Kofod Ancher, Peder
De indole juris privati pro habitu imperii Danico-Norvegici

De indole juris privati pro habitu imperii Danico-Norvegici libri duo. Liber I. De forma, indole et principio imperii Danico-Norvegici. Liber II. De indole juris civilis enati ex forma imperii Danico-Norvegici. Hafniae et Lipsiae, sumtibus Frid. Christ. Pelt. 1765.

This text is part of the 'Nordic Neo-Latin Heritage Corpus' published by the Centre for Danish Neo-Latin, cdnl.dk
License: Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License (CC BY-NC 4.0)

p.1
DE
INDOLE JURIS PRIVATI
PRO
HABITU IMPERII
DANICO-NORVEGICI
LIBRI DUO.
LIBER I.
DE FORMA, INDOLE ET PRINCIPIO
IMPERII DANICO-NORVEGICI.
LIBER II.
DE INDOLE JURIS CIVILIS ENATI
EX FORMA IMPERII DANICO-NORVEGICI.
HAFNIAE ET LIPSIAE,
SUMTIBUS FRID. CHRIST. PELT.
1765.

p.2
AUGUSTISSIMO CELSISSIMOQUE
MONARCHAE
FRIDERICO V.
REGI DANIAE ET NORVEGIAE,
VANDALORUM GOTHORUMQUE,
DUCI SLESVICI, HOLSATIAE, STORMARIAE
ET DITMARSIAE, COMITI
OLDENBURGI ET
DELMENHORSTAE.
DOMINO LONGE
CLEMENTISSIMO

p.3
AUGUSTISSIME
REX!
Id efficit gravitas argumenti, utpote
quod ipsam animam, nervum et medullam
Augustissimi Imperii Tui
afficiens, in Regiam Majestatem Tuam

p.4
inclinat quam proximè, ut opusculum hoc qualecunque
ad pedes TUOS venerabundus deponere
audeam.
Animum perculit meditata lectio celeberrimi
scripti: De l'esprit des Loix, quicquid boni insit
imperio civili, illud quantum quantum vel
Reipublicae, vel limitatae Monarchiae uni et soli
veluti peculium adjudicantis, Monarchiae autem
absolutae nè micam quidem boni facientis
reliquam.
Profligando huic errori manifesto, atroci atque
impio, argumentum omnium fortissimum
atque efficacissimum praebent praeclara exempla
regiminis TUI et gloriosissimae memoriae
MAJORUM TUORUM. Ad TE quod attinet,
REX Augustissime, publico gentium consensu

p.5
omnes TE suspiciunt veluti amorem et
delicias generis humani, nos autem cives
Tui tanquam Patriae Patrem. Nomen
hoc non solenniter quidem recepisti, quod moris
erat Romanis olim Imperatoribus, sed mereris
omnino, meritòque TUO in animis et
judiciis nostris circumgestas, omnes curas TUAS,
cogitata, labores, Reipublicae ita consecrans
et devovens, ut hanc plane Tuam Te fecisse
testeris, publicamque salutem Tibi veluti
privatam et domesticam. Eximium hoc nomen
ea benignitate ea indulgentia exerces (verba
sunt PLINII ad TRAJANUM) ut cum civibus
Tuis vivas, quasi cum liberis Parens.
Officium igitur tàm boni civis quàm muneris
mihi clementissimè demandati, id à me

p.6
postulare credidi, ut coram omnibus demonstrare
contendam, injustam omnino notam esse,
quam imperio nostro adscripsit clarissimus
Dnus. DE MONTESQIEU: nostro, inquam
imperio, quod DIVINO proximum et simillimum,
Deo soli statori et auspici originem
debet.
Ecce quantum illud sit, cujus demonstrandi
necessitatem ipse mihi imposui!
Declinavissem omnino ingens onus, cui
humeros impares esse non ignoro, nisi animum
ab instituto saepe discedentem revocavisset, ignemque
subjecisset ex una parte cogitatio officii, ex
altera clementia Regis omnium Optimi et
Mitissimi, cui ea est nativa indoles, ut bonam
mentem non possit non benignè et gratiosè
interpretari.

p.7
Accipe igitur lucubratiunculam hanc, demississimè
precor, Clementissime REX, more
Tuo, id est, comiter et clementer, auctorem
enim agnoscit civem, et origine tenus et studio
atque voluntate animi impensissima,
Tuum,
REGIAE MAIESTATIS TUAE
Servum humillimum et
devotissimum
P. KOFOD ANCHER.

p.8
PRAEFATIO.
Ipsa res quidem postulat frequenter, ut
praefando lectorem instruant librorum
mumque legentis ad certum finem atque
institutum dirigant; Sed praefandum, haud
secus ac philosophandum, paucis. Brevi igitur
sic habeto, benevole lector, paucas, de occasione
et fine hujus opusculi, monitiones.
Occasionem scribendi aperuit clarissimum
scriptum Doctissimi beataeque nunc memoriae, Viri
CAROLI DE SECONDAT, Liberi Baronis de
MONTESQIEU, Praesidis olim Parlamenti, quod ita

p.9
dicunt, Burdegalensis, quod dudum ante septennium
publicam lucem vidit. Limatissimum hoc
opus est, in quo per vicennium desudavit Clarissimus
Auctor, congestum, uti auguror, ex ingentibus
llis, de Legibus Voluminibus MSStis, quorum
XXIIII, in forma, quam appellant quartam, eum
reliquisse, comperi ex relatione Viri Doctissimi,
uocum mihi sunt omnes amicitiae necessitudines. (*)
Eam ingenii ac eruditionis in Republica
literaria, eamque probitatis, candoris, virtutis inter
familiares famam sibi fecit Celeberrimus de MONTESQUIEU,
ut parta demum nominis immortalitate,
laudique natus, meò nunc minus egeat laudum
praeconiò.
Aliis dudum scriptis prius inclaruit Vir Clarissimus,
quàm hasce suas Pandectas, Legum publici
juris fecit. Neque diffido, eandem laudem,
in qua caetera beati Viri scripta posita videmus.
(*) Nescio an ab his diversa sint summaria ista Juris
Civilis, cum judicio beati Viri conjuncta, immensis
voluminibus constantia et praeclaro de Legibus operi
materiam deinceps praebentia, quibus conficiendis et
coacervandis à prima usque adolescentia vacavisse
MONTESQUEVIUM nostrum narrat Clarissimus
D'ALEMBERT MO-dans l'Eloge de Monsieur de
MONTESQUIEU.

