicem itaque formam
enarrandi sacra animaduerti legens uariorum scriptorum
commentaria.
GRAMMATICVM
INTERPRETANDI GENVS.
Quidam parum solliciti de tractationis Methodo,
uoces tantum et phrases familiari et clariori
modo explicant, quod interpretandi genus, quia
constat Grammatica quadam exegesi uocetur Grammaticum.
Hoc genus secuti sunt Athanasius, Theophilactus,
Ambrosius et multi alij. Est profecto laude dignum,
quod tanti uiri, qui copiose et eleganter disputationes
longas ac orationes de singulis instituere potuissent,
tamen se ad Grammaticos dimiserunt. Sciuerunt
enim inde ueram sententiam petendam esse. Porro huius
generis interpres liberali doctrina instructus esse
debet. Primum enim ipsum habere oportet cognitionem
eius linguae, qua usus est scripti autor, nisi

p.169
malit alienis quam suis oculis uidere. Et si non conceditur
absoluta cognitio, tantam tamen esse oportet peritiam,
ut linguas illas tres inter se conferre possit, Hebraeam,
Grecam et Latinam. Nam his tribus linguis
opus est interpreti Theologo, quarum collationem plus
prodesse animaduertit studiosus, quam magnorum hominum
prolixa [prolixia ed.] commentaria. Deinde ut dextre explicet,
quod recte intelligit, necessaria est Dialectica, quae
saepe grammatico interpreti manus auxiliatrices porrigit.
Iuuabitur etiam non parum Commentarijs de copia,
unde discet uarias eiusdem sententiae reddendae formas.
DIALECTICVM INTERPRETANDI
GENVS.
Alij cum uident in onnibus rebus ordinem primas
tenere partes, Methodum tractationisque
ordinem quaerunt ac monstrant, ostendunt quaestiones,
argumenta, collationem, ad certa capita seu locos communes,
tanquam consultationes ipsas hypotheses reuocant
breuiter. Haec cura huius generis interpreti potissima
est, ut omnia aperte et distincte proponantur ac
declarentur. Verum quoniam hoc genus in Scholis utilissimum
est, breuiter ostendam uiam, quam tuto interpres
in hoc genere sequi poterit, quod ut fiat apertius
totam rem in quatuor Canones includam.

p.170
CANON PRIMVS.
In principio praelectionis alicuius sacri scripti, omnium
primum de doctrinae genere dicat oportet, idque
hoc ordine (ut mihi uidetur) fieri potest commode. Primum,
quale sit doctrinae genus explicet, unde in commendationem
delabi potest. Secundo, autoritas ostendatur.
Tertio, quae sit certitudo et unde petenda, signetur.
Quarto, quae necessitas. Quinto, quae utilitas
et fructus proueniat inde ad auditores monstretur.
Haec quinque capita in principio alicuius libri sacri utiliter
explicantur meo quidem iudicio, nec improbo si
his uel alij adijciat, uel aliqua subtrahat, modo ne auditores
fallat, qui cum discunt Methodum imitationis
etiam auide quaerunt.
CANON SECVNDVS.
Vbi autem iuxta primum hunc Canonem generatim
dictum est de doctrinae genere, commode fit
descensus ad hypothesin, hoc est, ad particulare scriptum
quod explicandum proponitur, in quo loco haec necessario
ei qui Dialecticum interpretandi genus sequitur, dicenda
sunt. Primum quis qualisque sit scripti author,
unde autoritas scripti dependet. Secundo quae fuerit
scribendi occasio, cuius obseruatio ad intelligendum
tractationis ordinem facit. Tertio quis sit status, seu

p.171
quaestio principalis, una ne an plures, unde de genere
causae iudicabitur, et totius scripti conatus hoc est finis
et scopus ultimus deprehendetur. Quarto quae sit
praesentis scripti Methodus seu (quod idem est) quis sit
tractationis ordo, qui nisi teneatur, parum aut nihil
profuerit docentis labor.
CANON TERTIVS.
In omnibus scriptis Propheticis et Apostolicis diligenter
obseruandum est, quod dum docent saepe dilabuntur
in monitiones, reprehensiones, laudationes, minas,
Consolationes etc. quibus accommodant doctrinam
auditoribus, cosque extimulant ad doctrinam suscipiendam,
hoc qui non attendunt, tractationis ordinem
obseruare nec possunt ipsi, nec alijs uiam recte monstras
re. Sed de hoc canone plura dicam infra, ubi agetur
de tractatione copiosa locorum communium.
CANON QVARTVS.
Explicatio singulorum capitum commode fieri potest
hoc ordine. Primo loco in summariam quandam
comprehensionem totum caput contrahatur, quod
dextre nemo nisi Dialecticae peritus facere potest. Nam
quae speciatim et per partes dictu sunt, ad genera et
tota reuocabit, quae accessoria sunt abscindet. Non rerum

p.172
omnia argumenta adhibebit, sed summa rerum
contentus erit, detractis omnibus quae amplificationis,
aut diductionis rerum causa addita sunt. Secundo ordinem
capitis ostendat monstrando quomodo cum praecedentibus
(si aliquid praecessit) cohaereat, partes maiores
signet, et quomodo consequuntur admoneat. Tertio
loco sequatur exegesis textus, notentur loci communes,
ut ad usum omnia conuerti possint. Sed inuentionis
locorum ratio tradetur infra, ubi de locis concionatorijs
agetur, nunc sufficit quid factu opus sit breuiter
ostendisse.
ORATORIVM INTERPRETANDI
GENVS.
Est et Oratorium interpretandi genus in templis
et scholis utilissimum, in quo maxima quaeque
ingenia se exercuerunt, ut Basilius, Gregorius Nazianzenus [Nazianraenus ed.],
Chrysostomus, Augustinus, et multi alij Graeci
et Latini. Hi enim quaestiones singulas fusiori oratione
explicant, Rhetorum more, qua de re rursum
dicendum ubi ad locorum communium tractationem
uentum fuerit.
MIXTVM INTERPRETANDI
GENVS

p.173
Mixtum interpretandi genus est cum interpres
uel superiora omnia miscet, uel quaedam ex ipsis
coniungit, quod non pauci nostro seculo magno cum
fructu faciunt, in quorum numero facile princeps est
Philippus Melanchton, hunc sequuntur praeclarissimi
uiri Bucerus, Caluinus, Brentius et alij multi.
COMMENTARIORVM
VSVS.
Multi abutuntur commentarijs, dum perpetuo
in illis desudant, parum aut nihil textum
Biblicum morantes, qui perinde faciunt atque is qui aliquo
profecturus, in itinere perpetuo morandum constituit.
Sunt enim commentaria instar Statuarum Mercurialium.
Nam quemadmodum hae collocantur, ut
monstrent uiatoribus rectum iter ne aberrent. Sic commentaria
manu ducent lectorem inexercitatum, quibus
non perpetuo utetur sed quemadmodum uiator Statuis
Mercurialibus. Has enim non aspicit uiator ubi uiam
iteratis crebris profectionibus pernouit. Hic primum
admonetur interpres sui muneris, nimirum ut cogitet se
debere uiam monstrare auditoribus eamque expeditissimam,
et non impedire properantes. Deinde et hinc
patet quo in loco habendi sunt discipuli Apostolorum
et eorum successores scripturarum interpretes. Hij

p.174
enim omnes sequendi sunt quatenus habent praeeuntem
scripturam Propheticam et Apostolicam, at si quando
ab hac aberrant, agnoscamus nostram communem in
lapsum facilitatem, et precibus sollicite Deum precemur,
ne sinat nos in pernitiosos errores prolabi.
RATIO FORMANDI
SACRAS CONCIONES.
Methodus concionatoria est certa uia ac ratio,
monstrans rationem sacras conciones formandi.
Et quoniam ea quae necessario in Ecclesia proponenda
sunt, non sunt unius generis, nec una forma tradi posa
sunt, perutile fuerit primum concionum genera, deinde
rationem qua singula cum fructu tractari possint
ostendere, ut futuris sanctissimi ministerij uerbi (quo
nullum est augustius, nullum sanctius) ministris, praescripta
sit quaedam compendiaria ratio formandarum
concionum, quam ipsi usu et exercitatione confirmatum
preceptis Dialecticorum et Rhetorum augere poterunt.
Non noua fingo praecepta, sed communes Dialecticorum
et Rhetorum regulas ad certum materiam
accommodo, et usum Doctorum hominum, quos concionantes
audiui, praeceptis astringo ut facilior sit imitatio,
quae profecto parum erit firma nisi praeceptis iuuetur,
quemadmodum supra in praefatione dictum est.

p.175
GENERA
CONCIONVM.
Est itaque duplex concionandi genus. Vnum Didascalicon.
Alterum paraeneticum. Didascalicon
quidem est simplicium locorum, eorumque tum
personarum, tum rerum et coniunctorum locorum Thesium
et Hypothesium.
Paraeneticum uero Triplex est. Suasorium,
obiurgatorium et consolatorium. Potest autem haec
diuersitas Concionum probari, Primum a diuersitate
auditorum, quibus concio accommodat itur. Nam aut
rudes sunt prorsus et sunt docendi, quo primum genus
pertinet, aut non sunt rudes, sed uel pusillanimes et
sunt consolationibus erigendi, uel pigri et sunt stimulis
incitandi, uel sunt contemptores, et sunt minis castigandi.
Ad hos quadruplices auditores omnes conciones
Christi diriguntur, Alias enim docet ignaros cupientes
discere, alias consolatur et erigit pusillanimes,
Nunc tardiores inhortatur, interdum prophanos minis
territat. Exempla passim in Euangelica historia obtuia
sunt. Deinde idem comprobatur ab usu scripturae
Sanctae. Nam 2. Timo. 3. sic scribit Paulus: Omnis
scriptura diuinitus inspirata et utilis ad doctrinam,
ad redargutionem ad correctionem, ad institutionem,
quae est in iusticia, ut integer sit Dei homo ad omne

p.176
opus bonum apparatus. Hic quadruplex usus scripturae
indicatur, idque quatuor uocibus quae sunt: DIDASKALIA,
ELEGCOS, EPANORQWSIS,
PAIDEIA. Didascalia primo genere
nempe Didascalico tractanda est. ELEGCOS-gr
obiurgationem habet. EPANORQWSIS est cum
lapsus erigitur et stabilitur, quod consolationibus fieri
manifestum est. PAIDEIA_GR puerorum est institutio,
cuius potissima pars ad recta et honesta suadere, et ab
iniquis et turpibus dissuadere. Conuenit itaque nostra
distinctio cum auditorum uarietate, Christi exemplo et
Pauli traditione. Verum quoniam auditores in publicis
coetibus mixti sunt, fit ut Prophetae, Christus, Apostoli,
atque adeo omnes pij ministri uerbi plerumque ex
doctrina extruant consolationes, Suasiones et obiurgationes,
quas uis doctrinae quasi adiunctas habet,
quemadmodum superius dixi fieri in Prophetarum et
Apostolorum scriptis, quorum exempla pios ministros
decet sequi in formandis concionibus. Nec ideo nostra
distinctio est improbanda, ut quae ad rerum tradendarum
naturam pertinet, docetque quae sit ratio obseruanda
in concionibus formandis, tametsi interdum ea quae
nominaui tanquam accessoria digressionis schemate accommodantur,
quod qui non obseruant, nec poterunt
suas recte formare, nec aliorum conciones iudicare, memoriaque

p.177
tenere. Quare concionum genera distinguantur,
et quae adduntur recte extruantur.
DE GENERE
DIDASCALICO.
Didascalica concio est cuius finis est ignorantem
docere auditorem. In hoc concionis genere pius
concionator totos neruos intendet, ut ipse prius rem
docendam exacte cognitam habeat, Deinde ut eiusdem
ploenam Oeconomiam formet apud sese, tum eam explicet
plana et populari oratione, habita ratione non
suae laudis ob eloquentiam, sed potius gloriae Dei promouendae,
et captus praesentium auditorum, quod si fecerit
sperare potest ut auditor non amplius fluctuet opinionibus,
sed doctrinae uerae et perspicuae acquiescat.
Quoniam autem Didascalica concio duplex est,
quemadmodum supra in diuisione admonui, nimirum
simplex siue simplicium locorum, et coniuncta siue
coniunctorum locorum, postulat docendi ratio, ut primo
loco de Didascalica simplici dicatur. Sed quoniam
Didascalica simplici nunc personae, nunc res tractantur,
de personarum tractatione primum dicendum
uidetur.
DE DIDASCALICA SIMPLICI
PERSONARVM.

