p.0
POSTILLA
SEV
ENARRATIO EVANGELIORVM,
QVAE IN DOMINICIS
DIEBVS ET IN FESTIS SANCTORVM
vsitate in Ecclesijs Dei proponuntur,
in gratiam piorum ministrorum
Euangelij
conscripta,
PER
NICOLAVM
HEMMINGIVM.
PRAEFIXA EST EIVSDEM COMmonefactio
ad ministros verbi de perpetuo Ecclesiae
Christi consensu in doctrina et vero Dei
cultu: ne opinionum varietate, et sectarum
multitudine offensi, vel confessionem
abijciant, vel segnius officium
faciant.
Cum gratia et Priuilegio Regiae Maiestatis
ad quinquennium.
HAFNIAE
APVD CHRISTOPHORVM
BARTH.
Anno Domini 1561.

p.2
OMNIBVS SERVIS DEI
ET MINISTRIS IESV CHRISTI
IN INCLYTIS REGNIS DANIA AC NORuegia,
suis fratribus in Christo dilectis, gratiam,
misericordiam et pacem a Deo Patre et
DOMINO NOSTRO IESV CHRISTO,
optat Nicolaus Hemmingius
minister Euangelij in
Academia
Hafniensi.
PRODEST IMPRIMIS OBSERuare,
charissimi fratres, perpetuum
Catholicae Ecclesie Christi
consensum in doctrina et vero
Dei cultu: praesertim in hac
maxima opinionum varietate,
quae facit, vt multi non pessimi angantur animis,
dubitantes cuinam coetui se socios adiungant.
Nam dum alij alium magistrum iactant
(de cuius sapientia et pietate gloriantur, non
sine aliorum contemptu, quos tanquam ex alto
despiciunt) fit, vt caeco iudicio pro eo affectu,
quo quemquam illis aut fauere intelligunt, aut
aduersari, eius eruditionem et pietatem aestiment.
Hinc nascuntur simultates, sinistrae suspiciones,
odia, iurgia, vindictae cupiditas: quibus
sursum deorsum omnia miscentur. Ex qua
re duplex incommodum (vt alia taceam) nascitur.

p.3
Nam et Euangelij hostes in sua pertinacia
impietateque confirmantur, et infirmiores ac
imperitiores, qui magis propensi ad amplexandam
veritatem erant, non parum perturbantur,
fluctuantes et incerti, quibus se potissimum
partibus adiungant. Inter quos non
pauci, quasi nihil certi de tota religione tradi
statuiue possit, non modo de omnibus eius partibus,
sed etiam de omnibus religionibus dubitare
incipiunt. Hic nostrum officium est, fratres
dilecti, et precibus nostris et admonitionibus
iuuare infirmos, ne hac turba et colluuione
opinionum offensi, ruant praecipites in certum
interitum. Huic malo potissimum medetur perpetui
Catholicae Ecclesiae consensus in doctrina
et vero Dei cultu obseruatio. Vt enim vnus
est tantum Deus: ita et una aeterna constans et
minime fallax Dei ueritas, una religio vera, vna
fides, vna recte uiuendi regula, et una Christi
Ecclesia, quae sola verum colendi Deum modum
nouit. Huius Ecclesiae qui non est ciuis, gratia
et salute excidit, quantumuis magnos se habere
magistros gloriatur. Contra, qui in hoc coetu
Deum spiritu et veritate colit, gratiae et salutis
haeres est, etiamsi bubulcum magistrum
habeat. Non enim haec res pendet ab hominis
vel dignitate, vel indignitate: sed a magisterio
spiritus Christi, qui suum purum uerbum et
sincerum nobis uitae et salutis regulam esse

p.4
voluit. In quo verbo et cultu verbo tradito,
summus fuit omnium sanctorum Patriarcharum
ante diluuium et post diluuium, Prophetarum,
Apostolorum atque adeo omnium piorum
consensus; quorum doctrinam et cultum,
si nos uere retinemus, possumus iure in Christo
gloriari, quod simus ciues Ecclesiae Iesu
Christi, etiamsi totus mundus nos exosos habeat,
et tanquam haereticos execretur. Volo
igitur, fratres, de hoc perpetuo consensu nonnulla
dicere, ut certo nobis constet, an in eo
consensu Catholicae Ecclesiae simus, nec ne: aut
aduersarij nostri, qui, cum iactant suos magistros
(quos Patres vocant) ferro et igne cursum
doctrinae Propheticae et Apostolicae intercludere
conantur. In huius argumenti tractatione
multa sane concurrunt, quae huc tanquam
ad scopum collimant. Hic enim necessario quaeritur
quisnam sit ortus verae religionis: quae
certitudo: quantus consensus omnium aetatum
Ecclesiae in eadem doctrina: quibus artibus
Sathan veram religionem oppugnare soleat:
denique qua prudentia pij aduersus Sathanae insidias
et fraudes vti debeant: ne, quemadmodum
primi parentes fecerunt, sinamus nos
[gr.] a fontibus salutis ad cisternas
Diaboli, humanas traditiones et [gr.]
abduci.
A quo autem ortum habeat vera religio