p.10
meruisse historiam HENRICI IV. Regis Galliae,
quam ipse auctor, superstes adhuc, uti fando accepi,
flammae tradidit, illo jure usus in foetum ingenii
sui, quo Romani olim cives in liberos.
Quod si autem nullum praeter Duo illa de Legibus
Volumina posteris propagasset, praeclarae eruditionis
monumentum, vel unicum hoc sufficeret
immortali gloriae Auctoris. Tanta illi est vis dicendi
et lepor, tantus in illis ubique enitet fervor
ingenii, acumen et sagacitas cogitationum!
Quantacunque autem sit aestimatio
MONTESQUEVIANI nominis, tantam à me nullo tempore
impetrare potuit, ut coeco ductus obsequio
in verba alicujus Magistri jurarem, aut ad errores
coecutirem, veritatem devovens favori. Amicus
mihi MONTESQUEVIUS, sed magis amica veritas.
Qui homo erat MONTESQUEVIUS, non
alienus fuit à communi hominum sorte, ergo nec
ab erroribus, illis, quos ita nuncupat CARDANUS,
humanitatis appendicibus.
Non hoc quidem nunc mihi propositum est,
MONTESQUEVIANOS errores undique quaesitos
vel patefacere vel emendare et lituris corrigere.
Dulci enim amore natalis soli ductus, pro patria
duntaxat dicere constitui, et hunc quidem in modum

p.11
dicere remque patriam defendere, ut consilio
neminem offendam, ut non tam personis quam
erroribus me opponam, ut sine contradictore
disputare videar. Per me igitur molliter quiescant
ossa beati Viri. Immo tantum absum à proposito
contradicendi et obstrependi; ut cum
MONTESQUEVIO potius, qua diligenti veritatis investigatore,
ad unum eundemque finem et institutum
scribendi amicè conspirem, et ad communem
metam, licet per varias multumque dissitas
vias instituamus iter.
Quod me praecipuè movit, turpis est, quam
pinxit, imago Imperii Despotici, id est, absolutè
Monarchici. Pinxit inquam, et MO-moi aussi je suis
Peintre? sciscitans, et pingendo revera finxit, usus
licentia, quam pictoribus atque poetis propriam
esse dicunt. Quicquid enim in hoc genus regnis
delineavit, pertinens vel ad naturam, constitutionem
et principium imperii, vel ad leges ex imperii
forma deductas, tàm falsum est, et à veritate
alienum, quàm foedum, abominandum, injustum.
Animadvertens igitur in eximio caetera
scripto MONTESQUEVII de Legibus doctrinam
Monarchico imperio admodum inimicam et è
transverso oppositam, diu apud me deliberatam
habui cogitationem pro patria scribendi, existimans
pugnam hanc esse pro aris et focis. Duxi

p.12
per aliquod tempus institutum hoc, e6que consilio
prorogavi, ut intereà temporis viderem, num
alii fortè, majore eruditionis et scientiae Juris publici
apparatu instructi vadum hoc tentarent.
Sed frustra hoc exspectans, (nam praeter doctissimum
HOLBERGIUM nostrum, perpaucas tantùm
animadversiones MONTESQUEVIO opponentem,
nemo est, quantum comperire potui, qui
animum induxerit ad propugnandam rem patriam)
tandem effectum eo, quod longè antè animo
volvi, consilium, et erroribus celeberrimi
MONTESQUEVII obviam ire contendo, libertate cogitandi
neque dissentientibus neque mihi
denegata.
Etiamsi enim ab indole gentis nostrae, quam
tenerrimi Patris Patriae amoris arctissima tenent
vincula, optimis Regibus nostris et absoluto eorum
imperio nulla veritatis specie aliquid sit metuendum;
attamen ita comparati sunt MONTESQUEVIANI
errores, ut vel veritatis vel salutis publicae gratia,
ab iis longè abesse debeant boni inter nos cives.
Errores quoscunque sedulo vitare oportet, sed eos
maxime omnium, qui civitatem afficiunt publicaeque
officiunt saluti. In eorum autem numero
haberi fas est, si rectè video, doctrinam
MONTESQUEVII de natura et proprietatibus imperii
despotici, à qua eo magis extimescendum est periculum,

p.13
quo graviorem nacta est patronum.
Nostro in primis aevo solicitè cavere oportet errores,
quibus vel auctoritas vel sagacitas et facundia
scriptoris fidem conciliat et obsequium. Solent
enim nostrae aetatis homines capi non tàm
pondere, momento et gravitate, quam numero,
argutiis et venustate dictionis: Persvaderi malunt
quàm convinci.
Pono imperium nostrum non omnium optimum
esse, sed reliquis etiam inferius. Interest
tamen omnium, ut sorte sua contenti vivant.
Interest Reipublicae, ut credant cives, imperium,
cui sunt subjecti, non tam leve, abjectum et male
formatum, quin aliqua saltem insit mica boni.
Interest, nè cives taedio imbuantur et fastidio civitatis
suae. Prudentis est providere, et futuras
rerum consequentias multò antè tanquam ex
specula prospicere. Cavendum igitur, nè ignara
credula pueritia à teneris usque exitiosis innutriatur
erroribus. Cavendum, ne errores hos in
Rempublicam secum deducant futuri olim cives,
errores inquam, quorum vel propter se, vel propter
consequentias suas, summa esse debet cautio.
Ille enim humanarum rerum prorsus sit
ignarus, qui ignoret, quanta sit penes hominem
praejudicatarum opinionum vis.