p.178
Duplex est personarum tractatio, una paradigmatica
seu exemplaris, Altera epidictica seu demonstratiua.
Nam si factum aliquod personae proponitur
paradigma est, at si ta persona describitur EPIDEIXIS
et demonstratio personae existit.
DE PARADIGMATICA
TRACTATIONE
PERSONARVM.
Cum itaque proponitur persona aliqua ex sacris
Historijs, cuius tota uita non describitur, sed factum
personae aliquod producitur, idque uel doctrinae,
uel imitationis, uel admonitionis gratia, paradigmatica
erit tractatio. Hoc modo Paulus Romanis et Galatis
proponit Abrahamum. Hoc modo Epistola ad Hebraeos
Cap:/ 11. magnum Prophetarum ac Regum cathalogum
recensuit, Abrahami facto fidei doctrina et natura docetur,
imitatio commendatur, uocationis exercitia firmantur,
et uerae pietatis fructus et opera. Poenitentia
Manassis, docet lapsos recipi, imitationis causa utiliter
proponitur, admonet de misericordia Dei tum immanem
Ecclesiae persecutorem ac tam impurum idololatram,
ex maera sua bonitate in gratiam recipientis. Verum
hic occurrendum est ijs, qui saepe Sanctorum exemplis
abutuntur. Sunt enim qui scelera sanctorum imitari

p.179
malunt quam uirtutes, et se sanctorum exemplis defendunt.
Sunt etiam qui ex factis sanctorum personalibus
et extraordinarijs mandatis, male extruunt speciem
facti, et tanquam legem uniuersalem commendant. Illi
responsione digni non sunt. Hij admonitione in uiam
reuocandi erunt. Tenere enim eos oportet discrimen,
inter mandata seu praecepta pietatis communia et personalia,
quae tantum uel unum populum, uel unum hominem
attingunt. Hebraei iussi sunt ut spoliarent Aegyptios.
Abraham ex mandato Dei filium in monte
Moria, mactare in holocaustum parat. Haec personalia
facta in specie non accommodanda erant, sed in genere
tantum. Nam ab utroque exemplo discenda est
obedientia erga Deum, in ijs quae a nobis suo uerbo requirit.
In hac quoque personarum exemplari tractatione
notum est Papistas et praecipue Monachos periculose
errasse, qui nescio quos fictitios sanctulos in concionibus
proposuerunt, eosque per totam uitam adeo inculpate
uixisse finxerunt, quod nunquam uel in minimo impegerint.
Huiusmodi ficta personarum descriptio, magis
ad desperationem quam aedificationem conscientiae
luctantis cum magnitudine peccati et irae Dei facit.
Proponantur igitur uera exempla, ficta relinquantur
Poetis, et non ab ijs tractentur, qui oeconomi mysteriorum
Dei a D. Paulo appellantur. Sacra scriptura et

p.180
uera historia suppeditet exempla, qualia sunt Abrahae,
Iob, Ioseph, Manasse, Magdalenae, Latronis conuersi
et similium. Ex huiusmodi enim non solum docere
possumus auditores ueram pietatem, uerumetiam formam
recte uiuendi iuxta uocationis rationem. Meminerit
itaque pius Ecclesiastes exempla utilia pietati proferre,
et non ea quae ad desperationem facere uidentur.
Nunc tempus est ut quae dicta sunt claro paradigmate
declaremus. Et quia nullum Abrabami exemplo illustrius
esse potest, illud examinandum proponam.
Paulus inquit: Credidit Abraham Deo, et imputatum
est illi ad iusticiam. Hic Paulus exemplum
Abrahae potissimum doctrinae gratia producit, et inde
eruit non solum firmam iusticiae doctrinam, uerumetiam
naturam fidei, et qualis uitae sanctimonia credentis
personae esse debeat, extruit. Ad hunc modum discamus
ex imitatione Pauli duo obseruare in exemplis, factum
uidelicet in se, deinde circumstantias personae et
facti. Factum in se docet iusticiam ueram fide in promissiones
Dei constare. Circumstantiae personae et facti
de plurimis rebus admonent. Primum quod circumcisio
non necessario requiratur ad iustificationem. Est
enim Abraham ante circumcisionem iustificatus, sed
postea addita est circumcisio tanquam sigillum iusticiae,
quae est ex fide. Secundo professio uitae Abrahae ante

p.181
iustificationem, testatur eum nullis moeritis proprijs aut
praeparantibus operibus a Deo receptum, sed sola bonitate
Dei. Tertio quod iusticia fidei ad omnes promiscue
pertineat, hoc Abrahamico exemplo indicatur.
Est enim fide iustificatus Abraham antequam ullis notis
externis discreti sunt homines. Ex hac circumstantia
Prophetae haud dubie conciones de uocatione Gentium
extruxerunt. Quarto quod ritus Mosaici non requirantur
a iustificandis, Vt enim sine illis Abraham est
iustificatus, ita qui eius exemplo iustificabuntur, eos
non requirant ad iusticiae complementum. Quinto
quod sine lege morali et operibus in Decalogo praeceptis
contingat iustificatio. Nam si Abrahae exemplo iustificamur,
et is fuit iustificatus annis multis id est
430. ante legem, profecto fieri non potest, ut ex lege sit
iusticia. Verum si quis obijcit legem moralem fuisse
perpetuo, eaque non caruisse Abrahamum, responsio facilis
est. Nulla enim merces debetur operibus, nisi ex
pacto Dei. Nam opera non sunt intrinseca dignitate
meritoria, sed acceptatione Dei, et ratione pacti, firma
est igitur consequentia Pauli: Abraham iustificatus
est fide promissionis, ante editum pactum de operibus, nimirum
qui fecerit ea homo uiuet in eis, Ergo fide et non
operibus est iustificatus. Sexto, quod uera et iustificans
fides sit certa PLHROFORIA, quae non rationis

p.182
argumentis succumbit, sed certo statuit eum qui promisit
mentiri non posse, utut tota rerum natura reclamare
uideatur, et quod fides habeat adiuncta bona opera
et obedientiam erga Deum, quodque nihil charius Christiano
esse debeat, quam diuinae uoluntati obtemperare.
Atque ita Prophetae, pij Reges, Apostoli, atque adeo omnes
pij post Abraham primum ab exemplo didicerunt
ueram iustificandi rationem, deinde ex circumstantijs
personae et facti, de rebus grauissimis admoniti sunt.
Hoc pacto pius concionator exemplo Pauli applicet et
alia exempla, tum in se tum in circumstantiarum varietate,
et semper in accommodatione meminerit respiciendum
esse ad fidei analogiam.
DE EPIDICTICA
PERSONARVM
TRACTATIONE.
Epidictica personarum tractatio totam uitam,
adeoque omnes uitae partes personae alicuius pertractat,
idque eo ordine, quo loci personarum in Erotematis
Philippi recitantur. Est enim is ordo non solum
naturalis, uerumetiam dicenti et audienti commodus.
Verum hoc in primis obseruandum est in Epidictica
personarum tractatione, quod illa membra potissimum
exornanda sunt, ex quibus tria illa supra commemorata,

p.183
Doctrina, Imitatio et Admonitio, peti possunt.
Nam Paulus Rom: 15. de hoc accommodationis modo
admonet, cum inquit: Quaecunque scripta sunt in nostram
doctrinam scripta sunt etc. Debent itaque huiusmodi
membra ad totum Ecclesiae corpus accommodari,
quod fit ubi Hypothesin ad thesin recte transferimus.
Vt si Baptistae uita esset EPIDEIKTIKWS
tractanda, sequendus esset ordo naturalis, dicendumque
esset de parentibus, de conceptione, de natiuitate, de
educatione, de uocatione, de officio, de testimonio Chrissti,
de morte et ijs quae circa mortem et post mortem
contigerunt.
In membro de parentibus haec insunt, quod preces
piorum assiduae tandem exaudiantur, quod afflicti
credentes consequantur ad extremum consolationem,
quod Deus approbet matrimonium sacerdotum. In
membro de conceptione, primum offert se officium Angelorum,
quod sint legati Dei et ministri Ecclesiae. Deinde
quod sit memor Deus suarum promissionum. Tum
quod Dei actio non impediatur impedimentis naturalibus,
hoc est naturae Sterilitate et defectu. Deinde
quia Ioannes adhuc in utero matris agnouerit Christum,
docet quod pueri recipiantur a Deo, et quod a
pueris agnosci et coli uelit Deus. In membro de natiuitate
gratitudo erga Deum pro acceptis beneficijs commendatur.

p.184
Piorum officium mutuum ostenditur, quod
gratulari debeant ijs quibus benedictio Dei contingat.
Denique quod pij debeant suos pueros Deo adferre seu
commendare. Deinde uitae austeritas nobis non Monasticen,
sed sobrietatem et obedientiam erga Deum
commendat. Posthaec in officio ipsius et circumstantijs
personae et officij non solum doctrina, sed etiam
consolatio, constantia in officio, confessio, crux, amor
ueritatis, atque innumerae aliae uirtutes piis commendantur.
Consolatio est quod digito saluatorem monstrauerit.
Constantia, quod Herodis minas et Pharisaeorum
contemnens, Euangelium intrepide docuerit. Confessio,
quod se uocem clamantis in deserto fassus sit.
Crux, quod propter uocationem non solum uagatus sit
sine certis sedibus, sed mortem quoque adire non dubitauerit.
Haec omnia quae sic eruuntur ex personae et
officij circumstantijs, primum pijs ministris uerbi doctrinae,
imitationis et admonitionis gratia proponantur.
Deinde in genere uniuersae Ecclesiae, quantum ad
communia pietatis officia pertinet. Personalia enim
facta non in specie sed in genere accommodanda sunt,
quemadmodum supra admonui.
Est et alia forma tractandi exempla, nimirum
cum non habeatur ratio ordinis, temporum, sed tantum
uirtutum et uitiorum genera recitantur et illustrantur,

p.185
sed haec forma paradigmati subijcienda est. Atque haec
de duplici paradigmatica et Epidictica personarum
tractatione dicta sufficiant. Ratio autem eruendi locos,
per quos exempla accommodantur Ecclesiae, postea
ubi de locis communibus inueniendis tractabitur, exponenda
est, hic sufficit Methodum monstrasse, et paucis
exemplis Methodi usum ostendisse.
DE DIDASCALICA
SIMPLICI RERVM.
Didascalica simplex rerum (hoc est ut usitate uocant
locorum simplicium) est cum de una re
simplici docendus est auditor, ut de Deo, peccato, gratia,
de iusticia Christiana etc. Haec forma subtiliorem
tractandi rationem requirit, et maiori artificio indiget.
Quanquam autem haec Methodus expositione
proprie constat, quemadmodum coniuncta argumentatione,
tamen membra huius formae argumentatione confirmabuntur.
Itaque praesentis formae instrumentum
proprie quidem est expositio. Argumentatio uero adhibetur
fulciendis expositionis partibus. Praeterea
et hoc obseruandum est, quod triplex in hac forma
soleat adhiberi expositio, nimirum Diaeretica, Synthetica
et Analytica, Nam alias alia ratio commodior
est.

p.186
DE DIDASCALICA
SIMPLICI RERVM
DIAERETICA.
Tametsi Diaereticus ordo (cuius membra potissima
sunt definitio et diuisio) tractandi res simplices,
et a Philippo in Methodo Didascalica simplici, et ab
alijs Dialecticis diligenter indicatur: tamen operepraecium
esse iudico hoc loco tractandi rationem praescribere,
quae commoda futura est nouitijs concionatoribus.
Primum itique summa capita proponam. Deinde tractationis
Methodum subijciam.
Sunt igitur haec capita.
1 Definitio.
2 Diuisio seu partitio.
3 Causae.
4 Effectus.
5 Vsus et abusus.
6 Antitheses.
DE DEFINITIONE.
Definitionum aliae nostrae sunt, aliae aduersariorum.
Illas ut ueras exponemus, probabimus,
comprobabimus et colligemus. Has ut falsas confutabimus.
In utroque genere est peculiaris Methodus, sed
de priori prius dicendum est.

p.187
Definitio itaque quam pius concionator, et ueram
et immotam statuet, quatuor habebit partes in tractatione,
expositionem, Rationem, comprobationem et
complexionem.
Expositio est oratio, per quam exponimus nostram
de re aliqua definitionem claris et perspicuis
uerbis.
Est autem definitio Theologica duplex contracta
et copiosa. Illa genere et differentia contenta est.
Haec causas, adiuncta, propria, et circumstantias interdum,
generi et differentiae accommodat. Ratio est
definitionis probatio. Comprobatio, est per quam confirmamus
seu declaramus rationem siue exemplis, siue
alijs declarandi modis. Complexio est breuis expositionis,
Rationis et Comprobationis Comprehensio.
Porro quod dictum est de Ratione et Comprobatione,
ita intelligi uelim, quod non simplex ratio, neque simplex
comprobatio, sed et rationes et comprobationes
plures adhiberi possint, prout commodum auditoribus,
et rei tradendae utile esse uideatur. Deinde et hoc
obseruandum est, quod definitio copiosa confirmandae
Analysi prius resoluenda sit in propositiones, interdum
etiam in terminos. Deinde rursus paulatim coniungendae
sunt partes per Synthesin, et ostendenda definitionis
necessitas. Atque haec omnia rationi definitionis

p.188
subijcienda sunt. Nunc exemplo uno atque altero praecepta
illustremus, ac sumamus primum definiendum
matrimonium. Matrimonium itaque est uiri et mulieris
legittima coniunctio (haec definitionis expositio est,
sequitur ratio) scriptum est enim: Quamobrem relinquet
homo patrem et matrem, et adhaerebit uxori suae
(sequitur Comprobatio) Si haec uerba rite examinentur
in ipsis inueniemus quae posuimus in definitione. Primum
enim testantur coniunctionem debere esse, quae legittima
est, cum fit iuxta uerbum Dei, et uoluntatem
Dei. Deinde cum dicit: Erunt duo in carne una, unius
uiri et unius uxoris uult copulam, non unius uiri, et
multarum uxorum, neque unius uxoris et multorum
uirorum, quemadmodum et primum coniugum Adam
et Euae testatur. (Sequitur Complexio) Cum itaque Deus
sua lege praeceperit ut legittime copulentur personae,
ut sint non plures personae in matrimonio quam duae,
relinquitur matrimonium esse legittimam uiri ac mulieris
coniunctionem. Ex hoc exemplo utcunque intelligi
potest tractatio definitionis simplicis, quam si ad Dialectices
leges et normas reuocare uelis, Prima pars
quaestio dicitur, altera ratio, Tertia rationis confirmatio
siue Aetiologa, Quarta Conclusio, in qua Hypothetica
forma ipsa ratio cum quaestione repetitur. Verum
membrorum appellationes, quas superius recitaui,