p.5
attingendum non esset, nisi tantus fuisset olim,
et hodie esset hominum et Diabolorum furor,
quod ausi sint religiones instituere pro caeco
suae rationis sensu, quas ferro et igne tuentur:
ac eam religionem, quae a solo Deo est, persequuntur,
ut uaticinium comprobent, quod
editum fuit de semine serpentis morsuro calcaneum
seminis mulieris. His multo rectius
iudicauit prophanus Socrates, qui cum apud
Zenophontem interrogaretur quaenam esset
vera religio, respondit eam esse quam ipse
Deus instituit. Nam cum Dominus clare apud
Prophetam dicit se abominari doctrinam et
cultus hominum, extra omnem controuersiam
sit nobis, quod vera atque perpetuo constans
religio ab ipso eterno Deo ortum habeat.
Appollo Pythius ab Atheniensibus interrogatus
quas potissimum religiones tenerent,
respondit eas, quae essent in more maiorum.
Cum rursus obijcerent morem maiorum saepe
mutatum esse, ait optimum sequendum. Nam,
ut ait Hesiodus, [gr.]. Ad
eundem modum hodie aduersarij antiquitatem
iactant, autoris verae religionis nomine suppresso,
qui potius cum Socrate respondere
quam cum impuro Daemone deberent. Nam
ut Sathan: ita et illi antiquitatis autoritate ad
stabiliendos errores abutuntur. Verum quidem
est antiquissimam religionem optimam esse,

p.6
modo ab optimo Deo ortum habeat, et non ab
antiquo serpente, qui a principio suam religionem
in mundum ex diametro cum diuina religione
pugnantem inuexerat [inuixerat ed.]. Quare discernendum
est inter duplicem antiquitatem. Vna
enim ad Deum: altera ad Sathanam refertur.
Prior illa antiquitatum omnium longe vetustissima
est, ut quae nec principium nec finem
habeat. Ex hac vetustissima antiquitate prodijt
veritas dei, qua docetur quaenam sit vera religio,
cui confirmandae Deus miranda testimonia addidit,
quae essent ueluti perpetua quaedam et authentica
sigilla veritatis diuinae. Posterior est quae
principium habuit, et finem habitura est; ex qua
prodijt omnis superstitio et impietas. Vtraque
haec antiquitas habet suos propagatores veluti
Patriarchas quosdam, quos posteriores, Patres
appellarunt, de quibus non parum gloriantur.
Papistae semper in ore habent patres patres: in
omni controuorsia de doctrina et cultu Dei ad
eos tanquam ad extremam anchoram confugiunt. Nos
quoque patres agnoscimus: sed inter nos et illos
ingens est discrimen. Nos enim eos Patres profitemur,
qui a deo accepta religionem fideliter tradiderunt
posteris, vt sunt Patriarchae, sancti Reges,
Prophetae, Christus ipse et Apostoli: hos solos
patres veneramur, a quorum sententia discedere,
salute excidere iudicamus. De patribus, qui
tempora Apostolorum secuti sunt, iudicamus iuxta

p.7
regulam Ambrosij. Nos noua omnia, quae
Christus non docuit, iure damnamus: quia fidelibus
via Christus est. Si igitur Christus non
docuit quod docemus, et nos id detestabile iudicemus.
Et iuxta hanc Pauli regulam: Si quis
aliud Euangelium docuerit anathema sit. Illi
autem, ut fucum faciant simplicioribus, interrogandum
esse dicunt de semitis antiquis, non
esse limites antiquos transgrediendos, quos
fixerunt Patres et maiores nostri. Quod si id
minime licere in agrorum finibus certum est,
quanto minus id licere in religionis limitibus
indicabitur? Verum nos limites, quos fixit autor
religionis Deus: quos acceptos diuinitus
tuebantur sancti Patriarchae, et Apostoli a
quibus apros et lupos inuicta animi fortitudine
repulerunt sancti martyres (inter quos primum
locum obtinet sanctus Abel) denique quos
filius Dei suo precioso sanguine statuit, non
transgredimur: sed intra illos manemus constantes.
At fines, quos antiquus serpens cum
sua sobole fixit, transgredimur, intra quos non
nisi mera damnatio clauditur. Religionem igitur
veram ad Deum, qui antiquus dierum denominatur
a Daniele, referimus. Vnde constabit
et eam antiquissimam esse, et sui autoris
naturam ingeniumque referre. Quare ut constantissima
est semper: ita sui perpetuo similis
existit.

p.8
Sed quaenam illa est sibi perpetuo constans
religio, quae eius summa, quae partes? vox Dei
et signum voci additum veram religionis et
cultus Dei normam praescribit. Semper enim
Deo in more fuit suam voluntatem verbo, et
externo aliquo signo hominibus patefacere.
Quod enim verbum auribus ingerit, ut ad mentem
transmittatur, idem signum oculis aspiciendum
proponit, vt ueluti per fenestras lux
quaedam in animum transfundatur: vt vox et
signum sit duplex verbum, vocale et aspectabile,
quorum finis et scopus unus est: sed signi
interpretatio semper e verbo solo petenda est.
Haec qualia sunt, quinque tempora, quibus Deus
praecipue suam vocem sonuit et signa edidit,
apertissime docebunt: vt sunt status ante lapsum:
tempus promissae reparationis: tempus
repetitae promissionis: tempus reipublicae Mosaicae:
ac denique tempus completae promissionis,
exhibito Iesu Christo Domino nostro. Hisce
quinque temporibus eandem fuisse religionem
et sibi per omnia constantem, uoce Dei et
signis diuinis est ostendendum.
Ante lapsum, quando Adam ornatus erat
imagine Dei, Deus homini et uerbum tradiderat
et signum. Verbum requirebat noticiam
Dei, et obedientiam erga ipsum: prohibebat ne
quid tentaret homo contra Dei interdictum
sub comminatione poenae: habebat etiam verbum