p.14
Sed nimium damus adversariis nostris, si largimur
imperium nostrum omnium pessimum esse
et deterrimum. Habemus hoc etiam nomine,
nisi omnia me fallant, de quo Deo O. M. immortales
agamus gratias. Non postulo, ut ipsi
nos nostramque rem patriam praeferamus aliis, ut
conspiciamus nos veluti in fastigio positos, reliqum [reli-liquum ed.]
hominum genus, ceu abjectum humique
repens, à tergo respicientes. Talia non postulo. Desiderò
tantùm scapham scapham appellari. Desidero,
ut intelligamus bona nostra, ut investigemus, num
nobis etiam bono cum Deo datum sit, aliquibus
frui bonis et emolumentis. Alii sunt, qui multum
sibi placent in beata sua Republica, qui felices
sunt, quia se felices putant. Hanc illis felicitatem
sive veram sive imaginariam non invideo.
Sed neque illi nobis invideant facilem benignamque
de rebus nostris opinionem.
Vides nunc, Lector benevole, primam originem
et materiam hujus dissertationis. Sed alia
porro accedit causa. Quantum mihi fastidium
movet nimium illud in MONTESQUEVIO odium
despotismi, tantum oblectamentum [oblectamantum ed.] capio ex praestantia
reliquae doctrinae MONTESQVEVIANAE,
ex nitore et ubertate cogitationum, ex variis minimeque
vulgaribus observationibus, ad Jurisprudentiam
pertinentibus in specie Legislatoriam.

p.15
Ex universa enim JCtorum sylva vix auctorem
deprehendes tantà praestantissssimorum de variis
Legibus judiciorum copia refertum, quanta
MONTESQUEVIUS. Praeeunte igitur MONTESQUEVIO
indolem Juris patrii, pro forma imperii nostri,
investigare constitui, ut tam de Legibus nostris,
quam de Civilibus in genere, quatenus à statu
publico originem ducunt, num salutares sint et
ad finem civitatis accommodatae? exactum feramus
judicium veramque legum ineamus
aestimationem.
Ecce occasio scribendi! Ex occasione autem
facile patebit finis Exinde nimirum constat, animo
me nunc intendere defensionem tam imperii
quam juris civilis patrii. Quod ad priorem partem,
quam complectitur Primus hic Liber Dissertationis
meae, ea in re potissimum laboro, primum: ut
à patrio imperio removeam exosum illam notionem
despotismi, probatumque faciam, quantum
infensi in absolutam monarchiam animi injustique
odii tegant verborum etiam involucra; Porro, ut
genuinam ante oculos statuam indolem et modum
monarchiae absolutae, decantatam saepius controversiam
de optima Reipublicae forma breviter perstringo,
ipsam primum quaestionem exacte definiens
et circumscribens, (vulgo enim Andabatarum
more in hoc campo conflictari solent) praestantiam

p.16
deinceps Monarchiae argumentis petitis
tàm à natura monarchici imperii in genere iisdemque
mea quidem sententia, non vulgaribus, quam
exemplis patrii Regiminis conficiens. Demonstrans
denique principia, quae ita audiunt, systematis
MONTESQUEVIANI, non lubrica tantum
esse, imbecilla, et omni fundamento destituta, sed
omnino falsa etiam et nullius fidei; institutum
prioris Libri me perfecisse existimo.
Num mihi contigerit, ex animi sententia,
destinatum exsequi consilium, hujus rei judicium
sit penes lectorem. Omnes sanè industria nervos
contendi, ut nihil dicam vel nimis, vel nimiò
minus, vel minus appositè. Nullius sectae
studio mancipatus, veritatem ubivis, quàm potui
maximè, sectatus fui; et hujus quidem patrocinium
hunc in modum suscepi, ut vel veritati
plus justo favere recusaverim. Gravitate
materiae indignum hoc ratus sum et veritati noxium,
ad aliquam me opinionem adjungere, vel
sententiam profiteri sine ratione sufficiente. Argumentis
igitur, nisi me fallit animus, gravissimis
et exquisitis, quicquid asserui, stabilire studui,
quaerens neque rationum numerum, neque
consentientium auctoritatem, sed firmitatem et
pondus. Attamen neque vim argumenti tam longe

p.17
explanavi et diffuse, quin judicio et cogitationi
Lectoris multa reliquerim, cavens in argumentando
etiam, nè quid nimis. Sicubi fortè
erraverim vel aberraverim à consilio, erroribus
quaeso ignoscat benignitas Lectoris! Cum universo
mortalium genere (sapiens hoc est monitum
stultitiae in Encomio Moriae) aut ipsi comiter
erremus, aut conniveamus libenter. Dabam
Hafniae d. XIV Julii Anno MDCCLVI.

p.18
SUMMARIA
CAP. I.
De fine et instituto scripti de l'esprit des loix, et hujus nostri
operis scripto MONTESQUEVIANO oppositi.
§. I.
Plurima sunt legum conditori observanda.
§. II.
Quis sit sensus tituli: De l'esprit des Loix?
§. III.
Multa quidem in jure civili originem debent formae imperii, non
omnia.
§. IV.
Partes principales universi hujus operis.
§. V.
Tria membra libri primi.
CAP. II.
De imperio nostro absolute Monarchico, non despotico.
§. VI.
Forma imperii Danico-Norvegici.
§. VII.
Errores MONTESQUEVII circa formam absolutè monarchicam.
SECT. I.
Perperam limitatae soli adscribunt nomen monarchiae,
negata existentia monarchiae absolutae.
§. VIII.
Nam quod ad vim vocis originariam, absoluta sola hanc nominationem
meretur.

p.19
§. IX.
Monarchia illimitata, non limitata, simplex est imperii forma.
§. X.
Pro diversa ratione subjecti summae potestatis, monarchia convenientissime
distingvitur in limitatam et illimitatam.
§. XI.
Neque auctoritas nobiscum sentientium neque exempla deficiunt
monarchiae absolutae.
SECTIO. II.
Nullo quoque jure vocem despotismi substituunt in locum
monarchiae absolutae.
§. XII.
Despotismus enim significans imperium herile nequicquam aequipollet
monarchiae absolutae.
§. XIII.
Distinctio regnorum in limitatè monarchicum et herile, minus est
adaequata.
§. XIV.
Monarchia absoluta species esse nequit imperii herilis.
§. XV.
Voce despotismi significantes imperium pravum et tyrannicum confundunt
res juris et facti.
§. XVI.
Justis imperii civilis modis injuste adjungunt despoticum ceu
pravum, vitiosum et noxium.
§. XVII.
Deficit Dnum de MONTESQUIEU omnis ratio pravitatis despotismo
adscriptae.
§. XVII.
Imperium absolute monarchicum non est injustum.