p.189
tractationi populari seruiunt magis, ut quae intellectu
faciliores sunt.
Addamus etiam exemplum copiosae definitionis,
quod fusius explicemus, ac sumamus definiendum Euangelium.
Euangelium itaque est doctrina diuinitus reuelata,
in qua annunciatur liberatio a peccato, maledictione
legis et ira Dei, et proclamatur remissio peccatorum,
salus et uita aeterna, credentibus in filium Dei
propter eiusdem uictimam, ut bonitas et misericordia
Dei praedicentur, utque liberati per filium, fructus Euangelio
dignos edant. Hactenus expositio definitionis, quae
Analysi resoluenda est in has propositiones, quarum prima
est, quod Euangelium sit doctrina diuinitus reuelata.
Secunda, quod Euangelium annunciet liberationem a
peccato, maledictione legis, ira Dei etc. Tertia, quod
proclamet remissionem peccatorum, salutem et uitam
aeternam. Quarta, quod haec beneficia contingant [contingat ed.] credentibus
in Christum. Quinta, quod Euangelij uis resideat in
uictima Christi. Sexta, quod ex Euangelio Deus sit praedicandus.
Septima, quod homo gratitudinem suam Deo
exhibere debeat, pie uiuendo. Has propositiones ordine
confirmare oportet. Sequitur ergo ratio primae propositionis.
Euangelium enim esse doctrinam diuinitus reuelatam.
Paulus clare docet, uocans Evangelium mysterium absconditum
a seculis. Comprobatio. Quibus uerbis aperte

p.190
docet ex humana ratione non pendere Euangelium.
Nam si rato ullo pacto potuisset hanc doctrinam perspicere
suo acumine, nequaquam mysterium absconditum
a seculis dicendum esset (Ratio secundae propositionis)
Deinde annunciari in Euangelio liberationem a
peccato, a maledictione legis et ira Dei, multa testimonia
docent Prophetica et Apostolica. Daniel aperte
dicit Christum ablaturum peccatum. Paulus maledictionem
legis per Christi aduentum abolitum docet. Pater
clamat de coelo se per filium placatum (Comprobatio)
hoc uerum esse experti sunt omnes pij, testimonium
habentes spiritus sancti, per quem clamant Abba pater,
quod profecto non facerent, nisi certo statuerent ablatum
peccatum, maledictionem legis abolitam, iram
Dei placatam: Ratio tertiae propositionis, proclamari
porro in Euangelio remissionem peccatorum, salutem
et uitam aeternam, testantur haec testimonia, Ipse Dominus
dicit sic scriptum esse, quod oporteat praedicari in
ipsius nomine poenitentiam et remissionem peccatorum,
incipiente praedicatione a Hierusalem. Marci ultimo
promittitur salus credentibus. Similiter Rom:/ 10.
Praeterea Dominus ipse uitam aeternam promittit in se
credentibus. Quid multis? Vniuersa scriptura sacra
remissionem peccatorum, salutem et uitam aeternam
pollicetur populo Euangelium amplectenti (comprobatio)

p.191
fieri enim non possit quin (sublata ira Dei maledictione
legis ac peccato) salus, iusticia et uita sit parta. Verum
quia haec non contingunt omnibus (Cain enim, Iudas,
Saul et multi alij perierunt, et hodie magna pars
mundi, proh dolor, ruit in aeternum exitium) in definitione
additum est quarto loco, quod haec beneficia contingant
credentibus (Ratio) Clare enim dicit Dominus:
Qui credit in me non peribit, sed habebit uitam aeternam
(Comprobatio) Et ne quis hoc ex conditione operum
pendere existimet, Paulus hominem iustificari fide
sine operibus scribit, et prolixis disputationibus confirmat
ad Rom:/ et Galat:/ Porro quinto loco additum
est quod Euangelij uis in Christi uictima resideat (Ratio)
Sic enim Paulus inquit: per redemptionem quae est
in Christo Iesu (Comprobatio) Vox etenim qua Paulus
hic utitur est APOLYTRWSIS, hoc est redemptio
quae fit dato precio pro capitis poena. LYTPON
enim proprie precium liberationis est, Tale precium
pro nobis soluit Christus, quando factus est pro nobis
peccatum, ut nos fieremus iusticia Dei. Praeterea sexto
loco adiectum est, Deum praedicandum esse propter suam
bonitatem et misericordiam (Ratio) Id quod satis
conuincit Angelorum cohors, canens nato Domino
hunc hymnum Deo: Gloria in excelsis Deo, et in terra
pax, hominibus EUDOKIA (Comprobatio) Hoc

p.192
namque ideo factum existimemus esse, ut omnes qui hunc
Christum agnoscunt, discant Angelorum exemplo bonitatem
et misericordiam Dei praedicare, praesertim
cum ipsa natura clamitet gratitudinem reddendam esse
bene meritis. Postremo loco additur de fructibus, quos
edere debent liberati per Euangelium Ratio) quod
confirmatur testimonio Pauli dicentis, nos in Christo
Ihesu creatos ad bona opera, in quibus nos ambulare
uult Dominus. (Comprobatio) Quomodo enim conuenirent
ista, nos liberatos a peccato, et tamen facere desideria
peccati, Cum Paulus dicat, apparuisse gratiam
Dei salutarem omnibus hominibus, ut abnegata impietate
et humanis desiderijs, sobrie et pie et iuste uiuamus
etc. (Complexio) Cum igitur firmis demonstrauimus
rationibus per Euangelium tolli peccatum, maledictionem
legis, et iram Dei, et succedere in horum
locum iusticiam, salutem et uitam propter Christum,
dum in ipsum credimus, et quod uelit nos Deus propter
hoc beneficium suam bonitatem praedicare, ac uita
tota gratitudinem ostendere, sequitur quod antea proposuimus,
Euangelium esse doctrinam diuinitus reuelatam,
in qua annunciatur etc. Atque in hunc modum, tractata
nostra definitione, si sunt qui aliter sentiunt, confutandi
sunt Methodo confutatoria, quae constat propositione,
sublatione, opposita propositione, et solutione.

p.193
Propositio hoc loco est sublationis pollicitatio.
Sublatio, est ipsa aduersariorum propositio. Opposita
propositio, est solutionis pollicitatio. Solutio, est confirmatio
oppositae propositionis. Sed res breui exemplo
illustretur, Nec me clam est quod aduersarij nostri
Papistae garriant (haec confutationis propositio est, sequitur
Sublatio) Euangelium esse nouam legem de non
uindicando, de abijciendis facultatibus, de non iurando
etc. (Sequitur oppositi propositio) Verum id quam
friuolum sit, non est difficile ostendere. (Sequitur Solutjo)
Id enim quod asserunt ex diametro pugnat cum
Christi sacrificio, adeoque cum uniuersa scriptura, quae
fide nos consequi Euangelij beneficia clamitat. An non
clara sunt uerba Pauli? Si iusticia est ex lege, Christus
frustra mortuus est. Haec oppositae propositionis confirmatio,
ex locis confirmatorijs, hoc est Dialecticis
petenda est, de qua re dicam in coniuncta locorum Methodo.
Verum quid generaliter tum in confirmationibus,
tum in confutationibus obseruandum sit, hic admonendi
sunt Studiosi. Primum itaque postquam perspicuis
argumentis confirmaueris ANTIPRWTASIN,
ordine aduersariorum argument diluenda sunt,
et si res ita patitur, omnium primum genus sumendum
est, et postea ad specialia argumenta descendendum,
ut in praesenti causa. Primum confutandum est

p.194
Euangelium esse legem, Deinde non esse legem de uindictae
prohibitione, de abiectione facultatum, de non iurando
etc.
Praeterea et hoc cum in confirmatione nostrae
sententiae, tum in confutatione aduersae partis diligenter
spectandum est, ut praeocupes ea quae uel prudentia carnis,
uel aduersaria pars obijcere possit contra ea quae
dicis, et ea confutes. Hoc Paulo usitatissimum fuisse
apparet in ipsius scriptis. Quemadmodum in proposita
confutatione sententiae Papistarum, quod Euangelium
sit noua lex. Caro ingrata Deo inde arma arripit,
contra doctrinam operum et infert hoc pacto. Si Euangelium
liberat nos sine operibus nostris cur igitur bene
operemur: Haec obiectio per occupationem tollenda
est, Atque ita in omnibus partibus concionis spectabit fidus
Ecclesiastes quid contra dici possit. Sed praecepta
copiose confutationis et confirmationis infra tradenda
sunt.
DE DIVISIONE ET
PARTITIONE.
Hoc Methodi membrum commode in hunc modum
tractari potest. Si primum exponas tuam diuisionem
seu partitionem. Secundo probes. Tertio Comprobes.
Quarto colligas rursus. Exemplum diuisionis
sit hoc. Audiuimus quid sit lex, sequitur ut quotuplex

p.195
sit dicatur (huiusmodi enim transitionis formula
utendum est cum de uno in aliud descenditur) Est autem
lex Dei Triplex, Moralis, Ceremonialis, et Iudicialis.
Haec expositio fuit (Ratio) Omnis enim lex Dei
aut mores format, aut ritus commendat, aut iudicia exercet
(Comprobatio) His enim rite hominis uita conseruatur
et gubernatur. In ciuili enim uita, iudicijs opus
est, in Ecclesiae coetu Ceremoniae sunt necessariae, religionem
animi erga Deum, et pietatem erga homines
(in spirituali Dei regno) morum praeceptis constare
manifestum est (collectio) firmum est igitur quod proposuimus,
legem Dei esse triplicem, moralem, Ceremonialem,
iudicialem, praesertim cum his tribus uitae recta
gubernatio constet, siue uitam communem spectes,
siue Ecclesiam, siue spirituale Dei regnum. Haec diuisionis
membra si obscura sunt definitionibus et subdiuisionibus
explicentur, ac rationibus et exemplis illustrentur.
Verum si aduersarius aliam diuisionen, eamque
falsam obtrudit, confutationis Methodo euertenda est.
Exemplo non opus est in re aperta. Porro partitio eadem
ratione instituenda est, ut poenitentiae partes sunt
Contritio, fides et studium recte formandi uitam (Ratio)
peccati enim nos poenitere oportet. Et quia haec
contritio nihil prodest, nisi accedat fides in Christum,
necessario et haec additur, et quia neutrum horum

p.196
uerum est, nisi sequatur studium recte et pie uiuendi,
necessario cum superioribus coniungitur bonum propositum
(Comprobatio) Nam uidemus et scripturam
et exempla haec tria coniungere. Dauid lapsus dolet
se peccasse, confugit per fidem ad misericordiam, et
reliquam uitam quanta potuit diligentia innocentem
conseruauit. Haec partitionis membra si definitionibus
et diuisionibus, et earum rationibus diffunduntur,
magna orationis et utilis copia exurget.
DE CAVSIS.
Iam rei causas addere oportet prorsus naturali ordine,
et per seiunctionem excludendae sunt quae putantur
rei causae et non sunt. Singulis causarum generibus
suae rationes ex uerbo domini adijciendae sunt. Causae
coniunctae concurrunt in suis actionibus, et stant
mutuis auxilijs, singulaeque proprium quiddam habent
in actionibus. Quare causarum ordines diligenter considerandi
sunt, ne fiat causarum confusio, unde postea
magnae tenebrae exoriuntur. Deinde et hoc obseruandum
est, cum aliquid praecipitur aut prohibetur, omnes
coordinatas causas praecipi aut prohiberi. Vt cum sanctificatio
nominis Dei praecipitur, quae fieri nequit sine
fide, et haec non sine noticia Dei contingit, quae notitia
Dei sine praedicatione uerbi Dei esse non potest. Ergo

p.197
cum iubemur petere sanctificationem nominis Dei haec
ordine petimus, praedicationem uerbi, noticiam Dei, fidem,
et ipsam nominis Dei sanctificationem. Nunc
breuiter exemplum subijciam. Vt poenitentiae causae
sunt non hominis liberum arbitrium. Haec seiunctio
est. Sed primum uerbum Dei, Deinde spiritus sanctus,
qui intus arguit peccatum, et excitat odium peccati in
corde hominis, Tum uoluntas motui diuino et uerbo
non repugnans. Fines sunt gloria Dei et salus poenitentis.
Hae sunt coniunctae causae, et stant mutuis auxilijs
in suis actionibus, et facile apparet singulas quiddam
proprium habere in suo ordine ad effectum. Porro
quomodo haec sint explicanda definitionibus et
confirmanda testimonijs, ex superioribus praeceptis
intelligitur.
DE EFFECTV.
Effectus exponantur, probentur, comprobentur et
colligantur, et qui falso rei tribuuntur, confutationis
Methodo euertantur, ut si quis dicat, contritionem
mereri remissionem peccatorum, Confutandus est eo
modo, quem supra indicaui.
DE VSV ET
ABVSV.