p.9
promissionem immortalitatis, quam promissionem
fide amplectebatur Adam. Et arbor
vitae, ut aspectabile verbum, idem per oculos in
mentem transfudit. Quae omnia eo spectabant,
vt Adam imaginem Dei tanquam in speculo
representans, Deum perpetuo coleret et celebraret.
Ex his constat, quod uera religio ante
lapsum hominis fuerit purus cultus Dei iuxta
Dei uerbum, cuius regula erat verbum et signum.
Partes fuerunt agnitio Dei, fides promissae
immortalitatis, obedientia erga Deum interior
et exterior. Finis, representare imaginem
Dei ac eum praedicare et celebrare. Et fuit in
eo statu cultus Dei perfectissimus, qualis est
futurus post resurrectionem, nisi quod tum non
quidem substantia, sed gradibus futurus est
multo plenior. Hic cultus Dei, qualis est primo
homini praescriptus, a nobis etiam post lapsum
requiritur. Neque ulla mutatio facta est in
cultus ratione: sed horribilis deprauatio secura
est in toto humano genere post lapsum primorum
parentum, ut hunc cultum plene praestare,
imo ne ipsum inchoare possit quisquam, nisi
ad arborem uitae, quae est Iesus Christus, ei accessus
patefactus fuerit.
Lapso igitur genere humano in primis parentibus,
Deus rursus suam uoluntatem patefacit
uerbo et signo: vnde discitur quo cultu

p.10
post lapsum voluerit coli. Verbo reprehendit
transgressionem sui mandati: verbo promissionem
edidit de Messia, qui homo factus solueret
lytron pro reatu Adae, et restitueret homini
imaginem Dei, quam peccando amiserat.
Signum adiecit uerbo, quod erat ueluti aspectabilis
quaedam concio de Messia. Hoc autem
signum erat mactatio et oblatio pecorum et
frugum terrae. Ex his sequitur, quod post lapsum
Deus requirat omnino similem cultum
cum eo, qui fuit ante lapsum, licet suis gradibus
eam perfectionem non habeat, quam ante
lapsum habuit. Requirit enim hic Deus agnitionem
sui: requirit agnitionem nostri peccati:
requirit agnitionem Christi, qui est loco
arboris uitae, quae erat in Paradiso: requirit fidem
Messiae: requirit ex fide obedientiam, ut
paulatim magis magisque in homine reparetur
imago Dei per Christum, hoc est, ut in
mente refulgeat firma Dei noticia: in anima
sanctitas: et in omnibus uiribus obedientia
ex praescripto uerbi praestanda. Haec breuiter
verbo et signo indicantur in principio Mosis.
Nam olim [gr.]
[gr.], ut Platonis
uerbis vtar: melius et solidius erudiebantur
breuibus Aphorismis et symbolis,
quam nos longis concionibus. Fuit enim
olim ea docendi ratio cum Theologis, tum

p.11
Philosophis comunis et familiaris, ut id quod
breuibus Aphorismis proponerent, idem certis
significarent symbolis. Lapso homine hic
Aphorismus propositus uoce Dei est: Semen
mulieris conteret caput serpentis. Symbolum,
quod quadam imagine idem significabat, fuit
oblatio diuinitus patribus commendata. Abel
itaque cum suas offerret uictimas, in Aphorismum
propositum respiciebat, et offerens haec
cogitabat. Primum, mortem uictimae intuens,
admonebatur de morte, in quam inciderat genus
humanum propter peccatum: vnde haud
dubie ingens dolor in animo eius excitatus est.
Deinde, intuens sanguinem uictimae admonebatur
factae promissionis de Messia: cuius merito
et intercessione placari iram Dei iuxta promissionem
statuit: unde et consolatio in corde
nata est, et fides, qua Deo acceptus fuit per lesum
Christum. Hac fide iustificatus sola, veram
sanctitatem iuxta vocem Dei meditatus est,
Deum praedicans et laudans propter iusticiam
et misericordiam. Atque ita Abel, imagine Dei
in se quodammodo reparata, verum cultum
Deo praestitit: quem cultum postea morte sua
confirmauit. Nam cum Cain frater et Hypocrita
ipsum a confessione promissi seminis et
uero cultu auocare studeret, potius mortem
oppetere uoluit, quam in impium fratris decretum
consentire, significans hac sua constantia,