p.20
§. XIX.
Non liberum est ab obligatione Juris Divini.
§. XX.
Consequenter nec planè arbitrarium. Monarchia, non voluntas
Monarchae, absoluta dicitur.
§. XXI.
Quod ad amplitudinem potestatis absolute monarchicae, neque in
monarchiam solam congruit absolutum imperium.
§. XXII.
Neque ad naturam vel partes summae potestatis pertinet praerogativa
monarchiae absolutae.
§. XXIII.
Multum favet huic opinioni de insigni praerogativa Monarchiae
absolutae comparatio instituta inter diversam potestatem Regum
in regno limitato et illimitato.
§. XXIV.
Qui docent, Principem absoluti imperii prae limitato singulari pollere
potestatis praerogativa, ponunt civibus competere jus externum
adversus Principem limites imperii excedentem.
§. XXV.
Doctrina vulgaris de limitibus summae potestatis in monarchia limitata,
obscura est, dubia et vix applicabilis.
§. XXVI.
Rite instituta comparatione inter potestatem Regiam in utroque
Monarchiae genere patet vulgo ampliari nimiam, ut opinantur,
et metuendam potestatem Principis absoluti.
§. XXVII.
Juxta generalem praesumtionis regulam Principes praesumi debent
neque optimi neque pessimi.
§. XXVIII.
Quaecunque sit ratio praesumtionis potius metuendi sunt plures imperantes
quam unus.

p.21
§. XXIX.
Examinatur definitio Despotismi MONTESQUEVIANA.
§. XXX.
Concludo titulum despotismi injuste imponi monarchiae absolutae.
Cap. III.
De vera indole et aestimatione imperii absolute
monarchici.
§. XXXI.
Universum Systema MONTESQUEVII solis nititur quaestionibus
facti.
§. XXXII.
Inutilis plerumque et periculosa est quaestio de optima forma
Reipublicae.
§. XXXIII.
Plerique de hoc argumento scriptores affectu se abduci passi sunt.
Singulares quaedam hac in re observationes.
§. XXXIV.
In doctrina de optima forma Reipublicae occurrunt errores ex
utraque parte sedulo vitandi.
§. XXXV.
Quaestio haec de optima Reipublicae forma spectat indolem animi
de Imperantibus probabiliter sperandam.
§. XXXVI.
Cur utar argumentis à priori non a posteriori.
§. XXXVII.
Summa argumentorum pro praestantia imperii monarchici.
§. XXXVIII.
Prudentia civilis ponit scientiam systematicam.
§. XXX.
Systemati autem condendo unus Imperans aptior quam plures.
§. XL.
Servando quoque et continuando systemati exstructo Monarchia
est aptissima.

p.22
§. XLI.
Pluralitas votorum sententiam efficit, ut finis sit negotiis, non praestantiae
causa.
§. XLII.
Bona consilia praecipua ratione cadunt in imperium monarchicum.
§. XLIII.
Studium novandi aeque convenit in polyarchiam ac monarchiam.
§. XLIV.
Quo magis in imperante obstant res privatae bono publico, eo
minus probabile est studium boni publici.
§. XLV.
In Democratia bonum publicum privato repugnat.
§. XLVI.
Itidem in Aristocratia et Monarchia limitata.
§. XLVII.
In Monarchia absoluta firmiter secum invicem concordant bonum
privatum Principis et publicum.
§. XLVIII.
Modus argumentandi in re praesente idem est, quo utuntur Philosophi
in doctrina Juris Naturae stricte sic dicti.
§. XLIX.
Promtitudo agendi praerogativa est imperii Monarchici.
§. L.
Quam tamen laudem illi invidere videtur Dns. de MONTESQUIEU.
§. LI.
Ipsi naturae imperii, quod sine unitate nullum, maxime accommodata
est Monarchia.
§. LII.
Leges civiles et usus communis favent imperio unius.
CAP. IV.
Imperium nostrum accedere ad similitudinem patriae potestatis,
demonstratur exemplis domesticis.

p.23
§. LIII.
Argumentum pro monarchia ductum à natura potestatis domesticae
perperam impugnat Dns. de MONTESQUIEU.
§. LIV.
Indoles patriae potestatis norma est imperii civilis.
§. LV.
Imperium nostrum revera paternum esse non despoticum historicis
nunc argumentis demonstrandum.
§. LVI.
Augustissimi Reges nostri absoluti imperii unice litant bono publico.
§. LVII.
In fisco locupletando aequissimi sunt et boni publici studiosissimi.
§. LVIII.
In tributorum impositione justi et humani.
§. LX
In expensis largi sunt et benefici.
§. LX.
In specie impuberum pauperumque studiosissimi.
§. LXI.
Et libertatis civium defensores strenui.
CAP. V.
Potiora adversus imperium monarchicum tolluntur dubia.
§. LXII.
Nulli omnino civitati tribui potest libertas plena et absoluta.
§. LXIII.
Ne civilem quidem libertatem juste sibi arrogant Respublicae.
§. LXIV.
Neque in aequalitatem jurium civilium incumbunt semper.
§. LXV.
Libertas civilis conveniens est rationi status tam monarchici quam
popularis.

p.24
§. LXVI.
Unde insignis ille libertatis favor?
§. LXVII.
Non omnis indiscriminatim libertas salutaris est et laudanda.
§. LXVIII.
Ambiguus est usus vocis Tyranni.
§. LXIX.
Despotismus juxta Dnum. MONTESQUIEU est imperium
tyrannicum.
§. LXX.
Tyrannis rectissimè dicitur hostilitas in Rempublicam.
§. LXXI.
Tyrannus cadit tam in Rempublicam quam Monarchiam.
§. LXXII.
Non omnis nullo discrimine crudelitas malum est civile omnium
maximum.
§. LXXIII.
Neque ab imperio tantum absolute Monarchico metuenda est
crudelitas.
§. LXXIV.
Crudelitas populi atrocior crudelitate Regis.
§. LXXV.
Nulla est ratio sufficiens sperandi Regem tyrannum.
§. LXXVI.
Propter incommodum tyrannidis imperium monarchicum censeri
non debet omnium teterrimum.
§. LXVII.
Sunt qui imperium mixtum multum praedicant coeterisque imperiis
anteponunt.
§. LXXVIII.
Illi autem benigne interpretantur omnia in favorem imperii mixti.
§. LXXIX.
Non sequitur imperium mixtum coeteris in genere anteponendum
propter singularem aliquando usum.
LXXX.
Favorabilis illa opinio de mixto imperio repugnat principiis
probabilium.