p.198
Si fuit res in abusu, confutetur abusus confutationis
Methodo. Deinde uerus usus exponatur, probetur
et comprobetur.
DE ANTITHESIBVS.
Antitheses non certum locum habent, neque in
hac Methodo, neque in alijs, sed passim interserendae
sunt illustrationis et amplificationis gratia. Putant
enim Rhetores nihil magis facere ad perspicuitatem,
quam Antithesium seu contrariorum collationem.
DE DIDASCALICA
SIMPLICI SYNTHETICA.
Expositio Synthetica est quando exordimur ab ijs
quae antegressa sunt rem, et paulatim per gradus
componimus ea et cumulamus donec omnia illa collecta
uidentur, quae ad rei naturam excutiendam sufficiunt.
Vt si de pace quam cum Deo habemus per fidem, dicendum
esset, haec KATA SYNQESIN exponi possent.
Primum quae offensa. 2. Offensae partes. 3. Mediator.
4. Compensatio iniuriae et damni, seu satisfactio.
5. Reconciliatio. 6. Pactum reconciliationis.
7. Pacis declaratio seu promulgatio. 8. Fructus pacis.
Hae si sigillatim confirmarentur, Comprobarentur
et illustrarentur testimonijs et exemplis copiosa

p.199
emergeret oratio. Hoc pacto SYNQESIS sequitur
ordinem naturae et omnes quae praecedunt natura
quaestiones, inuestigat, exponit, probat, comprobat,
Antithesibus, exemplis, similibus et dissimilibus illustrat.
Porro et hoc obseruandum est, quod copiosae
definitiones hac Methodo extruantur.
DE DIDASDALICA SIMPLICI
ANALYTICA.
Analytica exposito est quando a toto uel fine exordimur,
et deinde partes et ea quae ad finem
requiruntur inuestigemus, ordine plane superiori contrario,
ut si de oratione dicendum esset, hac Methodo
primum quid esset inuocatio (habet enim definitio totius
rationem) et quis eius finis exponendum. Deinde
quae ad orationem tanquam necessaria membra pertinent
enumerandum esset, ut sunt affectus mentis, Causae
cur orandum, quis orandus, per quem et quid orandum,
quae memoriae gratia complecti soleo hoc uersiculo.
Affectus, causae, quis, per quem, quidque petendum.
Postremo addi possunt circumstantiae indifferentes,
ut orationis circumstantiae indifferentes sunt, Locus,
tempus, gestus. Haec profecto si scripturis et exemplis
probentur et illustrentur, magna et utilis orationis
copia nascetur.

p.200
Porro quae hactenus dicta sunt de simplici rerum
seu locorum tractatione, ita intelligantur oportet, quod
sic fieri debeant omnia iuxta diuersarum Methodorum
simplicium quaestionum rationem artificiosam. Verum
quoniam uarietas exercitatos delectat, interdum harum
Methodorum leges ad amussim non sequuntur concionatores
docti, sed auditores quasi in consilium adhibent,
et ea deligunt ex magna copia, quae praesentibus
auditoribus quam utilissima cognitu fore arbitrantur.
Atque hanc tractandi rationem nonnulli Methodum
prudentiae appellant, quae circumstantias auditorum
praesentium et rerum pondera metitur. Ve si quis de
lege Dei esset dicturus, hic primum auditores contemplaretur,
deinde rei pondus consideraret, Tum facile
ad pauca capita captu facilia reuocaret tractationem,
et primum forte quid lex sit exponeret. Secundo an
quisquam legi Dei satisfaciat, Tertio quis usus cum nemo
satisfacit, Quarto qualis legis abrogatio intelligenda
sit. Similiter fieri potest in alijs quaestionibus simplicibus.
Quamquam autem haec ita sint, nouitijs tamen
concionatoribus, qui nondum exercitati sunt, profuerit
artis Methodum sequi quam exposui, idque tum
propter memoriam confirmandam, tum ut exercitati diu
multumque possint postea utrumque genus foeliciter
sequi.

p.201
Porro est et hoc admonendum, quod in locorum
siue simplicium, siue coniunctorum tractatione, si plures
sunt loci, obseruare oporteat, ut is locus, qui natura
praecedit, etiam tractatione praecedat. Vt si de peccato
et gratia esset habenda oratio, de peccato prius quam
de gratia dicendum esset, Sed si prorsus discreti sunt
loci, nihil refert, quo ordine eos explices nisi forte alter
alteri in confirmatione opem ferat, Tum enim is prior
loco explicandus est, quo explicato iuuetur alter.
DE DIDASCALICA
CONIVNCTA.
Didascalica Concio coniuncta, siue coniunctorum
locorum, est quando certi loci coniuncti, hoc est
propositiones, theses et Hypotheses tractantur quod
fit proprie Methodo confirmatoria et confutatoria,
plerumque tamen accidit, ut mixta Methodus adhibeatur.
Nam si propositionis partes obscurae sunt, Analysis
eas retexet, et partes seorsim proponet. Diaeresis
propositas partes explicabit, postea Synthesis componet,
ac Methodus confirmandi ac confutandi compositum
probabit, et quod cum eo pugnat confutabit. Vt si
prima precatio tractanda proponeretur: Sanctificetur
nomen tuum. Hic necessario primum Analysis esset
adhibenda, quae in duas simplices partes retexeret hanc

p.202
propositionem, in nomen Dei et sanctificandi uerbum.
Deinde Diaeresis utramque partem unam post alteram
definitionibus et diuisionibus explicaret, Tum Sons
thesis rursus componeret partes. Hinc iam confirmatio
et confutatio tempestiue adhiberetur, Atque hoc praeceptum
perpetuo sequendum est, ubi partes propositionis
explicatione indigent, alias minime. Praeterea in
parabolis Domini et alijs adhibenda est Analysis, ut
primum retextas partes proponas. Deinde easdem per
comparationem rei ad quam pertinet parabola accomomodes.
Tum extrues doctrinas et pareneses, ut in crastino
Euangelio in parabola de semine partes parabolae
sunt quinque: Seminator, Semen, Seminatio, Terra,
Fructus. Seminatori Deus: Semini uerbum Dei: Seminationi
praedicatio uerbi: Terrae auditores uerbi:
Fructui seminis, fructus uerbi comparentur. His explicatis
extrues doctrinas et paraeneses, Vt doctrinae
praesentis parabolae sunt: Prima sollicitudo Dei de nostra
salute procuranda. Confertur enim hic Dominus
diligenti agricolae. Secunda dignitas uerbi. Tertia
dignitas ministerij. Quarta quod nobis et diabolo
imputandum sit, si fructum non ferat uerbum.
Porro paraeneses ex fine parabolae extruendae
sunt. Sunt autem fines praesentis parabolae, ut Dominus
excitet auditores ad uerbi amorem, ut arguat negligentes,

p.203
ut consoletur obedientes. Coeterum in huius concionis
genere, adhuc maior concionatoris uis et prudentia
requiritur. Quare ut in hac parte satis alioqui
difficili, iuuem nonnihil nouitios concionatores, ordine
duo tradam. Primum enim Methodum inueniendi locos
ostendam. Deinde rationem indicabo, eosdem copiose
et utiliter tractandi, in quibus duobus capitibus
tota haec facultas mihi consistere uidetur.
DE INVENTIONE LOCORVM
COMMVNIVM.
Ne quis, quod primum in buccam uenit, arripiat
tanquam locum communem, quemadmodum illi
facere consueuerunt, qui ex singulis fere uocibus aliquid
uenantur, parum solliciti, siue ad negocium pertineat
propositum, siue non, ut qui hoc solum quaerunt
ut magni architecti, et locorum communium non imperiti
fabri uideantur, opus est praeceptis, intra quorum
septa animus inquirentis contineatur. Et tametsi res
maior est, quam ut paucis praeceptis absolui possit: tamen
prodest nouitijs communia quaedam praecepta tenere,
quae sequi tuto et cum fructu eorum quos docebunt,
possunt.
Primum itaque omnium lecto et intellecto textu
aliquo, quaeratur textus occasio, summaria compraehensio

p.204
et finis seu usus quod quomodo fieri debeat in
Dialectico interpretandi genere superius declaratum
est. Deinde textus partes seu propositiones quaerantur.
Tum ex his iuxta sequentes regulas loci eruantur
communes, qui ad finem rei propositae facere uidentur.
REGVLA PRIMA.
Si propositionis subiectum fuerit singularis terminus,
loco eius ponit gradatim superiora hoc est
speciem primo loco. Deinde genus proximum, Tum
si uidebitur adhuc superius genus, et componantur
haec ordine cum propositionis praedicato. Psalmo 122.
In principio haec est propositio. Laetor, inquit Dauid,
cum mihi dicitur, in domum Domini camus. Primum
facito Enallagen personae in hunc modum. Dauid laetatur
cum dicitur ei in domum Domini eamus. Hic iuxta
regulam, primum regis uocabulum. Deinde magistratus.
Tum hominis ponito. Hoc facto, coniungito
haec ordine cum praedicato, in hunc modum. Regium
est laetari cum subditi consentiunt in religione. Magistratus
est laetari quod habeant subditos, qui secum
consentiant in religione. Omnium hominum gaudium
esse debet, consentire in cultu Deo praestando. Ecce tot
theses haec prima et puerilis regula subministrauit,
quarum ultima communissima est, et in plurimas Hypotheses

p.205
diffundi potest, de quarum certitudine ex regula
sequenti iudicandum est. Approbato exemplo in
subiecto, approbatur res in genere. Cum igitur in Dauide
approbatur hoc factum, res in genere improbari
non debet, et contra. Reprobato exemplo in subiecto,
reprobatur res in genere, ut Oxias Rex Iuda inuadens
alienum officium displicuit Deo, Ergo reges atque adeo
omnes qui aliena agunt Deo displicent, fuit enim non
regum sed sacerdotum officium, offerre incensum
Thymiamatis.
SECVNDA REGVLA.
Si in locum praedicati substituantur gradatim superiora
ut species proximae, postea genera alia atque
alia, copiosa emerget locorum inuentio. Haec regula
saepissime quidem in alijs rebus, sed semper in Christi
historijs sequenda est. Vt Christus sanat Samaritanum
leprosum inuocantem, Sed quia hic Samaritanus est
Ethnicus, afflictus homo, collige hinc Christum iuuare
Ethnicos afflictos et omnes homines, qui ipsum inuocant.
Et quia ex Christi particularibus factis
colligitur eiusdem officium in genere, licet in
hunc modum locum extruere, quod Christi
seu Messiae officium sit iuuare miseros
et afflictos se inuocantes.

p.206
TERTIA REGVLA.
Si in locum tum subiecti tum praedicati substituas per
gradus species et genera, copia communium propositionum
nascetur. Vt Dauid committens adulterium
est expulsus regno. Ergo reges grauiter delinquentes
punientur, atque adeo omnes qui flagitiose uiuunt.
supplicia aliquando debita luent. Colluuies impiorum
hominum Cataclysmo absorpta est. Ergo flagitiosi
aliquando poenas daturi sunt.
QVARTA REGVLA.
Aliquando prodest ex concretis Abstracta facere,
ut mulier Cananea credens Matth. 15. in necessitate
Christum accedit, inuocat, non patitur repulsam,
sed magis instat, quemadmodum et Archisynagogus,
qui credens secum totam domum conuertit ad Dominium.
Hinc collige fidei proprietates, nimirum quod fides in
necessitate constitutum hominem impellit ad Christum,
ut eum inuocet, instare facit, ut impetret, augmentum
dum tentatur, sumit, ac tandem gratissimos Deo fructus
edit. Haec regula ex loco coniugatorum uim habet.
Sed quoniam quae de fide recitaui praecipua sunt fidei
momenta, ea in duos uersiculos inclusi, hoc pacto.
Vera fides Christum petit et rogat instat, ab ipso
Impetrat, et crescit fructificatque simul.