p.12
quod is demum uere Deum colat, qui obedientiam
erga Deum et Christi confessionem
omnibus rebus mundi, atque adeo uitae ipsi, qua
nihil homini charius esse solet, anteponat. Ex
hoc ergo uerbo et signo primis parentibus post
lapsum tradito apparet, quod eadem religio
fuerit eorum post lapsum, quae ante lapsum
erat. Etsi autem quaedam circumstantiae externae
accesserunt propter deprauationem naturae,
et promissionem reparationis: tamen substantia
cultus Dei eadem manebat, atque ad eundem
finem tendebat, licet imperfectius. Hic
cultus Dei purus durauit in Ecclesia, quae fuit
perexigua, usque ad diluuium, hoc est, annos
mille sexcentos quinquaginta sex. Nam Caini
posteritas carnaliter promissionem intelligens
persecuta est veram Ecclesiam: sibi Ecclesiae titulum
usurpauit: uerum cultum Dei in prophanam
hypocrisin et superstitionem commutauit.
Porro cum hypocrisin et superstitionem
cum alijs horrendis sceleribus diluuio puniuisset
Dominus, Nohae verbo et symbolo verum Dei
cultum iterum commendat: non nouum quidem,
sed prorsus eundem, quem ab initio instituerat.
Verum cum hunc hypocrisi et superstitione
Iaphet, et Cham tyrannide profligasset,
mansit in sola familia Patriarchae Sem. Is
enim recte intelligens promissionem et eius
symbolum, Deum ex fide coluit, eique obediuit,

p.13
quemadmodum Abel et Nohe fecerunt. Etsi
autem et uerbum et symbolum traditum primis
parentibus, Nohe et Sem retinuerunt:
tamen propter nouum euentum nouum symbolum
accessit. Nam cum Deus impium mun
dum diluuio perdidisset propter defectionem a
vero et puro cultu Dei, promisit Nohe et eius
posteritati se postea mundum diluuio non perditurum.
Huic promissioni symbolum, nempe
arcum coelestem adiecit, qui erat promissionis
quoddam [gr.]. Arcum itaque,
qui in nubibus apparere solet, uerbi sui nota
inscripsit deus, vt quasi sigillo promissum illud
suum ratum fore confirmaret, quo se non solum
Deum Nohae, eiusque posteritatis, cuius
se in fidem clientelamque contulerant, futurum
receperat: uerumetiam se deinceps homines
nunquam aquarum inundationibus deleturum.
Hoc igitur symbolum intuens Nohe et
Sem, exemplo sancti Abelis, Deo uerum et
spiritualem cultum exhibuerunt.
Sequitur Abrahami aetas usque ad tempora
Mosis, qua aetate idem cultus et uoce Dei
et nouo symbolo Patriarchis est commendatus.
Nam, decrescente iam sapientia quae fuit
in primis parentibus, ut uerbo clariori: ita
symbolo euidentiori opus erat. Verbum igitur
Abrahamo propositum fuit hoc: Benedicentur

p.14
in semine tuo omnes cognationes
terrae. Symbolum verbo additum erat circumcisio
genitalis membri in masculis. Vt ergo
uerbo docuit verumque cultum requisiuit; ita
symbolo idem fecit, quod erat doctrinae et cultus
sigillum. Cum enim ait: Benedicentur in
semine tuo, tria apertissime insinuat: quorum
primum est repetitio accusationis totius generis
humani propter peccatum et defectionem
a Deo. Nam cum promittit benedictionem,
significat eos in maledictione haerere,
quae maledictio peruasit in homines omnes
cum peccato. Alterum est repetitio promissionis
seminis et beneficiorum eius, quod Adamo
dictum erat sub his uerbis: Semen mulieris
conteret caput serpentis. Id quod hic significantiori
voce benedictionis exprimitur. Nam
benedictionis uoce significatur fauor Dei, reconciliatio,
remissio peccatorum, et iusticia
propter Christum, quemadmodum Paulus
Mosis interpres exponit. Tertium est indicatio
nostrae imbecillitatis, quod nostris uiribus
non possimus benedictionem nancisci:
sed oportere nos eam obtinere fide in Semen
promissum. Hanc fidem Abrahae secuta est obedientia
in tota eius uita, iuxta praeceptum: Ambula
coram me et esto perfectus: quam obedientiam
sanctus Patriarcha declarauit uictima filij.
Quanti enim fecerit obedientiam erga deum ex

p.15
eo apparet, quod potius voluerit vnigenitum
filium Isaac, quem genuerat in senectute, cui
tam magnificae promissiones erant factae, ad
mandatum Dei mactare, quam ab obedientia
erga Deum recedere. Symbolum uero additum
a uerbo interpretationem mutuari debet. Nihil
enim aliud symbolum est, quam aspectabile
uerbum. Tria proinde symbolum ponit ob
oculos: nempe natiuitatem nostram carnalem
esse corrupta: Deinde, promissum esse semen,
per quod natura reparabitur: tum circumcisione
carnis significari circumcisionem cordis,
qua amputatur ignorantia Dei, affectuum impuritas
et cordis contumacia: ut nouus homo
nascatur, gestans imaginem Dei in uera sanctitate
et iusticia. Ecce quam apte quadrant haec
cum prioribus. Vox quidem mutatur, sed significatio
manet. Haec in verbo et in symbolo
varietas humanae imbecillitati seruit, et ignorantiae
nostrae medetur; non aliquam nouam
colendi Deum rationem praescribit, quemadmodum
carnale semen Abrahae autumauit.
Nam quemadmodum Cainitae hypocrisin, reiecto
puro intellectu verbi et symboli, amplexati,
persequuti sunt Abelem et imitatores fidei
ipsius: ita Ismaelitae in litera circumcisionis
haerentes, spiritu neglecto, persecuti sunt ueros
filios Abrahae: ex quo factum est, quod uerus
cultus apud paucissimos remanserit. Nam cum