p.25
§. LXXXI.
Ulterior hujus rei probatio.
§. LXXXII.
Nullum animo concipi potest temperamentum imperii sine divisione.
§. LXXXIII.
Exactum imperii temperamentum invictis premitur difficultatibus.
CAP. VI.
Examinantur principia imperiorum MONTESQUEVIANA.
§. LXXXIV.
Dubius est in scripto MONTESQUEVIANO significatus vocis
principii.
§. LXXXV.
Quaeritur utrum Dns. MONTESQUIEU consideret tria haec principia
agendi, ut necessaria saltem, an ut praesentia etiam?
§. LXXXVI.
Principia haec sine probatione assumuntur veluti axiomata [axomata ed.].
§. LXXXVII.
Virtutem moralem Rebuspublicis nequaquam propriam esse testantur
omnis aevi annales.
§. LXXXVIII.
Praeclara Romanorum facinora [facionora ed.] non à virtute originem acceperunt.
§. LXXXIX.
Illegitima est, quae ab indole Romanae gentis ad stabiliendum principium
Rerumpublicarum MONTESQUEVIANUM, deducitur
conclusio.
§. XC.
Quomodo, quaeso, certa imperii forma virtutem producere valet?
§. XCI.
Libertas profecto virtutem efficere non valet.
§. XCII.
Amor patriae non pertinet singulariter ad Respublicas.
§. XCIII.
Cur non consistere possit amor patriae sine consortio imperii?

p.26
§. XCIV.
Non solis Rebuspublicis virtus utilis est et necessaria.
§. XCV.
Absurdus nequaquam est amor imperii absoluti.
§. XCVI.
Omnibus id civibus conducit, absoluto etiam imperio subjectis, ut
amore ferantur imperii sui.
§ XCVII.
A necessitate virtutis ad praestantiam Rerumpublicarum nulla valet
consequentia.
§. XCVIII.
Honor juxta Dnum. MONTESQUIEU quid?
§. XCIX.
Variae notantur obscuritates in principio honoris.
§. C.
Nomen nobis non deesse, omnem vim honoris significans, testatur
vernacula vox: Aere.
§. CI.
Cur regnis despoticis negantur principia virtutis et honoris.
§. CII.
Metus principium est omnibus civitatibus commune.
§. CIlII.
Nulla est ratio sufficiens, cur despotismo magis quam coeteris
imperiis adscribi debeat metus.
§. CIV.
Injusta est, quam depingit DNS. MONTESQUIEU imago despotae
et civium despoticorum.
CAP. VII.
MONTESQUEVIANORUM principiorum loco commendatur
principium aequalitatis.
§. CV.
Principium aequalitatis quid?
§. CVI.
Aequus et aequabilis Divinus in homines amor.

p.27
§. CVII.
Jus Naturae favet aequalitati hominum morali.
§. CVIII.
Inaequalitas moralis praecipuè originem debet civili statui.
§. CIX.
Aequalitas civilis institui debet ad normam proportionis non
Arithmeticae tantum sed Geometricae etiam.
§. CX.
Attamen in statu etiam civili servari debet lex aequalitatis.
§. CXI.
Principium aequalitatis apprime quadrat in monarchiam
absolutam.

p.1001
LIBER PRIMUS
DE
FORMA, INDOLE ET PRINCIPIO
IMPERII
DANICO-NORVEGICI
CAP. I.
De fine et instituto scripti MO-de l'esprit
des Loix, et de hujus nostri operis
scripto Montesqueviano oppositi.

p.1002
§. I.
Plurima sunt legum conditori
observanda.
Quam longum erit singula explicare, in quae Legislator
considerationem intendat opus est, ut
leges prodeant bonae, sapientes et numeris
omnibus absolutae! Accipe multa paucis: SALUS
PUBLICA SUPREMA LEX ESTO.
Primum hoc est principium sicuti omnium negotiorum
publicorum, ita quoqve legislationis: Principium, inquam,
foecundum, multifarium, et, quotquot sint bonarum
legum affectiones, unico veluti fasce
comprehendens.
Salutis publiae causa leges neque insufficientes erunt
neque nimiae, perspicuae, sibi constantes, uniformes, justae,
publicè utiles, principiis Juris Civilis Universalis,
naturae et fini negotiorum civilium conformes, statui publico,
indoli et moribus civium, nec non religioni congruae,
litibus et minuendis et in angustum temporis spatium
contrahendis accommodatae. Erunt porro divitiis
parandis, commercio colendo, fabricis exstruendis, numero
civium augendo, luxuriae, coeterisque vitiis popularibus,
quae in rempublicam ruunt, quà fieri pote est,
profligandis ac proscribendis aptae atque idoneae. Quod
ad poenas, justae erunt, et pro fine poenarum civilium
nec nimium severae nec justo leniores. Ecce quanti sit
titulum tueri bonarum legum!

p.1003
§. II.
Quis sit sensus tituli: De l'esprit des Loix?
Universum hunc complexum regularum, ad quas leges
conformari debent, ipso auctore interprete, significabit
titulus: De l'esprit des Loix.
Non illi quidem deficiunt, quorum ea est opinio, voce:
L'esprit Gallis usu saepe venire notionem admodum
vagam et arbitrariam. Hac de causa titulum hunc, praetermissa
prorsus voce l'esprit: Von den Gesetzen interpretatus
est in versione sua Germanica Celeberr. Dns KESTNERUS.
Nec diffiteri videtur Dns. RIVERY, defensor
causae Montesquevianae adversus Dnm. DE LA PORTE,
minus exactam esse et determinatam significationem vocis
MO-l'esprit: Ces mots Loi, Esprit, Rapport, pris en general,
inquiens, dans l' apologie de l'esprit des loix, n'offrent que
des idees abstraites, qui ne seront jamais bien nettes, jamais
sensibles, parceque ce seront toujours des idées abstraites. Crederem
tamen proditurum sensum hujus tituli non incongruum,
si seqvi placeat interpretamentum ipsius Domini
Auctoris, conjunctum cum commentatione Dni. DE LA
PORTE. Scilicet DNs. de MONTESQUIEU declarat tam in
inscriptione operis, quam sub finem Libri I. Capitis III. appellatione:
L'Esprit des loix significari varias cum variis
rebus (puta cum formae imperii, moribus, climate, religione,
commercio etc.) convenientias, quae legislatori
ante oculos versari debent. Dubitas, an istae convenientiae
recte veniant nomine l'esprit? Dicam, quid hac de re sentiam.
Hae convenientiae DNo. de MONTESQUIEU principia
sunt et regulae fundamentales, quibus leges accommodari
debent. Hujusmodi autem principia indigitari voce l'esprit,
testimonio mihi est Doctissimus de la PORTE, qui coetera refragatur