p.207
Aliud exemplum. Beatus uir qui timet Dominum.
Locus communis: Vera beatitudo consistit in timore
Domini. Huius regulae usus est magnus non solum
in locorum inuentione, uerumetiam in definiendis
concretis. Nam quemadmodum Aristoteles et Rodolphus
docent ex descriptione concretorum colliguntur
abstractorum definitiones. Vt si quid pietas sit uelis
definire, sume concretum pius in illustri exemplo. vt
Abraham pius timet Deum, ueraque fide et obedientia
illum colit. Ergo pietas est timor Dei, fides et obedientia
erga ipsum. Hac uia Aristoteles multarum uirtutum
differentias inuestigauit, quam sibi non inutilem
fore facile animaduertent Studiosi Theologiae.
QVINTA REGVLA.
Diligenter quae rem praepositam antecedunt, quae
cum eadem coniuncta sunt, et quae eam necessario
consequuntur spectanda erunt, atque in locos communes
includenda, ut Psal:/ 2. Beati omnes qui confidunt
in eo. Primum hic ex antecedentibus sequitur, sine
Christo neminem beatum esse. Nam si tum demum
fiunt beati quando in Christo confidunt, sine hac fiducia
miseri sunt omnes mortales. Hic locus etiam a contrario
sensu concluditur hoc modo. Omnes confidentes
in Christo sunt beati, Ergo omnes non confidentes

p.208
in eo non sunt beati, Si non beati certe miseri sunt. Vides
ut hic locus suppeditat occasionem de miseria humani
generis disserendi. Secundus locus est ex adiunctis,
qui secundum quartam regulam extruitur, uidelicet
quod uera foelicitas et beatitudo sita sit in fiducia
Christi. Tertius locus, quod uniuersale sit beneficium.
Generalis enim propositio ad nullam gentem aut hominem
restricta, sed omnibus offertur beneficium, qui
confidere in ipso non recusant. Quartus locus, quod
fiducia in Christum sit modus, per quem beneficiorum
Christi redduntur homines participes. Quintus, ex
hoc loco sequitur locus de Christi diuinitate. Nam si
fiducia in solo Deo reponenda est, et beatus pronunciatur
qui confidit in Christo, sequitur profecto Christum
uerum Deum esse.
SEXTA REGVLA.
Causarum et effectuum necessaria consecutio non
est negligenda. Nam si causa ponitur effectus
concluditur potentia, ut in symbolo dum agnoscimus
deum omnipotentem, fides inde eruit duplicem effectum,
Vnum quod Deus possit benefacere quibus uult. Alterum
quod sit illi facultas defendendi quos in suam tutelam
assumit. Sed addamus illustrius exemplum. In
coena Domini ex causarum et effectuum consequutione,

p.209
colligendae sunt hypotheses de uera Sacramenti meditatione.
Cum itaque Coena Domini Sacramentum sit
nostre per mortem Christi redemptionis, primum coenae
celebratio, cogitationem de peccato mentibus instillat.
Nam ob peccatum mortuus est Dominus. Secundo admonet
de uictima peracta, ad redimendum humanum
genus a iure peccati. Tertio huius uictimae dignitas et
excellentia cogitationem suggerit pijs mentibus, non solum
de magnitudine irae Dei, percutientis filium propter
peccat nostra, et inenarrabili misericordia Det
recipientis nos in gratiam propter uictimam filij, sed
etiam de amore filij intercedentis pro nobis et deriuantis
in se iram patris. Quarto, contritio quidem ex
cogitatione peccate et ire Dei nascitur. Fides uero ex
inenarrabili misericordia Dei et amore filij persoluentis
LYTPON pro nobis, excitatur. Quinto, haec
fides confirmatur et augetur usu Sacramenti tantae rei.
Sexto, fides confirmata et aucta Deo gratam se exhibet,
uitam pie honeste et iuste instituit, proximum cum
quo habet communem LYTRWTHN diligit.
Ecce quantam doctrinam, quantam copiam, quam
piam meditationem sacrae coenae, consequutio causarum
et effectuum suppeditat.
Aliud exemplum. Christus remittit peccata sua
authoritate. Hic effectus monstrat Christi diuinitatem,

p.210
Latro obiurgat blasphemantem socium et Christum
inuocat, ex quibus effectibus, Contricio, fides et noua
uita latronis concluditur.
SEPTIMA REGVLA..
Quaeratur repugnans dicti, et repugnans consequentis
dicti, Vnde duo locorum genera oriuntur.
Sit dictum: qui aliud Euangelium docuerit Anathema
sit. Hic repugnans dicti est, Qui idem Euangelium
docuerit, non est Anathema. Consequens dicti,
quod Papa sit Anathema. Aliud enim Euangelium docet.
Huius repugnans destruitur, ut Papa non est Ecclesiae
caput, et Papae non esse obtemperandum.
OCTAVA REGVLA.
Prodest interdum per contrarium sensum locum
extruere, uidelicet cum termini sunt pares, ut iustus
ex fide uiuit. Ergo non iustus ex fide non uiuit, ex
quo sequitur neque ex operibus esse iusticiam, neque uitam.
Atque ita Paulus colligit ad Galat:/ 3. Quoniam
autem inquit in lege nemo iustificatur, manifestum est,
quia scriptum est, iustus ex fide uiuit. Similiter forma
per contrapositionem, interdum locos ministrat. Vt
omnis qui ex Deo est, uerba Dei audit. Hic locus per
contrapositionem colligit eum qui non audit uerbum
Dei non esse a Deo.

p.211
Hae sunt regulae inuentionis locorum praecipuae,
quarum fontes sunt loci Dialectici et regulae consequentiarum,
et possent his plures addi, sed has puto
sufficere nouitijs concionatoribus, quas si fuerint sequuti,
et ipsis in quaerendis locis communibus expedita
erit ratio, et ab alijs notatos locos dextre iudicabunt.
Deinde et hinc iudicare possunt cur non semper eosdem
locos diuersi autores commonstrent. Ratio enim
discriminis est, cum diuersitas inuentionis, tum quod
alij loci alijs autoribus magis arriserint. Postquam
autem pius Ecclesiastes locos inuenit, examen apud se
locorum inibit. Huic examini triplex instrumentum
adhibebit. Primum enim dispiciet an alicubi in scriptura
locus inuentus expresse ad uerbum habeatur. Deinde
demonstratione ad impossibile examinetur locus,
si expressus uerbo Domini non est. Tertio, Syllogismo
aliquo concludatur locus, et per conuersionem syllogisticam,
tanquam ad lydium lapidem probetur. Demonstrationis
ad impossibile sit hoc exemplum. Locus probandus.
Christiani possunt tenere propria. Huius loci
assume oppositum. Nulli Christiani possunt tenere
proprium. Iam quaere propositionem aperte ueram.
quae cum opposito potest altera praemissarum esse in syllogismo.
Vt omnes qui dabunt eleemosinas debent habere
propria, ex quibus duobus praemissis sequitur conclusio

p.212
falsissima, uidelicet quod nulli Christiani dabunt
eleemosinas, ex huius aperta falsitate, destruenda est
altera praemissarum. Quare cum maior aperte sit uera,
sequitur minorem esse falsam. Hinc iam infertur ex
lege contradictionis, loci propositi ueritas. Iam colligamus
quod diximus. Omnes qui dabunt eleemosinas
debent habere proprium, Nulli Christiani possunt habere
proprium. Ergo nulli Christiani dabunt eleemosinas,
sed conclusio est falsa, ergo altera praemissarum,
non autem maior ergo minor quae dicit, Nulli Christiani
possunt habere propria.
Conuersionis syllogisticae sit hoc exemplum. Locus.
Quidam audientes uerbum non sunt pij. Syllogismus.
Nulli ambulantes secundum carnem sunt pij.
Quidam audientes uerbum ambulant secundum carnem,
Ergo quidam audientes uerbum non sunt pij.
Conuerte in hunc modum. Si quia nulli ambulantes secundum
carnem sunt pij, Et quidam audientes uerbum,
ambulant secundum carnem. Ideo quidam audientes
uerbum non sunt pij. Siquidem omnes audientes uerbum
sunt pij, siue nulli ambulantes secundum carnem
sunt pij, Nulli audientes uerbum ambulabunt secundum
carnem, siue quidam audientes uerbum, ambulant secundum
carnem, Certe quidam ambulantes secundum
carnem erunt pij, sed et nulli ambulantes secundum

p.213
carnem sunt pij, et quidam audientes uerbum ambulant
secundum carnem, Stat itaque firma conclusio,
quosdam audientes uerbum non esse pios.
DE RATIONE LOCOS
INVENTOS COPIOSE ET
VTILITER TRACTANDI.
Ad copiosam et utilem locorum tractationem
quatuor potissimum requiruntur, quorum primum
est diductio quaestionum, hoc est locorum inuentorum,
Alterum copiosa confirmatio, Tertium digressio,
Postremum artificiosa conclusio. De his quatuor
eo quo proposita sunt ordine dicam, singula praeceptis
et exemplis declaraturus.
DE DIDVCTIONE
QVAESTIONVM.
Hic non de inuentione locorum communium, de
qua iam dictum est, sed de loci communis inuenti
diductione, hoc est multiplicatione in plures quaestiones
seu locos dicendum est. Diducitur autem locus inuentus
uel in simplices locos, uel in coniunctos. Vt si quartum
praeceptum explicandum proponeretur. Primum
hic locum communem quaereres iuxta praescriptum primae
regulae hoc pacto, Parentes sunt honorandi, parentes

p.214
superiores sunt, Ergo superiores honorandi sunt.
Hic locus communis in tractatione quarti praecepti est
principalis et tractandus praecipue. Verum ut copiose
tractari possit profuerit eum diducere in alios locos,
simplices quidem quos praebent ipsa uerba, coniunctos
uero qui uel ex iis quae ipsis uerbis necessario insunt,
ueluti species seu Hypotheses in suis generibus et thesibus
insunt, et quaecunque cum re necessario coniuncta
sunt, uel ex ijs quae ex conditione rei adhaerent, petuntur,
ut in proposito exemplo duo insunt simplices loci,
Vnus de honore, Alter de superioribus. Hij tractandi
sunt seorsim didascalica rerum simplici, eo modo quem
supra tradidi.
Deinde ex diuisione huius theseos superiores
sunt honorandi, nascuntur plurimae Hypotheses pro
diuersa subiecti et praedicati diuisione. Subiectum enim
in has formas diuidi potest, quod superiorum alij sunt
priuati, qui uel naturales sunt ut parentes, uel non naturales
ut paedagogi, patroni et patresfamilias. Alij
publici, ut ciuilis magstratus et Ecclesiasticus cum suis
differentijs. Deinde praedicatum honorandi, diuidatur
in partes honoris. Qui enim alium honorat reueretur
eum, obtemperat, gratusque est ei. Ita praedicati tres sunt
partes seu differentiae. Hinc iam tanquam ex syluula
extruamus Hypotheses, parentes reuereri oportet, parentibus

p.215
obtemperandum est, parentibus gratitudo praestanda
est. Praeceptores oportet reuereri, praeceptoribus
obtemperandum est, praeceptoribus gratitudo exhibenda
est. Patronos oportet reuereri, patronis obtemperandum
est, Patronis gratum esse oportet. Ad eundem
modum constituantur Hypotheses ex reliquis quae
posui, unde emerget maxima quaestionum necessariarum
copia. Iam ex ijs quae ex conditione insunt, nonnunquam
utiliter petuntur loci, ut si parentes, praeceptores,
Patroni sunt morosi, difficiles tyranni, an tum sit illis
reuerentia, obedientia et gratitudo praestanda, et quatenus.
Atque ita ex alijs conditionibus multiplicantur
quaestiones. Verum hoc postremum genus quaestionum,
quod ex conditione nascitur per occupationem commode
tractabitur. Eccc si has Hypotheses ANALUTIKWS
retexueris, et DIAIRETIKWS tractaueris,
et Methodo confirmaueris confirmatoria, et
exornaueris, non una concio, sed tot quot sunt Hypotheses
institui possunt. Fateor non omnes locos communes
praebere tantam Hypothesium syluam. Attamen
nullus est tam ieiunus, quin aliquot saltem suppeditet,
quas ea ratione, quae exposita est, extruere oportet ex
loco communi, quod ut dextre facias plurimum iuuabit
si praedicabilium, praedicamentorum et propositionum
doctrinam quam optime cognitam habeas.

p.216
DE COPIOSA
CONFIRMATIONE.
Copiosa confirmatio constat probationum generibus,
congerie, Expolitione argumentorum, et
confutatione sententiae cum nostra pugnantis, de quibus
ordine dicam.
DE GENERIBVS
PROBATIONVM.
Probationum itaque genus in Theologia est Triplex.
Primum et tutissimum est, cum ex pronunciatis
scripturae claris et perspicuis ducitur probatio.
Vt parentes honorandi sunt, quia quartum praeceptum
clare et perspicue sonat: Honora patrem tuum et matrem
tuam. Item ex fide est iusticia, et non ex operibus,
quia uerbum Domini sic pronunciat: Statuimus
hominem iustificari fide absque operibus.
Secundum genus ratiocinatio est, quoties non ex
claris dictis pronunciatur, sed colligitur firma et immota
consequentia. Atque hoc genus duplex est. Directum
et obliquum. Directum quidem, cum simpliciter
prima conclusione quod probandum est colligitur, quod
genus sumitur a locis inuentionis: genere, specie, definitione,
Causis, destinatis et adiunctis etc: Vt si quaeratur
an praeceptores honorandi sint, ex genere recte conclude:

p.217
Omnes superiores si sunt honorandi, ergo et
praeceptores. Obliquum uero non simpliciter concludit
quod probandum proponitur, sed ex opposito colligit
absurdum, ex quo rursus destruit antecedens, quo destucto
sequitur ueritas oppositi. Vt si superiores non
sunt honorandi, neque parentes honorandi sunt, sed falsum
hoc est, ergo et illud, consequitur igitur superiores
honorandos esse. Tertium genus est in fimum, quando
exemplis nitimur eorum et testimonijs, qui in Ecclesia
excelluisse uidentur, quod genus infringitur, si superioribus
probationibus destituitur. Proponamus et aliud
exemplum. Sit quaestio, Vtrum Christus sit Deus, Huc
primum probatur dicto, seu primo genere probationum.
Nam 1. Iohannis 5: Sic dicitur de Christo. Hic est uerus
Deus et uita aeterna. Secundo ratiocinatione. Christus
fecit diuina opera propria potentia, et Christo tribuitur
diuinus cultus, Ergo est Deus. Obliquo ductu. Si
Christus esset creatura tantum, Maledictus esset omnis
qui in ipsum confideret, Sed iam uerbum dei pronunciat
beatos qui in illum confidunt. Ergo non creatura est, sed
uerus Deus. Tertio testimonium Ecclesiae ut Symbolum
Athanasij et omnium piorum consentientia suffragia
Christum Deum esse testantur. Porro haec nostra probationum
distinctio nec ratione, nec exemplo caret. Ratio
quidem haec est. Quicquid probatur uel improbatur in