p.16
exularent in Aegypto Patres, sola familia Ioseph,
mortuo Patriarcha Iacob, verum cultum
retinuit, qui cum post eius mortem tantum non
extinctus esset, Deus, nato Mose in Aegypto et
agente iam 80. annum a promissione facta
Abrahae 340. anno, verbum iterum promissionis
repetit: multa addit signa, et vt conseruaretur
cultus verus, erexit regnum et sacerdotium.
Tametsi autem idem verbum et idem
signum Mosi commendat, quod ante Patriarchis
commendarat: tamen longiores conciones
et plura insuper signa adhibet, prout eius
aetatis ratio postulabat. Quae omnia ad eundem
scopum collimabant, et eundem cultum
Dei spiritualem hominibus commendabant:
Nam in deserto (vt praeteream rubum ardentem
et columnas ignis et nubis) Man, Petra, et
Serpens aeneus ut symbola doctrinae et cultus
Dei proponebantur: quae tria significabant
Christum olim promissum. Man enim, Paulo
interprete, significabat cibum spiritualem, quo
noui homines per Christum facti aluntur in
Christi regno. Petra figurabat potum spiritualem,
quo credentes reficiuntur, Serpens suspensus
adumbrabat Christum suspendendum in aram
crucis pro peccatis mundi: quemadmodum
ipse Christus symbolum hoc interpretatur. Intuitus
in serpentem aeneum typus erat fidei,
qua homines iustificati et viuificati coram Deo

p.17
ambulant et ad perfectionem aspirant. Verum
postquam populus in terram promissam, quae
typus erat coelestis Patriae, introductus erat,
plura adhuc signa veluti aspectabiles conciones
ei propositae sunt: ex quibus pauca quaedam
attingam: nam omnia persequi instituta
breuitas non permittit, Tota quidem respublica
significat Ecclesiam: sacerdotium et regnum
figurant Christum, qui sacerdotio suo placat
iram Patris iuxta promissionem primam, et
suo regno destruit regnum Diaboli, peccatum
et mortem: et vtroque reparat imaginem Dei
in homine, ad quam homo erat creatus, vt ita
rursus ornatus imagine Dei vera obedientia
ipsum colat ac celebret.
Ceremoniae multae sunt additae, quarum
spiritualis significatio primam promissionem
explicat, ac cultum Dei spiritualem commendat.
Verum quia multae sunt, paucas easque
illustriores eligam et breuiter excutiam. Sacerdotis
ornatus, annua oblatio summi sacerdotis,
arca foederis, agnus phase, sanguinis
aspersio, baptismata, quotidianae oblationes,
singularem habuere rerum spiritualium significationem,
quae omnes dulces habent meditationes
de mediatoris conditionibus et piorum
officio. Sacerdos summus laminam in
fronte et vestes mundas gestauit, Lamina

p.18
aurea diuinitatem Christi significabat: vestis
vero munda humanitatem, sed mundam et puram
ab omni peccato. Quod autem sacerdos
semel in anno intrauit in sancta sanctorum,
typus fuit sacerdotis Christi qui vna oblatione
consummaret sanctificandos. Hoc aperte
Exodi 28. indicatur, vbi Dominus ait: vt sit ei
placatus Dominus. Deinde, uestes sacerdotis
figurant sanctitatem, qua ornatos uult esse suos
sacerdotes Dominus, quemadmodum Dauid
Mosis interpres exponit, cum ait: sacerdotes
tui induantur iusticiam, et sancti tui exultent.
Arca foederis significat populum Dei, cum
quo expresso verbo pactum fecit Dominus. In
hac arca fuerunt tabulae legis, quae tegebantur
in arca lamina aurea: qua re nihil aliud
significatum fuit, quam quod habet prima
promissio: Semen mulieris conteret caput
serpentis, nisi quod symbolum dulcius rem
exprimit. Tabulae enim decalogi in arca teguntur
aurea lamina, quae dicitur propiciatorium.
Hoc est: Christus qui est propitiatio pro peccatis
nostris tegit in Ecclesia peccata hominum,
aduersus iram et horrendum iudicium
Dei. Quid, quaeso, hoc est aliud quam semen
mulieris conteret caput serpentis? Ita hunc
typum explicat Mosis interpres Paulus Roma.
cap./ 3. Iustificamur gratis per illius gratiam,
per redemptionem quae est in Christo