p.1004
titulum, vel hoc sensu acceptum, congruere in
opus MONTESQUEVIANUM. Sed hunc in modum commentatur
Dns. de la PORTE MO-dans ses observations sur
l'esprit des loix: On dit communement l'esprit et un etat, d'un
corps, et un gouvernement, d' une religion; et l' on n'entend
par la le principe, qui y fait agir, les vues, qu' on s'y propose,
le but, au quel on vise. On dit encore l'esprit d' un arrét, d'
un reglement, d' une ordonnance, pour signifier leur vrai sens,
ou les motifs, qui y ont donné lieu. Il semble donc, que par l'
esprit des loix on devroit attendre aussi l'intention, qu' ont eue
les legislateurs, qui les ont etablies, et les raisons, qui les ont
fait recevoir.
§. III.
Multa quidem in Jure civili originem debent
formae imperii, non omnia.
Illud nunc non fert instituti mei ratio, ut habitum legum
nostrarum ad singula praecepta prudentiae legislatoriae
perpendam, omnem earum vim ac potestatem uno veluti
spiritu exhausturus. Sed solus me in praesens morabitur
respectus juris privati ad formam imperii nostri.
Tanti autem mihi non est dependentia privatarum
legum à statu publico, ut me deducat, ad circumspiciendum
universum ambitum Juris nostri. Haud diffiteor,
multum efficere in re civili modum imperii. Qui juris
igitur civilis convenientiam examinant cum forma regiminis,
hi ex parte quidem, eademque nec levi nec vulgari,
leges intuentur. Attamen à me impetrare non possum,
ut credam, quod credidit Dns. MONTESQUIEU,
hunc primum esse et communem legum fontem, atque
solum hunc respectum summatim complecti omnem legum
bené et consulté condendarum scientiam. Multa sanè,

p.1005
quae postmodum videbimus. statui publico adscripsit
Vir praeclarissimus DNs. de MONTESQUIEU ex alio capite
rectius derivanda.
§. IV.
Partes principales universi hujus operis.
Veram me et genuinam explicaturum indolem juris
privati pro ratione imperii nostri, ut distinctè et plene hac
de re disquiram, seorsum intueri oportet et fontem et rivulos,
et principium, quod in re praesenti quasi solum quoddam
est atque fundamentum, et consequentias legitimo concludendi
nexu exinde conficiendas; scilicet ex una parte
formam, veram aestimationem et principia imperii nostri,
ex altero naturam legum civilium inde effluentium, quae
puta leges sint, et cujus pretii, modo regiminis civilis
originem debentes.
Diversi modi exercendi imperium civile, quos formas
imperii nuncupant in scholis, et) non ipsam quidem
afficiunt naturam summae potestatis, sed pro diversitate
tantùm subjecti a se invicem] disjuncti discrepant: attamen
varii ex diversi quoque subjecti consideratione prodeunt
effectus, pertinentes vel ad prudentiam civilem, vel
ad doctrinam juris publici. Et ex his quidem effectibus
variisque variarum rerum consequentiis pendet aestimatio
(*) Modum imperii pro diverso summae potestatis subjecto in
variis civitatibus diversum, quem vel politeian vel eidos ths
politeias, statum, formam et speciem reipublicae nuncupat
ARISTOTELES, CIECERO genus, MONTESQUIEU naturam,
promiscue appello formam, modum, genus, constitutionem.
Nam ipsa res non postulat, ut in hoc scirpo quaeramus
nodum.

p.1006
moralis tam ipsius imperii civilis, quàm legum ex natura
imperii progenitarum.
§. V.
Tria membra libri primi.
Dispiciens, quo fundamento nitatur horrida ista imago
regni despotici, consequenter monarchiae etiam absolutae,
quam cogitatione depingit DNS. MONTESQUIEU,
animadvertit facilè binum erroris fontem: Rationem proximam
in principio despotismi, ultimam sitam esse in forma
et natura imperii despotici. Quod ponit principium despotismi,
proximus est fons et caput omnium malorum;
sicuti in genere diversa illa diversorum imperiorum principia,
ad examen deinceps revocanda, fundamentum sunt
et robur universae doctrinae MONTESQUEVIANE, ultimam
autem originem et quasi stirpem eorum, quae regnis
despoticis tribuit, collocat in natura imperii. Docet enim
Lib. III. Cap. I, quod leges respondere debeant tàm naturae
quam principio cujusvis imperii. (*) Quae autem leges ex natura
alicujus imperii immediate effluunt, eas dicit fundamentales
Lib. II. Cap. I. et principia imperiorum ex eorum natura promanare
asserit Lib. III. Cap. 2.
Mihi igitur causam absolutae monarchiae nunc oraturo,
et Palladium nostrum pro virili vindicaturo, necessitas incumbit
considerandi in priore hac parte opusculi mei tria
articulatim distincteque membra. Primum explicabit genus
imperii nostri. Secundum veram illius indolem et
aestimationem moralem. Tertium occupabitur in examinando
principia imperiorum MONTESQUEVIANA.
(*) MO-Or les loix ne doivent pas étre moins relatives au principe
de chaque gouvernement qu' à la nature.