p.218
rebus sacris id necesse est ut fiat uel scripturae, uel Ecclesiae
testimonio. Si scriptura id fit, erit alias expresso
uerbo, unde primum genus nascitur, alias inclusiue siue
implicite, idque uel in thesi uel in Hypothesi, unde secundum
genus probationum sumitur. At si Ecclesiae testimonio
probatur aliquid, tertium erit probandi genus.
Exemplum uero Pauli habemus, quem hoc triplici probationum
genere, in suis scriptis usum fuisse manifestum
est. Quod ex fide sit iusticia dicto probat cum inquit:
Iustus ex fide uiuit. Ratiocinatione: Si ex operibus est
iusticia, Christus frustra mortuus est. Hinc nunc sequitur
quod proposuit ex fide esse iusticiam. Exemplo.
Credidit Abraham Deo et imputatum est ei ad iusticiam.
Item, Nos in Christum credimus, ut iustificaremur
ex fide. Haec genera si late diffunduntur, maxima futura
est probationum copia, sed adhibendus est tamen
modus, ne copia sit intempestiua atque ideo fastidium
pariat.
DE CONGERIE.
Congeries hoc loco est, quando propositioni seu
loco communi probando subijciuntur praecipuorum
argumentorum capita, et quasi in unum fasciculum
congeruntur. Vt si haec propositio tractanda esset:
Legi diuinae nemo suis uiribus satisfacere potest, possent

p.219
sequentia argumentorum capita, per congeriem in hunc
modum subiungi, hoc enim experientia omnium hominum
conuincit. Hoc saucia natura congemiscens agnoscit.
Hoc uniuersa scriptura clamitat. Hoc denique
uictima filij Dei horrendis modis lacerati in patibulo
crucis comprobat. Hoc modo Cicero propositioni subiungit
argumentorum congeriem, quem in disponendis
argumentis doctissimi quique imitari solent. Coeterum
tametsi Cicero interdum ab ultimo capite, expolitionem
argumentorum in congerie positorum incipit, cui primum
subiungit et postea pergit usque ad penultimum,
quod fit tractatione ultimum, tamen Theologo et concionatori
tutus est ordinem in congerie positum in expolitione
sequi.
DE EXPOLITIONE.
Expolitio est per quam argumentum propositum
confirmatur et exornatur. Constat autem copiosissima
expolitio, propositione, ratione, aetiologa,
exornatione et conclusione. Propositio est quae argumenti
caput aliquod proponit, tanquam confirmationis
propositionem. Ratio probat propositionem, et haec
talis esse debet ut sit minor syllogismi. Aetiologia,
rationis causam addit, et talem esse conuenit, ut uel
maior syllogismi, uel eius probatio sit, Atque ita ex propositione,

p.220
ratione et Aetiologia fit syllogismus integer,
sed ordine inuerso. Post Aetiologam sequetur
exornatio, quae sumenda est a sententijs, comparatis,
contrarijs, similibus, exemplis. Postrema erit conclusio,
quae superiorum summam colligit, et propositionem
principalem concludit. Haec expolitionis praecepta
sunt, nec pugnant quae dixi cum illorum sententia,
qui septem expolitionis partes numerarunt. Non
enim est unum expolitionis genus, sed ego id tantum delegi
quod aptissimum nouitijs concionatoribus fore
arbitrabar.
Coeterum ut praecepta expolitionis intelligantur,
unum exemplum subijciam. Proposui supra locum communem.
Legi diuinae nemo suis uiribus satisfacere potest.
Deinde huic loco quatuor probationum capita per
congeriem subieci, quorum primum fuit quod experientia
omnium hominum id uerum esse coniuincat. Hoc
caput sit expolitionis propositio in hunc modum. Experientia
omnium hominum conuincit, neminem legi
Dei satisfacere. (Ratio) Omnes enim homines in seipsis
facile sentiunt, quam procul absint a legis Dei
perfecta et perpetua obedientia. AEtiologia. Vident
enim legem Dei sanctam et perfecte uiuendi regulam,
et seipsos plane prophanos natura, et imbecilles. Exornatio
a sententia. Vsque adeo uerum est quod Propheta

p.221
clamitat, omnes iusticias nostras esse ueluti pannum
menstruatae mulieris, quae sententia quomodo constaret,
si experientia ullius hominis sani diuersum esset
experta. Exornatio a comparatis. Quemadmodum
enim arbor cuius radix est putrida et uenenato succo
infecta, nunquam fructus nisi uenenatos producit, Ita
homo cuius cor peccati ueneno infectum existit, nequaquam
potest puram et integram obedientiam praestare
legi Dei. Exornatio ab exemplis. An non hoc fatetur
sanctus Abel in suo sacrificio? Profecto sic est.
Nunquam enim Deus probasset Abelis sacrificium,
nisi Christum promissum Sanctus ille uir agnouisset
eum qui credentes iustificaret, et suum peccatum
intellexisset, quo se impediri nouit, ut non potuerit
legi Dei satisfacere. Nam si putauisset se legi Dei
satisfacere posse, nunquam recte sacrificasset, hoc est
sacrificio declarasset promissum semen esse legis completorem.
Huc et Dauid locupletissimus testis adijciatur,
qui ad Dominum clamans aperte fatetur non
iustificari in conspectu Dei ullum mortalium. Omnes
enim declinasse et inutiles factos conqueritur etc.
Conclusio. Cum igitur Dauidem testem habeamus,
cum peccati uirus agnoscamus, cum legis puritatem,
et immundiciem nostram contemplemur, quis
quaeso nisi amens negabit se experiri suam in praestanda

p.222
obedientia legi Dei imbecillitatem et (ut itae dicam)
OUTENIAN. In hoc exemplo utcunque uidere est
expolitionis usum, quod si fusius tractare instituissem,
singulis partibus dilatatis et multiplicatis integra oratio
uel ex hoc primo probationis capite fluxisset. Ad
eundem modum reliqua tria capita in congerie posita
essent expedienda. Hinc non difficile iudicare possunt
Studiosi Adolescentes, huius expolitionis esse summam
utilitatem. Quare operaeprecium facturi sunt, si multum
se in expolitionis tractatione exerceant. Hinc enim
eam facultatem consequentur, ut postea in serijs negotijs
et sacris concionibus haec expolitionis praecepta, uel
non cogitata dicentibus occurrant.
DE CONFVTATIONE.
Confutationis Methodus quae constat propositione,
sublatione, opposita propositione et solutione,
supra est declarati et exemplis illustrati. Quare
hic tantum admonebo auditores de loco confutationis.
Locus itaque proprius confutationi assignatur
mox post confirmationem, quem tamen locum perpetuo
non habet. Nam quoties alia sententia quam nostra,
auditorum animos occupauit Exordium sumi potest a
confutatione, quam legem non solum Aristoteles et Cicero,
uerumetiam Paulus sequutus est in Epistola ad

p.223
Romanos. Confirmaturus enim hanc propositionem,
Quod iusticia sit ex fide, primum confutat Gentium et
Iudaeorum praeiudicia. Gentium quidem quae lege naturae
se iustos putabant. Iudaorum uero qui ex lege
diuinitus sibi tradita se iustos gloriabantur. Ex hac confutatione
praeiudiciorum dilabitur Paulus in propositionem,
quam repetit primum, et postea iustam confirmationem
ei subiungit. Hoc Pauli exemplum sequendum
iudico, quoties alia quam nostra sententia occupantur
auditorum animi.
DE DIGRESSIONE.
Digressionis praecepta ad quinque momenta reuocari
possunt, et sunt locus, modus, materia, tempus
et reditus a digressione. De loco hoc obseruandum
est, quod digressio probatae alicui propositioni subijci
debeat. Importuna enim digressio est, quae fit re nondum
confirmata. Modus talis adhibendus est ne discentium
memoriam interturbet molesta prolixitate. Infoeliciter
enim docent, qui neglecta doctrina, leuissima
aliqua affecti iniuria, integras horas declamitant in unum
atque alterum quem offendisse iudicant. Materia
digressionis ad exhortationes, consolationes et obiurgationes
sed non quasuis pertinet. Talis enim debet
esse digressionis materia, ut sponte uideatur fluere ex

p.224
doctrina, non accersita aliunde. Nisi enim doctrinae
uis et natura, digressionis materiam offerat, fieri non
potest ut ad aedificationem faciat. Hoc praeceptum
ideo diligentius obseruandum est, quia non raro ab
inexercitatis contra illud peccatur, non sine uerbi Dei
iniuria, et auditorum damno. Quaro loco tempus
posui, quod requirit necessario digressionem.
Quando enim auditores uel a doctrina abhorrens
uel pigriores uidentur, uel pusillanimes existunt, tum
obiurgandi excitandi et consolandi sunt. Reditus a
digressione sit non uiolentus, sed uel finis eius itae aptetur,
ut coeat cum ea parte orationis, unde digressum
est, quod fieri uix potest, nisi uis doctrinae digressionis
materiam praebuit, uel aliquo schemate adhibito
recurrat ad doctrinam. Cum primum Beatus Lutherus
coepit uindicare doctrinam Euangelij contra Papalem
tyrannidem opus erat acrioribus stimulis, quare
crebrior fuit in digressionibus, quemadmodum in
ipsius scriptis uidere est, Nunc uero cum doctrina
firmata est, et redditus est Ecclesijs nostris tranquillior
status, parcius istis acrioribus stimulis utendum
est.
Deinde quia neque uocatio similis, neque autoritas
omnium par est, cogitabunt nouitij concionatores
suae modestiae esse rarius extra metas euagari.

p.225
Coeterum si quis horum praeceptorum de digressione
exempla requirat, legat Epistolam ad Hebraeos.
Haec enim una ingenten exemplorum syluam
suppeditabit.
DE ARTIFICIOSA
CONCLVSIONE.
Dixi supra qualis conclusio adhiberi debeat in
singulorum argumentorum expolitione. Hic dicendum
est de loci alicuius seu concionis integrae epilogo,
in quo haec sunt obseruanda. Primum una propositione
repetendus est locus explicatus. Secundo
instituenda est breuis enumeratio argumentorum, et
maxime praecipuorum capitum. Tertio sequatur illatio,
in qua tria coniungi possunt, quae tribus propositionibus
absoluenda sunt. Quid doceat praesens locus,
quid confutet, quid moneat. Quarto omnia ita ordinanda
sunt ut facilior sit transitus in locum sequentem, si
plures explicandi restant. vt explicato loco quem supra
proposui: Quod nemo suis uiribus, legi Dei satisfacere
possit, non incommoda foret haec conclusio (Loci
repetitio) Quis modo posthac se suis uiribus legi Dei
satisfacturum arbitrabitur? (Argumentorum enumeratio)
cum non solum experientia reclamat, natura negat,
scriptura passim apertis testimoniis confutat uerumetiam

p.226
uictima filij longe aliud docet (Illatio). Quare hic locus
docet nos omnes nostram imbecillitatem et peccatum,
confutat iusticiarios, qui legis iusticiam iactant,
monet nos omnes ut agnitis peccatis et imbecillitate
nostra confugiamus ad Christum (Transitus) quem nobis
offert Euangelium, de quo iam nobis dicendum est.
DE PARENAETICO
CONCIONVM GENERE.
Explicato utcunque primo concionum genere, quod
quia in docendo uersatur Didascalicum nominaui,
Nunc sequitur alterum genus paraeneticum, quod ideo
breuius tractabo, quia rarius solum et per se habetur.
Didascalico enim ut plurimum admisceri solet. Est autem
paraeneticum genus, quo uel suademus, dissuademusue,
uel consolamur, uel obiurgamus auditorem.
Hinc triplex concio paraenetica exoritur, nimirum suasoria,
consolatoria et obiurgatoria, de quibus ordine
haec exponenda sunt. Primum definitio, deinde inuentio,
tum tractatio, quibus breuissima subiungam exempla,
quo praecepta facilius intelligantur.
DE SVASORIA
CONCIONE.
Suasoria concio est, per quam suademus ad aliquid
uel faciendum, uel ferendum, uel etiam omittendum.