p.19
Iesu, quem proposuit Deus propiciatorium
per fidem in sanguine eius. Vt enim pontifex
Hebraeorum solebat semel singulo quoque anno
propiciatorium imbuere sanguine, cum in
sancta. sanctorum ingrederetur: Ita summus
noster pontifex lesus Christus semel obtulit se
Patri pro peccatis mundi et aeternam redemptionem
reperit. Agnus phase habuit etiam significationem
symbolicam, qua prima promissio
veluti viuis coloribus depingebatur: cuius
typum explicat Paulus, cum ait: et phase nostrum
immolatus est Christus. Quod autem iste
agnus de grege sumebatur, innuebat Christum
carnem nostram assumpsisse et infirmitates carnis
nostrae tulisse, et per omnia nobiscum similiter
tentatum absque peccato, ut nos quoque
coelestes qui terreni, spirituales qui carnales
sumus, redderet. Quod autem de agno dicitur:
immolabitque cum uniuersa multitudo filiorum
Israel, significatur non propter vnum
et alterum obijsse Christum: sed propter Ecclesiam,
hoc est, propter totum corpus scriptorum
in libro vitae. Sanguinis aspersio apertam
habet significationem, Symbolum enim fuit
sanguinis Christi effusi in ara crucis, quo aspersae
conscientiae nostrae mundantur a mortuis
operibus, quemadmodum typum hunc autor
Epistola ad Hebraeos pie explicat. Eodem pertinent
baptismata et quotidianae oblationes.

p.20
Figurabant enim haec in genere cum purgationem
illam, qua Christus abluit et emundat
nos ab omni iniquitate, tum sanctitatem veram
qua credentes ornantur, vt iam imaginem Dei
representare incipiant in gloriam et laudem
Dei. Haec legis typica fuerunt symbolicae interpretationes
primae promissionis, quas qui
intellexerunt cum Adam, Abele, Seth, Enoch,
Nohe, Abraham etc. verum cultum et spiritualem
Deo exhibuerunt, non dissimilem quo
ad substantiam cultus attinet, sed omnino similem,
imo eundem. Sed quid hic fit e Sicut
Cainitae promissionem carnaliter intellexerunt
et ex symbolo addito fecerunt cultum per se:
ita hic maxima pars Iudaeorum, omisso spiritu.
literam admirata est, et cultum Dei posuerunt
in istis externis ritibus sine fide: quem errorem
taxat grauissime Dominus apud Prophetam
vbi ait: Quo mihi multitudinem victimarum
vestrarum dicit Dominus? et paulo post: ne
offeratis ultra sacrificia frustra, incensum abominatio
est mihi. Et huius rei causam mox
subiungit, cum ait: iniqui sunt coetus uestri,
calendas uestras et solennitates vestras odiuit
anima mea. His uerbis significat Deus non ita
se instituisse ceremonias, quasi eas ut cultum
requireret spiritualem, sed ut in ijs populus se
ad pietatem exerceret obfirmaretque fidem suam,
magisque ac magis sese in puro cultu Dei contineret.

p.21
Verum vt natura superstitiosi sunt homines,
maxima pars per hypocrisin abducta est
a vero ceremoniarum usu, ac in earum obseruatione
proram et pupim, vt aiunt, suae salutis
collocarunt: quorum errorem missi Prophetae
cum arguerent rapti sunt ad supplicia
tanquam in legem De: blasphemi.
Ex his patet summum fuisse consensum
piorum qui in republica Mosis vixerunt, cum
in doctrina, tum in cultu cum sanctis patribus
ante diluuium et post diluuium usque ad
vocationem Mosis, et a Mose usque ad Christum.
Quid enim hic requiritur praeter agnitionem
peccati, fidem in Christum, inuocationem,
sanctitatem, obedientiam, et alias uirtutes,
quae ad reparandam imaginem Dei in nobis
tanquam partes requiruntur? Restat postrema
aetas, qua [gr.] aeternus iuxta vaticinia
assumpsit semen mulieris, hoc est, naturam
humanam, ut contereret caput serpentis,
hoc est, vt Iohannes interpretatur, destrueret
opera Diaboli. Hic Mosis et Prophetarum
interpres et completor eundem cultum Dei
iam fere collapsum verbo et symbolis restituit,
iussit praedicari poenitentiam et remissionem
peccatorum, credentes in se ornat sua
iusticia, donat spiritu sancto, excitat in ijs motus
congruentes legi et uoluntati Dei; breuiter,

p.22
reparat imaginem Dei, ad quam primus
homo conditus erat, iubet ut ita luceat lumen
nostrum vt glorificetur Pater noster coelestis.
Hunc eundem cultum suis discipulis commendat,
quem ipsi uoce et uita docuerunt et expresserunt,
Verum ut perpetuo hunc cultum conseruaret
Ecclesia, verbum certum tradidit ac
uerbo duo externa veluti sigilla apposuit, baptismum
et coenam Domini. Verbum primam
promissionem clarius interpretatur. Signa
sunt aspectabiles quaedam conciones, quae idem
quod verba docent et offerunt. Sed quid hic
fit? vt olim Cainithae, Camithae et Pseudoisraelitae
uerbum corruperunt et ei carnali sua stulticia
humana somnia assuebant: ita hypocritae
a verbo deficientes in hac postrema mundi aetate
cultum Dei conspurcarunt, donec haereticorum
furijs et regno Antichristi doctrina
rursus fere cum veris cultibus, sacramentis
partim conspurcatis humanis traditionibus,
partim mutilatis, obruta sit. Caeterum ante
40. fere annos excitatus Propheta Dei beatus
Lutherus, restituit doctrinam et cultum
ueterem, quem et primi nostri parentes acceperant
a Deo, et Christus suae Ecclesiae commendarat.
Atque hunc verum et perpetuum cultum
Dei esse, quem nostra Ecclesia hodie tuetur,
clarissime intelligit is, qui ipsum ad normam
Patriarcharum et Ecclesiae Apostolicae refert,