p.1007
CAP. II.
De imperio nostro absolutè Monarchico,
non despotico.
§. VI.
Forma imperii Danico-Norvegici.
Primò omnium exploratum habebimus modum regiminis
nostri. Haec enim norma est et cynosura, ad
quam exigi debet pretium legum nostrarum ritè aestimandarum,
hic fons est et radix universae, quam nunc cum
animo constitui, considerationis.
Quaeris igitur formam imperii Danico-Norvegici?
Neminem, credo, latet rerum nostrarum non planè expertem,
postquam Regiam potestatem integram et indelibatam
FRIDERICO IIItio gloriosissimae memoriae,
ejusque haeredibus proprio motu suaque sponte concesserant
Status Regnorum Daniae et Norvegiae, priori suo juri
electionis renunciantes, et instrumento publico hanc in
rem confecto subscribentes, monarchico, quod verè sic dicitur,
imperio, id est pleno et absoluto nos frui hodie bono
cum Deo, quo porro, sub umbra et tutela Regiae stirpis
divinitus concessae, fruamur utinam, donec stabunt
imperia humana!
Scilicet Status, quos ita dicunt, imperii civilis olim participes,
Regiam sponsionem, vulgo Haandfaestning, cui
subscripserat Rex sub auspicium imperii die 8 Maji 1648,
antiquabant, et antiquatam tradebant in manum Regis
die 17 Octobris 1660, Regem religione sacramenti olim
dicti solventes, et sine omni exceptione liberum declarantes.

p.1008
Ut porro firmamentum huic vinculo accederet, quod
in rebus humanis maximum habetur, juratam fidem dederunt
Regi Regiaeque Domui die postero 18 Octobris.
In perpetuum denique testimonium juris in Regem Regiamque
stirpem translati confecerunt instrumentum publicum,
subscriptum die 17 Novembr. e. a. Abrogabantur
simul, nomine Principis Christiani, die 18 Junii 1650, datae
literae obligatoriae, nec non Dispositio illa provisionalis signata
anno 1651, ut et omnia, quae in Recessuum libris
aliisque Constitutionibus cum Regio jure haereditario et
absoluto imperio pugnantia inveniri poterant. Gratiosissimo
denique arbitrio Regis permissum fuit administrationem
Regni in posterum ordinare et de successione Regia
ex proprio gratiosissimae voluntatis arbitratu constitutionem
facere. Qua de re videsis historiam mutationis imperii
lingua patria MStam, nec non praefationem Legis
Regiae.
Vix simile dabis exemplum imperii absoluti, tam justo
titulo quaesiti. Plerique possident, quia possident, quod
unicum ex Jure Civili novisse Cardinalem de RICHELIEU
affirmavit GROTIUS. MO-La plus part des titres des possessions
du monde sont au ciel, c est à dire, sans aucun droit legitime.
Ita GODEFROY in Observat. ad Libr. V. Tom. I.
Memor. Cominei.
§. VII.
Errores Montesquevii circa formam absolutè
monarchicam.
Nominavi imperium nostrum absolutè monarchicum;
et vel sola haec nominatio satis foret formae regiminis depingendae,
quae omnium est simplicissima, nisi illi essent,

p.1009
qui in ipso limine mox à vero aberrent, qui primis rerum
notionibus, iisdemque falsis et naturae rei incongruis, quas
fundamenti loco substernunt, errores suos palliare quaerant,
varias regnorum species hunc in modum distinguentes et
definientes, ut distinctiones habeant et definitiones, doctrinae
suae conformes.
Hi mihi necessitatem imponunt, qui pervellem alias
in re tàm gravi abstinere ab omnibus, quae scholam sapiant,
in re praesente examinandi paucis verborum quoque
et distinctionum usum. In verborum quidem usu, monente
CICERONE, re intellecta, faciles esse debemus; non enim vocabulorum
opificem sed rerum inquisitorem decet esse sapientem.
Cavendum tamen, ut verba rebus accommodentur, quae itidem
est praeceptio CICERONIANA, et prospiciendum,
ne error loquendi rem ipsam afficiat; Ita enim saepe cadit,
ut ultra voces et verba errent malè loquentes: Imò
fons omnis et veritatis et erroris in verbis potissimum ultimò
residet. Vir autem Clarissimus, quem antagonistam
delegi, in eorum certè numero est, qui vocibus utuntur
rei declarandae minus idoneis, in doctrina sua de variis
imperii modis, verba non ad rem ipsam, sed ad opinionem
animo antè conceptam deflectens. Eum enim vides,
omissa mentione absolutae, limitatae soli tribuere nomen
monarchiae. Vides ex adverso, appellatione despotismi,
cui jungit more Monarchomachorum notionem valde odiosam,
comprehendi monarchiam quoque absolutam. Ille
enim duas tantum regnorum species agnoscens, monarchicum,
quod ad hunc modum describit, ut non possit non
limitatum solum ante oculos habere, et despoticum, omissa
nominatione monarchiae illimitatae, iis merito accensendum
esse, qui Monarchiam absolutam vel nullam esse
volunt, vel notandam odioso nomine despotismi, satis

p.1010
superque testatur. (*) Neque re consentientes vocabulis
dissentimus tantum. Ignarus ille sit doctrinae Monarchomachorum,
qui non videat, in rebus delitescere fontem
erroris, diffusi in verba etiam et loquendi formulas.
Hi errores sunt in re praesente capitales, dissentientibus
detrahendi, si quo pacto fieri possit, vel detegendi
saltim.
SECTIO I.
Perperam limitatae soli adscribunt
nomen monarchiae, negata existentia
monarchiae absolutae.
§. VIII.
Nam quod ad vim vocis originariam, absoluta
sola hanc nominationem meretur.
Nescio quo jure absolutam Monarchiae nomine censeant
indignam. Sane si spectes vim et originem vocis, una
haec est species et unica, quae strictè hanc appellationem
meretur. Ubi enim summa potestas Principis limitibus
(*) MO-Il y a trois especes de gouvernemens: Le Republicain, le Monarchique
et le Despotique. L. II. Ch. I. Imperium autem monarchicum
definiens: MO-celui ou Un Seul gouverne, mais par des. loin
gixes et Etablies, non potest non significare leges, summam
Principis potestatem restringentes. Imò monarchiam esse
limitatam, quam D. MONTESQVIEU ante oculos habuit, tàm ex
doctrina de natura Monarchiae Livre II. Chap. IV, de differentia
obsequii sub imperio Monarchico et Despotico L. III.
Chap. X, quàm aliunde satis superque constat.