p.227
Loci inuentionis in hoc genere praecipui sunt hi.
Necessitas caussae, mandati, uocationis, utilitas priuata
et publica, dignitas persona et rei. Exempla, antiqua,
recentia, Christiana, Ethnica. Item parabolae et
GNWMAI. Horum omnium probationes comprobationes
et exornationes aspergantur, et quemadmodum
supra admonui in Dialectica Methodo, admiscendas
esse digressionis schemate Exhortationes, Consolationes
et obiurgationes, ita hic confirmatoria Methodo
loci paraenetici confirmari debent.
Porro in tractatione quatuor concurrunt, occasio,
propositio, Confirmatio et conclusio. Occasio causas
recitat paraeneseos. Propositio exaggeranda est et
multiplicanda, ac subinde alijs atque alijs uerbis et
Schematibus iteranda. Confirmatio petetur ex locis iam
commemoratis, in qua confirmatione duo praeterea spectanda
sunt, gradus et Schema. Gradus facit ut gradatim
a leuioribus et minoribus ad grauiora et maiora,
deinde grauissima et maxima ascendas, alioqui uilescet
paraenesis. Schema, non solum affectibus seruit,
uerumetiam orationem acutiorem (ut ita dicam) reddit,
ut penitus in auditorum animos penetret, atque adeo
ipsum cor totum possideat. Huc interrogatio, Subiectio,
Exclamatio, Admiratio, Dubitatio, Occupatio, Hypotyposis,
Dialogismus, AITOPOIIA et huius generis

p.228
alia, quae a Rhetoribus nominantur et explicantur,
referri debent. Conclusio, quam quartam tractationis
partem feci, nouis praeceptis non indiget, sed eodem
modo confirmabitur, qui supra monstratus est.
Coeterum ut praeceptorum usus conspiciatur exemplum
unicum subiungam.
EXEMPLVM
SVASORIAE
CONCIONIS.
(Occasio) Quia uideo multos tardiores ad uerbum
audiendum (Propositio) Constitui breuiter
nos excitare ad uerbi coelestis amorem, quo impellamur
ad diligentius audiendam et conseruandam doctrinam
de coelo nobis allatum (PAQOS) Quamquam
dolendum est mortales esse usque adeo suae salutis
immemores, ut stimulis indigeant, quo properent
eo, quo toto impetu ferri deberent (Necessitas causae)
inde enim tantus torpor mentibus nostris insidet,
quod non ut deberemus attendimus, quae sit uerbi
coelestis necessitas.
An quisquam omnium mortalium intelligere poterit
uoluntatem Dei, sine ipsius uerbo: Profecto si sapientia
mundi, quemadmodum uere dicit Paulus, est
stulticia coram Deo, fieri nequit ut Dei uoluntatem

p.229
sciamus, donec stulticiam carnis ferimus sequuti.
(Necessitas mandati) Excidisse sane uidetur mentibus
nostris mandatum Dei patris, Cuius haec uerba sonant
de coelo, Hic est filius meus dilectus hunc audite.
Ipse filius sua uerba a suis audiri cupit, Oues
me.e uocem meam audiunt. Vnde consequitur eos qui
aspernantur uocem Christi, quam sonat per ministros
suos non esse oues ipsius. Spiritus sanctus uoce Prophetarum
et Apostolorum ad legem et testimonium
inuitat.
Quis itaque tu es qui mandatum aeterni patris [partis ed.]
contemnis? Quis es qui filium pro te passum, inuitantem
te ad audiendum suum uerbum aspernaris? Quis
es qui spiritus sanctus imperium detrectas? (necessitas
uocationis) usque adeo obliti sumus unde et quo
uocati sumus? Nonne per uerbum e tenebris Sathanae
educti in admirabilem Dei lucem sumus?
Hoc uerbum nos uocauit. Hoc uerbum nos
Christianos fecit, sed nos interim adeo augusti nominis
obliti, salutis mysterium negligmus. (Vtilitas)
Quod si haec tam augusta uocatio nos non mouet, profecto
mouere deberet proprij commodi ratio, qua uel
bruta animantia tanquam animaduertimus. Sed quis
potest ulla ratione humana uel angelica recitare saltem
huius utilitatis, uel momenta quaedam, praesertim

p.230
Cum Paulus post Esaiam dicat oculum hominis non uidisse,
nec aurem audiuisse, nec ascendisse in cor hominis,
quae Deus praeparauit ijs qui se diligunt. Nec est quod
quisquam se somniet Deum diligere, qui uerba ipsius
non audit, non meditatur, non confert inter sese, ut mysterium
in illis latens paulatim intelligat. Christus enim
LOGOS Dei aeternus dicit: Qui diligit me sermonem
meum seruabit, et pater meus diliget eum. Huic dilectioni
patris et filij maiora bona adiuncta sunt, quam
ut percipi possint humano ingenio. Tametsi Paulus
summam his uerbis complexus est. Euangelium est potentia
Dei in salutem omni credenti. O stupidum hominem.
O lapideum cor, quod tantam oblatam salutem
spernit, reijcit, proterit. Vt prospiciamus uentri,
quid facimus? nonne artes discimus? nonne maria nauigamus?
Nullum gelu fugimus, nullum aestum auersamur,
nullo tempore torpemus, quo misero uentri prospiciatur.
His rebus interituris mouemur, et interim
salutem nostram relinquimus. Tanta est nostra insania,
Tanta peruersitas et malicia, usque adeo ueneno
illo Sathanico infecti sumus miseri, quod libentius uelimus
in sceleribus nostris mori, quam porrectum manum
Dei apprehendere et saluari. Verum ubi nihil aliud
habemus agendum, tum uerbum Domini minori sane
reuerentia, quam olim Esopum suas fubulas recitantem

p.231
audiuerunt triobolares serui, nos audimus. Vtinam
haec nostra oscitantia non esset euidens signum poenae
nostrae ingratitudinis. (Dignitas personae et rei) Quis
putasset unquam homines fore tam obliuiosos, ut stipulationis
in baptismo peractae obliuiscerentur? Ibi enim
inaugurantur Christi corpori, et eius membra redduntur,
ut cum illo consortes sint coelestium bonorum, nec
alia re quam fide (quae ex auditu uerbi est) in corpore
Christi permanere possumus.
Hic merito dubitauerit aliquis insaniae ne an stupiditati
nostrae ascribatur, quod tantam dignitatem,
quam habemus in corpore Christi, quod tantum coelestium
bonorum thesaurum, quem possidemus per Christum,
reijcimus terque quaterque ingratissimi (Exempla)
Mirum est non reddi nos cautiores aliorum incommodo.
Stupendum est non uenire nobis in mentem quod
totus mundus semel KATAKLYSGR perierit
propter uerbi Dei contemptum. Non mouemur exemplis
Sanctorum Patriarcharum Abelis, Seth, Enoch,
Noe, Abrahae, atque adeo plurimorum, qui nunc Dei
iucundissimo aspectu fruuntur in coelis. Laetor inquit
Dauid cum mihi dicitur in domum Domini eamus, Sed
nos contra laetamur cum mundus nos ad uoluptates inuitat,
quibus tamen inescamur, ut tandem in hamo haereamus
capti.

p.232
Beatus inquit idem Dauid, qui legem Dei meditatur
die ac nocte. Sed nos (proh dolor) non secus a
meditatione uerbi coelestis abhorremus, ac si omnia ista
quae in uerbo proponuntur essent terriculamenta quaedam
puerorum.
Tomuri sacerdotes Dodonaei nunquam e templis
discesserunt, qui tamen superstitionem Diabolicam, pro
uerbo Dei amplexi fuerant, Nos nunquam aut raro
templa intramus, qui tamen uerbo et testimonio multiplici,
de nostra religione edocti sumus, sed utinam edocti,
utinam uere sentiremus corde quod ore profitemur
et titulo, quod si faceremus, nequaquam ministerium
verbi tam peruicaciter contemneremus. Quid quaeso
respondebis filio Dei, cum in extremo die sua uulnera
tibi ostendet? Cum sanguinis sui crudeliter conculcati
pedibus te accusabit? Tunc uere tibi accidet, quod Dominus
praedixit [paedixit ed.] fore, ut prae pudore et iusto Dei iudicio
cum impia damnandorum turba, dicas montibus, Cadis
te super nos, idque ne intuearis in faciem filij Dei, quem
hic contempsisti, cuius uerbum hic abiecisti, cuius sanguinem
immaniter pedibus conculcasti, quem expandentem
sanguine madentia brachia et cupientem te e
medio mortis et e fluctibus inferni eripere, spreuisti
miser, uere miser, ut quem iustus iudex nisi poenitentiam
egeris, aeternis tenebris et carceribus traditurus est

p.233
(conclusio) Rogemus igitur Deum ut nos conuertat, ut
conuerti possimus, ut nos suo spiritu excitet ad audiendum
salutis uerbum, per quod uoluntatem Dei, et uerum
cultum discere possumus, per quod tantae utilitates
ad nos adueniunt, per quod tot Patriarchae, Prophetae,
Aposioli, Sancti, Martyres atque alij pij plurimi salutem
consequuti sunt, per quod recta uia in coelum nobis
monstratur per Iesum Christum Dominum nostrum, cui
cum Deo patre et spiritu sancto sit laus, honor et gloria
in secula seculorum Amen..
Hoc exemplum tractationis utcunque monstrat
usum locorum inuentionis, pauca Schemata interposui,
frequentius propositionem attigi, nec ignoro longe infra
rei dignitatem subsidere hanc meam exempli tractationem.
Quare studiosos hortor, ut dum licet se multum
exerceant declamitando et scribendo, ut postea instructiores
ad ministerij sacratissimi functionem accedant,
quam Battologijs et garrulitate indocta conspurcare
flagitiosissimum est.
DE CONSOLATORIA
CONCIONE.
Consolatoria Concio est, in qua concionator afflictum
hominem et luctantem sub cruce erigit, ne
impatentia uictus, succumbat dolori.

p.234
Loci Consolatorij sunt hi praecipui et communes.
Primus uoluntas patris coelestis. Secundus conditio.
Tertius promissio liberationis. Quartus Conformitatis
Christi et membrorum eius necessitas. Quintus
utilitas eaque multiplex. Cruce enim praesumptio
propriae uirtutis euertitur. Hypochrisis detegitur, confidentia
carnis excutitur, patientia exploratur, obedientia
confirmatur, contemptus mundi nascitur, humilitas
instillatur, praeteritus error corrigitur, futurum malum
praecauetur, fides exercetur, Spes in unum Deum reponi
docetur. Plura de hac re lege in locis Philippi. Tractatio
constat occasione, propositione, Confirmatione
et conclusione, non secus atque in suasorio genere, cui
affine est. Porro quoniam utile est certam rationem tenere
accommodandi consolationes, paucis subijciam
Methodum consolandi.
METHODVS CONSOLATIONIS
ADHIBENDAE.
Coeterum ne intempestiue et imperite adhibeatur
consolatio, distinguamus primum inter priuatam
et publicam Consolationem, deinde utriusque iustam
formam praescribamus. Priuatam uoco consolationem,
quae uni fit presso aliquo dolore seu cruce. Communem
appello, quae tempore uel persequutionis, uel plagae

p.235
alicuius diuinitus immissae, toti fit coetui. Sed de priuata
prius dicetur, in qua tria in uniuersum obseruanda mihi
uidentur. Primum, quis sit ille qui consolatione erigendus
est. Secundum, quid sit quod dolet. Tertium, praesenti
dolori apta medicinae accommodatio.
Qui dolet aut pius est, aut impius. Si pius, statim
indicata communi filiorum Dei sorte, consolationibus
erigendus confortandus et fouendus est, idque per
locos supra conmemoratos, et ualde utiliter 8. Caput
ad Rom:/ adduci potest. Sin impius, maiorem curam,
ut in grauiori morbo adhibere necesse est. Huiusmodi
enim non statim erigendus est, sed magis adhuc deijciendus
est fulmine legis Dei, et minis proterendus, donec
suam agnouerit sine hypocrisi impietatem, donec iram
Dei in se concitatam intellexerit, donec clamauerit cum
Manasse, se multis modis reum esse. Nam qui impio
homini [homuni ed.] siue aegrotanti, siue alioqui aliqua calamitate
presso, mox consolationem accommodat, periculosum,
intempestiuum et lethale pharmacum adhibet, perinde
enim facit ac medicus, qui foris uulnus sanat, relicta
intus sanie, unde postea maius malum et mortiferum
erumpit. Quare ut peritus medicus MOTW inserto
prius elicit saniem, qua extracta, malagmate obducit
uulnus, ita pius concionator, impij hominis hulcus legis
comminatione tanget prius, ut agnitus morbus sanari

p.236
possit facilius. Vere enim dicitur ad sanitatem primum
gradum esse nouisse morbum.
Secundum quod in consolationibus obseruandum
admonui, est res quae dolorem adfert, seu id quod
dolet, quod necessario examinandum iudico, propter
medicamenti rectam accommodationem. Aliter enim
erigendus est, qui sua culpa sibi malum accersiuit, aliter
cui aliena culpa malum illatum est. Nam si quis sua sibi
culpa crucem accersiuit, uti infamiam, paupertatem;
morbum, mortem etc. non mox medicina seu consolatio
adhibenda est, nisi uideas reum serio peccatorum sensu
tangi. Tum enim iste peccatorum sensus confirmandus
est uerbo Dei, et augendus si opus uidetur. Deinde ad
consolationes descendendum est. At si uel Hypocrita
existit, uel alioqui impius, tantisper maledictio legis et
ira Dei proponenda sunt, donec et peccati sui atrocitatem
agnouerit, et illud sibi ex animo dolere confessus
fuerit. Quod si eo lege Dei ac minis adigi nequit, non
est margarita proijcienda ante porcos. Contra autem
si perductus fuerit reus in sui cognitionem, et uero doloris
sensu ob peccatum admissum tangatur, tum demum
arte medicina adhibenda est, et exponenda sunt ordine
haec tria, lapsus primum, Deinde poena, tum finis
utriusque.
Lapsum ex eo primum prouenisse docendus est,