p.23
Sed quid nobis accidit? idem sane quod primis
parentibus, quod Abrahamitis, quod Ecclesiae
Apostolicae. Diabolus enim toto impetu ruit
ad perdendum Euangelium et uerum cultum
Dei abolendum.: atque id nostra aetate furiosius
agit, quia nouit exiguum sibi restare tempus,
quo liceat ei in Ecclesiam Christi saeuire. Quibus
autem technis iste aduersarius Christi ad
delendam sinceram doctrinam et verum cultum
vtatur, res ipsa hodie palam loquitur.
Primum enim regnum, illudque amplissimum,
nempe Turcicum erexit, quod palam blasphemat
nomen Christi. Deinde, aliud regnum,
quod Papatum vocant, statuit: quod etsi non
profitetur se palam aduersari Christo: singulari
tamen dolo et fraude regnum Christi inuadit:
doctrina corrumpit, sacramenta contaminat,
breuiter uerum cultum Dei peruertit. Papa
enim ministerij titulo primatum assecutus,
omne superstitionis et idololatriae genus in
mundum inuexit, adeo ut post natos homines
nulla vnquam sit audita uiolentior intollerabiliorque
tyrannis, nullumque extiterit idolomaniae
genus quo grauior irrogata sit maiestati
diuinae iniuria, et quo Christianorum hominum
mentes prodigiosius sint fascinatae. Posteaquam
autem hac ex parte suas fraudes deprehensas
cognouit Sathan, non agit inducias, sed suae impietatis
ministros conquirit: quales sunt Libertini,

p.24
Anabaptistae, Seruetiani, Antinomi et alij
qui doctrinam repurgatam et sacramenta rursus
suo impuro rostro foedare conantur. At
vero cum hisce suis conatibus animaduertit se
non posse cursum Euangelij, et puri cultus
Dei impedire, aggreditur alia uia, qua intestinis
dissidijs distrahat, ac hostiliter inter se committat
illos ipsos, quos animaduertit seriam
prae caeteris meditari Ecclesiae ac verae religionis
restitutionem, ne scilicet coniunctis studijs
et consilijs hoc tam praeclarum opus vnanimes
moliantur. Praeterea subinde quosdam e
castris Christi exturbat, qui Apostatae facti,
grauissimum damnum Ecclesiae inferunt inter
quos sunt qui nouam rationem conciliandi
odium purae doctrinae apud infirmos et imperitiores
excogitant. Colligunt enim antinomias
in dictis eorum, quorum opera Deus est
usus in hac extrema senecta mundi ad repurgandam
suam Ecclesiam: cum tamen in nulla
parte fundamenti doctrinae et cultus Dei possint
ullam ueram Antilogiam monstrare, utut
se in mille formas Prothei isti transforment.
His machinamentis Sathanae uidemus effectum
esse, quod obstinati sint facti confirmatiores in
sua superstitione: infirmiores ac imbecilliores
magna ex parte succumbant, cum piorum omnium
ingenti dolore: et nisi Christus accelerauerit
suum aduentum, metuendum est, ne rursus

p.25
superioribus tenebris plerique inuoluantur.
Quid nobis, quaeso, hic faciundum est fratres?
Cauendae sunt insidiae Sathanae: respiciendum
est ad exempla maiorum Abel, Abrahae, Prophetarum,
Christi et Apostolorum: horum
coetui in doctrina, cultu, inuocatione nos adiungamus:
non turbemur multitudine hostium:
non moueat nos numerus transfugarum: non
frangamur animo cruce et erumnis, quas pios
perferre in hoc mundo necesse est: non tantum
respiciamus ad humilitatem Ecclesiae, quae in
hac uita humi iacet contempta; sed etiam intueamur
Christum triumphantem, qui eos, quos conformes
sibi facit in hac uita, olim beata immortalitatis
gloria donaturus est, modo constantes
perseuerauerint usque ad finem. Meminerimus
grauissimae sententiae Christi: vigilate et orate,
ne intretis in tentationem. Quod vobis (inquit)
dico, omnibus dico, Tentat mundus: solicitat
caro: turbant haereticorum agmina: offendunt
doctrinae et morum scandala: futiles superborum
hominum rixae molestant: aduersus haec omnia
praesidium tutissimum est inuocatio Dei. Non enim
frustra dicit Solomon: Turris fortissima nomen
Domini, ad eam confugiet iustus et saluabitur.
In inuocatione nostra respiciamus ad Ecclesiam
Propheticam et Apostolicam, et muniamus animos
nostros aduersus mahometicas et Papisticas idolomanias
et haereticorum [gr.]: saepe cogitemus

p.26
quam firmis et immotis fundamentis
nitatur Ecclesiae perpetua doctrina, et constans
Ecclesiae Catholicae [Chatolicae ed.] cultus: veniant nobis in
mentem patefactiones diuinae, quibus ipse Deus
suam voluntatem hominibus patefecit, quando
locutus est cum sanctis Patriarchis et Prophetis:
quam suam uoluntatem multis stupendis miraculis
confirmauit, cum in ueteri, tum in nouo testamento:
aspiciamus dulcissimum consensum Mosis,
Prophetarum, Christi, Apostolorum, in doctrina et
cultu: incitemur ad confessionem exemplo tot
Martyrum, qui cum Abel protomartyre doctrinam
coelestem suo sanguine confirmarunt: abstineamus
a futilibus disputationibus, quibus vinculum pacis,
quod est dilectio, soluitur, et magis piae uitae
studeamus quam argutis et inutilibus disputationibus,
ex quibus quid mali ortum sit in Ecclesia,
non sine magno dolore animi cogito. Etsi autem
in his regnis est summa (sit Deo gratia) adhuc
tranquillitas, et in omnibus Ecclesijs pius consensus:
tamen pietas suadet, ut afficiamur eorum
calamitate, qui hodie affliguntur propter quorundam
intempestiuas rixas, quibus multorum
principum et aliorum animi vulnerantur. Verum
cum his malis mederi non possumus, confugiamus
ad illum, qui solus potest omnia. Orate igitur
cum tota Ecclesia Christi aeternum Deum Patrem Domini
nostri Iesu Christi, ut sibi Ecclesiam in hac
uita colligat, et in ea puritatem doctrine, et ueru

p.27
cultum conseruet: ut ipsum vere colamus, et in
omni aeternitate celebremus ac diligamus.
Orate ut gubernet suo spiritu regem Dominum
nostrum clementissimum D. Fredericum eius
nominis secundum, qui ut Patri sanctissimo in
regnum successit: ita paternarum uirtutum
haeres existit uerissimus: non solum iusticiae et
aequitatis amantissimus Princeps, uerumetiam
Ecclesiarum scholarumque fautor et patronus
optimus, imo nutricius fidelissimus. Orate ut
Christus suo spiritu regat regni Consiliarios et
alios nobiles et gubernatores Ecclesiarum, politiarum,
Scholarum, et Oeconomiarum, addatque ipsis
animum gloriam Dei, veram doctrinam, et
honestatem disciplinae conseruandi, ut tranquillam
et quietam uitam degamus cum omni
pietate et honestate. Orate pro omnibus regni
statibus, vt omnes dulci concordia coalescant,
et alij alios subleuent, ut maiores cogitent inferiores
cohaeredes regni Dei secum futuros:
ut inferiores superioribus obediant in Domino,
ut Paulus praecipit: vt ita dulcissima harmonia
ordinum in hoc regno constituta, pacifice
et tranquille viuamus. Orate aduersus
hostes Regis et Regni. Orate ut Christus impetus
Sathanae reprimat ac largiatur Ecclesiae
Doctores et pastores in uera doctrina et pietate
concordes, qui recta docendo et exemplo
piae uitae gloriam Dei illustrent; quo tandem

p.28
plene omnes retecta facie gloriam Domini, vt
in speculo conspicientes, in eandem imaginem
transformemur a gloria in gloria, sicut a Domini
spiritu, AMEN.
Iam reliquum est, ut nonnihil dicam de
meo consilio, cur uidelicet has in Euangelia
Dominicalia enarrationes ediderim in lucem.
Ante quatuordecim annos priuatim domesticis
meis discipulis dictaui quaedam scholia in
Euangelia dominicalia, quo eorum studia hac
mea opella nonnihil iuuarem, nihil omnino
cogitans de edendo. Sed quid fit? quae paucis
discipulis dictata erant multis communicantur:
et dum animaduerti ista auide a multis expeti,
ea nonnihil ante sexennium auxi. Iam vero
piorum quorundam pastorum preces me
impulerunt, vt publicarem et in lucem emitterem.
Quare cum hic labor totus destinatus
sit pijs Euangelij ministris mihi uisum est sub
nomine vestro, charissimi fratres, hunc meum
laborem in lucem emittere. Quod si quis fructus
ad vos inde peruenerit, Deo gratias agite,
et me Deo uestris commendate precibus. Hoc
vnum studiose curaui, vt doctrinam Catholicae
Ecclesiae pure proponerem, quam et schola
Vitebergensis ultra 40. annos et adhuc sincere
tuetur, et praestantissimi uiri huius scholae

p.29
professores: D. Iohannes Machabaeus Alpinas:
D. Petrus Palladius: D. Iohannes Seningius:
D. Olaus Chrysostomus (qui omnes iam
in Domino quiescunt, expectantes plenam liberationem
per aduentum filij Dei) tradiderunt.
In hoc consensu persistimus et nos qui illis in
officio successimus in hac schola; et serio oramus
Deum, ut in hoc consensu uiuamus et
moriamur. Non enim dubitamus quin
hic sit consensus perpetuus Ecclesiae
Dei, sicuti supra satis ostendimus.
Oro Deum Patrem Domini
nostri Iesu Christi, vt nos
suo spiritu coniungat,
ut unum in ipso
simus.
Bene et foeliciter in Christo valete.
HAFNIAE 30. Martij, Anno
a CHRISTO nato
1561.

p.30
PIO LECTORI.
Leuiuscula quaedam errata inter excudendum
non animaduersa, ut Lector pius
boni consulat, etiam atque etiam rogo, Sunt
enim huiusmodi, ut quilibet ea sine monitore
et deprehendere et corrigere
possit. Vale.