p.237
quod timorem Dei abiecerit, idque confirmari potest
commode et copiose ex primo ad Rom: Capite. Deinde
quod iam in ipsum facilius tanquam in inermem, insidiae
diaboli, uitium carnis et improbitas mundi praeualere
potuerint. His causis lapsus indicatis et confirmatis.
Secundo loco poenam ostendere oportet, nequaquam
parem esse delicto commisso, sed esse testimonium
duarum diuersissimarum rerum, nimirum irae dei et eiusdem
paterni fauoris et clementiae. Irae quidem si non egerit
reus poenitentiam, et non sinerit se emendari uirga
Dei. Paterni uero fauoris et clementiae, si correptus
emendetur plaga, et ad poenitentiae portum confugerit.
Post haec tertio loco finis cum lapsus, tum poenae exponendus
est. Lapsus quidem ut posthac sit cautior. Poenae
uero quod singulari consilio Dei (cum interim multis
impijs et facinorosis parcitur) sit castigatus, non ut pereat,
sed ut habeat paratum testimonium paterni fauoris
erga se. Verum quia hoc difficilius persuadetur laboranti
sub cruce, testimonia et exempla ex uerbo Dei
clara et perspicua producenda sunt. Testimonia quidem
qualia sunt haec: Paulus 1. Cor:/ 11. dicit, rebus aduersis
nos a Domino corripi, ne cum hoc mundo damnemur.
Vide finem crucis esse ne damnemur, si scilicet
admoniti cruce egerimus poenitentiam. Deinde
Prouerb:/ 16. Fili mi, inquit Salomon, ne respuas correptionem

p.238
Domini, neque afficiaris taedio cum ab eo argueris,
quem enim diligit Deus corripit, et quem uelut
pater filium amplectitur.
Autor Epistole ad Hebraeos Capite 12: dicit nos
spurios esse non filios, si extra disciplinam sumus. Huiusmodi
loci et similes aptissimi sunt, quibus animus
rei iam poenitentis erigi potest, ut iam poenam qualemcunque
sufferre, tanquam praestiturus Deo obedientiam,
uelit. Exempla uero sint Manasses, Dauid, Soror Mosis,
Rex Vsias, populus in captiuitatem abductus et
plurimi alij, qui ob certa peccata puniti sunt, et postea
per poenitentiam sunt reuersi. Insigne prae alijs Latronis
exemplum est, qui praeclarum patientiae et fidei
exemplum edidit. Hic non ideo putauit se abiectum,
quia morte ista infimi erat ob scelera sua afficiendus,
sed spe in Christum collocata, patienter commeritam
poenam subijt.
Post huiusmodi testimonia et exempla (quibus
pateficienda sunt iudicia Dei conferendo mores nostrorum
hominum, cum pristini populi moribus. Deus enim
sibi perpetuo similis est, siue poenam, siue misericordiam
respicias) possunt addi loci communes supra coma
memorati.
Porro si aliena culpa illatum est quod dolet, ea
ratio in consolationis accommodatione sequenda est,

p.239
quam in publica consolatione ostensurus sum, de qua
nunc dicendum est.
Publica igitur onsolatio ut recte instituatur, tria
sunt obseruanda. Primum, unde calamitas publica.
Secundum, quae causae. Tertium, Consolationis accommodatio,
pro calamitatis et causarum diuersitate. Calamitas
igitur uel est QEHLATOS, id est diuinitus
immissa, uel ab hostibus nostrae Reipublicae illata. Si est
a Deo calamitas, ut pestis, annonae caritas, siccitates,
tempestates, causae non sunt extra nos quaerendae sed
domi nostrae, sunt enim peccata singulorum communium
calamitatum causae, et saepe ob unius culpam integra
Respublica plectitur, cuius rei testes sunt Acham,
Dauid, Oedipus et alij multi, qui sceleribus publicam
calamitatem accersiuerunt. Hic non est difficile accommodare
consolationem, si exempla sanctorum Prophetarum
sequi uoluerimus. Horum enim exempla
quid faciendum sit monent. Hij enim primum consueuerunt
publice taxare scelera, eaque triplicia, desertionem
Dei, Hypocrisin, iniuriam proximi et horum genera
quae potissimum in populo grassari uidentur, exempla
passim extant in Propheticis scriptis. Deinde
publice inuitare solebant totum coetum ad seriam poenitentiam,
ieiunium et orationem. Vtriusque rei exempla
his annis aliquot insignia, ad mandatum Serenissimi

p.240
Regis nostri, edita sunt, a ministris nostrarum Ecclesiarum,
non sine fructu et mitigatione poenarum commeritarum.
Postremo admonere consueuerunt Prophetae
eos, quos prae alijs sceleribus contiminatos animaduerterunt,
nostris ministris uerbi exemplum relinquentes,
ut eos priuatim admoneant, corripiant et
emendent, quos animaduertunt sua idololatria, suis
usuris, adulterijs, tyrannide, fraudibus, auaritia etc.
Reipublicae tot poenam accersere, hoc pacto, Tyresias tametsi
Ethnicus sacerdos Oedipum tyrannum, ob cuius
scelus Thebana Respublica peste puniebatur, ad duram
poenitentiam reuocauit. Hoc modo Esaias et Ieremias
Reges suorum temporum castigauerunt, eisque imputauerunt
communes calamitates. Et scire debent ministri
uerbi hanc non infimam partem esse sui muneris,
quam si negligunt uel metu uel ignauia, graues poenas
Deo daturi sunt, quemadmodum habet comminatio apud
Ezechielem et alibi.
Sin autem ab hominibus uenit, siue priuata siue
publica calamitas, id fit uel propter iusticiam, uel non.
Si propter iusticiam consolatio statim adhibenda est a
communi sorte filiorum Dei in hoc mundo, et ostendendum
quanto honore nos dignetur Deus, quod ita nos
peculiari suae militiae nota insignit, unde Apostoli plagis
affecti, gaudent quod digni habiti sint pro nomine

p.241
Christi contumeliam pati. Haec enim species crucis fidelium
maxime propria est, qua uult Christus in nobis
glorificari, quemadmodum Petrus docet prioris Epistolae
Capite 4. Porro si non propter iusticiam nobis ab
hominibus calamitas publica inducitur, causae in nobis
ipsis quaerendae sunt, et quemadmodum supra explicatum
est, uti dictum est de cruce diuinitus illata, consolatio
adhibenda est. Ex his puto constare qua ratione
et uia cum priuatae tum publicae consolationes adhibendae
sunt.
DE OBIVRGATORIA
CONCIONE.
Concio obiurgatoria est, in qua uel cessantem, uel
delinquentem, uel etiam contumacem auditorem
obiurgat Ecclesiastes. Cuius finis debet esse correctio,
et emendatio eius qui obiurgatur. In hac spectentur
potissimum hij loci: Primus turpitudo rei perpetratae.
Secundus, adiuncta, ut sunt mala conscientia, periculum
reiectionis et metus impendentis iudicii Dei, ac
praesentium aeternarumque poenarum. Tertius, Dignitatis
personae et turpitudinis rei collatio. Quartus,
Execmpla. Quintus, Connexa personae ut Christus
caput et Rex noster, Ecclesia quae est patria spiritualis.
corpus nostrum quod dedicatum est Deo, ut sit templum

p.242
Dei. Huc Respublica domus, familia etc.
referantur.
Dum hos locos enumero, non sentio omnes in
quauis obiurgatione adhibendos esse, sed nunc hos nunc
illos prout prudens concionator uiderit utile fore. Exemplum
petatur primae Cor:/ 6. Vbi fornicarios obiurgat
Paulus. Porro tractationis Methodus non dissimilis
est tractationi exhortatorie. Quare non opus esse
iudico exemplum adscribere, praesertum cum loci sint
perspicui et notum sit singula confirmatoria Methodo
probanda, comprobanda et exornanda esse. Verum
hic duo adijcienda duxi. Prius quod animus obiurgandi
praemolliendus sit ad obiurgationes patienter audiendas,
id quod fieri potest commode si minister officium
suum erga reum declaret, et publicam necessitatem
sibi impositam ut id faciat ostendat, ne putetur obiurgatio
proficisci ex aliquo prauo affectu. Sic Paulus praemolliuit
Corinthiorum animos ante acerbiorem obiurgationem.
Posterius ut intermisceantur conditiones poenitentiae,
ne quis asperiori obiurgatione fractus, animum
despondeat, uel mortem sibi conciscat.
Haec sunt honesti auditores, quae iudicaui indicanda
esse nouis concionatoribus, et spero, nisi me ualde
fallit opinio, adolescentes non parum iuuari posse
indicatione huius Methodi. Sunt autem praecepta omnia

p.243
quae a me recitata sunt ex Dialecticorum et Rhetorum
fontibus desumpta, et accommodata ad usum Ecclesiasticum,
utilia cum in Sacrorum scriptorum enarratione,
tum in sacris concionibus formandis, quibus si
se regi patiantur adolescentes, non dubito ijs polliceri
faciliorem in studijs Theologicis et concionibus formandis
progressum. Coeterum quia non satis est apte
inuenisse, et prudenter ordinasse ea quae dicturi sumus,
nisi foelix adsit memoria, uolo ueluti Coronidem
huic Methodo adiicere pauca de memoria, idque non ueterum
more (qui imagines et signa comminiscebantur,
quae essent quasi memoriae EPISTHLIA quaedam,
hanc enim subtilitatem libenter illis relinquo) Sed ea
tantummodo colligam, quibus se iuuari intelligant Studiosi
in ediscendis concionibus.
DE MEMORIA.
Duplicem iuuandae memoriae rationem instituamus,
quarum prior quidem artificiosior, Posterior
uero rudior erit.
Artificiosior [Artificior ed.] illa constabit duabus rebus, ordine nimirum
et numero. His enim constat artes et tradi et
percipi. Nam ut ordo quaeque suo loco collocat, initia,
progressiones et metas considerat, ita numerus res rerumque
momenta metitur. Quoniam igitur Methodus

p.244
quam tradidi rerum ordinem monstrat, ac quasi numerat
partes, optima erit ediscendi uia eundem ordinem
mentis acie aspicere, fieri enim non potest, ut qui perite
ordinem rerum instituit, ac rerum puncta obseruauit,
et ueluti numerauit, quin eandem facile mente retineat,
ac quasi depositum ab eadem reposcat dicturus. Vnae
de ridiculum uideri posset, aliam ediscendi rationem
praescribere, praesertim hominibus qui in artibus dicendi
instituti et exercitati sunt. Verum tametsi haec ita
reuera se habeant, non tamen statim ab omnibus percipiuntur.
Qua propter ut distinctius haec intelligantur,
et ad usum concionatorum propius accommodentur,
totam hanc rationem ediscendi, quam dixi in ordine et
numero positam esse, in quatuor membra siue praecepta
distribuam. Primum sit, ut rem exacte intelligat, menteque
totius rei summariam quandam comprehensionem
teneat concionaturus. Secundum membrum, ut locos,
hoc est KEFALAIA (ut Graci uocant) in numerato
habeat. Tertium membrum, ut locorum tractandorum
sectiones faciat, quas certo numero complecti necesse
est. Et si carmine aliquo ad id parato fiat, non
erit inutile ut si usus legis explicandus esset. Primum
ternam sectionem non incommode faceret, quam complecti
posset hoc uersiculo.
Instruit et damnat sontes, docet atque renatos.

p.245
Et quia prima pars huius sectionis plures habet
particulas et causas, posset et eas hoc uersu
complecti:
Mandatum, poenae, pax publica; dux ad Iesum.
His enim quatuor paedagogicus usus legis absoluitur.
Ad eundem modum de alijs duabus partibus institui
possunt uersiculi.
Veram legis meditationem Doctor PETRVS
PALLADIVS Episcopus noster uigilantissimus,
ac de Ecclesijs Danicis, Noruegijs et Islandicis optime
meritus, hoc carmine complexus est:
Lex quid eram, quid sum, quid ero, per quem
manifestat.
Quartum membrum sit, ut certis in locis digressiones
in minas, consolationes, et exhortationes collocentur,
ne digrediendo memoria impediatur et abstrahatur
dicturus. re proposita, quod plerumque usu uenire
solet ijs, qui hoc praeceptum non obseruant. Vbi autem
iuxta haec quatuor praecepta concionaturus orationem
ordinauerit, ac uelut numerauerit, ad ediscendum
se accingat iuxta dispositionis ordinem. Ac primo loco
mandetur memoriae summaria comprehensio, ut quae
primo loco recitanda est. Deinde loci seu capita seorsim.
Tum locorum tractatio cum suis sectionibus, ac
sectionum particulis. Hanc rationem ediscendi optimam

p.246
esse non dubito, quam haud dubie omnes docti
sequuntur.
Porro posterior ratio, quam dixi rudiorem esse
hominibus indoctis, qui artes dicendi non degustarunt
utilis est, et haec siue notis numerorum, siue literis instituatur
perinde est, et fieri potest in hunc modum
Primum ea quae uult ediscere artium rudis concionator,
distinguat primum notis numerorum, aut literis
singulis. Deinde repetendo uideat quid apud
singulas notas siue literas deposuerit. Postremo ediscat
iuxta distinctiones factas, et a singulis notis siue literis
tanquam depositum repetat, quod illis antea commiserat.
Non parum profuerit, si primum concionem describat,
et deinde iuxta praescriptas regulas distinguat
et ediscat, facilius enim mens tenet, quod
manus antea notauerat.

p.247
TW
PONW
APOKRINOITO
AN H
TUXH

p.248
EDITA
ROSTOCHII
IN OFFICINA
LVDOVICI
DITII.
MDLV