p.1011
est circumscripta, ibi non imperat solus, saltem illius non
sunt omnes imperii partes, unde nec ulla verè monarchia.
Hunc quoque strictum significatum monarchiae, quam dicimus
lingua vernacula: Eene-Volds Magt, sequitur laudatissima
Lex Regia FRIDERICI IIItii (*) Sed latior
praeterea sensus hujus vocis usu venit, unde fit, ut
imperium unius in genere consideratum, omisso nimirum
respectu limitum imperii, lato sensu Monarchiam dicant,
quam recté distinguunt in duas species: absolutam,
plenam seu illimitatam, et limitatam sive minus plenam.
§. IX.
Monarchia illimitata, non limitata, simplex
est imperii genus.
Si hoc nobis propositum est discriminare imperii civilis
genera simplicia tantùm, pura et nihil peregrini trahentia,
adeò ut alterum genus ab alterius sit mixtura liberum
(quo respectu vulgo discernere solent democraticum,
aristocraticum et monarchicum) sanè monarchia
absoluta ea sola est, quae titulum meretur simplicis imperii
formae. Limitatam vix mente concipere potes, quin vel
decedat aliquid notioni monarchiae, vel incidat in mixtum
imperii genus.
(*) Igitur brevitatis studio nonnunquam utor appellatione Monarchiae
simpliciter positae, absolutam tunc indigitans. Et
potiore uti opinor jure, quam qui nomen Monarchiae veluti
proprio et nativo sensu sic dictae, restrictae soli et limitatae
tribuunt.

p.1012
§. X.
Pro diversa ratione subjecti summae potestatis,
monarchia convenientissimè distinguitur
in limitatam et illimitatam.
Distingui debet imperium monarchicum in species
subjacentes, haud secus ac formae civilis imperii in genere,
pro diverso subjecto summae potestatis. Nullam autem
animo excogitabis distinctionem huic rei convenientiorem,
quàm vulgarem illam inter monarchiam, limitatam et illimitatam.
In hac enim rationem partitionis deductam
vides à diverso jure exercendi regalia, quod Principi competit
pro modo imperii monarchici. Si substituis distinctionem
illam Montesquevianam inter regnum minus
plenè monarchicum et despoticum, alius tibi finis erit ante
oculos constitutus, et quisquis ille sit, ecquis tam praeceps,
ut nè animadvertat, partitionem incompletam?
§. XI.
Neque auctoritas nobiscum sentientium neque
exempla deficiunt monarchiae absolutae.
Qvo jure nunc absoluto Regis imperio titulus denegatur
Monarchiae? Desideras auctoritatem prudentum?
In nostram sententiam discessionem faciunt Scriptores Juris
publici peritissimi: GROTIUS, PUFENDORFIUS,
HUBERUS, CONRINGIUS, THOMASIUS, WOLFIUS,
KÖHLERUS. Sylvam sanè auctorum nobiscum consentientium,
si Deos quoque minorum gentium evocatos cupis,
quotquot nimirum nullo laborant spiritu monarchomachiae,
in promtu est opponi. Imo ex eorum quoque

p.1013
numero, qui rerum publicarum sunt studiosissimi, laudari
possunt suffragatores, qui in ea sunt haeresi, ut monarchiam
absolutam distinguant à despotica. Solum nominabo
ARISTOTELEM, cujus ad statum popularem inclinantem
animum loquitur vel natale solum, vel sanè principia doctrinae
Politicae. Ille autem ut quatuor regni species enumeraverat
Lib. III. Cap. XI. Politikwn, quintam addit seqq.
Cap. XII. pambasileian: i. monarchiam absolutam.
Neque exempla deficiunt regnorum absolutè monarchicorum,
nè moderna quidem. Et quicquid coeteris
forte opponi queat, patria sanè Regna Daniae et Norvegiae
testimonio sunt omni exceptione majori, Monarchiam dari
absolutam natura sua à despotismo alienissimam.
Ecce argumentum infensi Monarchomachorum in
absolutam monarchiam animi! Nomen una cum re proscriptum
volunt, obliteratum, et in omne aevum (quod in
gravioribus delictis fieri solet) damnatam memoriam rei
sibi adeò invisae. Substituunt igitur in locum exoleti nominis
monarchiae absolutae turpem appellationem despotismi,
ut quiquid memoriae hujus rei supersit, exsecrandum
sit et nefandum. Verè enim solent homines, quae verba
sunt HOBBESII Leviath. Lib. II. Cap. 19, per nomina
non res tantùm sed et proprios affectus una signifcare. (*)
(*) Scilicet sic homines amant fieri, ut re repudiata in nomen
etiam exardescant. Missis aliis hujus rei exemplis, unicum silentio
praetermittere non possum, mihi prae coeteris singulare
visum; illud nimirum, quod de Anglis commemorat BENTHEM
im Englischen Kirchen und Schulen-Staat; illis sub imperio
Cromvelli nomen Regni adeò fuisse exosum, ut in Dominica
quoque Oratione vocem Reipublicae in locum Regni
surrogari postulaverint.

p.1014
SECTIO. II.
Nullo quoque jure vocem despotismi
substituunt in locum monarchiae
absolutae,
§. XII.
Despotismus enim significans imperium herile
nequicquam aequipollet monarchiae
absolutae.
Pro existentia absolutae monarchiae, uti opinor, affatim
dixi. Videamus porro, quo jure monarchomachi
nomen despotismi in illius locum substituant.
Scilicet appellatione despotismi significare solent vel
imperium herile, qui significatus origini vocis apprimè
congruit, vel imperium pravum, vitiosum, tyrannicum,
vel, nescio quid. Appellatio enim est multum ambigua,
obscura, atque indeterminata. Sed quocunque sensu nuncupetur
despotismus, inconvenienter profectò nomen despotismi
imponunt regnis plenè monarchicis. Qvi vocem
despotismi sufficiunt in locum monarchiae absolutae, despotismo
significantes imperium herile, varia illi imperia
non modò in unum corpus confundunt et permiscent, sed
turbant etiam.
Ut manifestò hac de re constet, distinctas duntaxat
opus est notiones evolvi, et propriam cujusque imperii
vim sua definitione declarari.
MONARCHIAM ABSOLUTAM definio: imperium
civile, quod uni plenè competit et soli. imperium autem

p.1015
despoticum seu herile, (quod dominatus quoque audit)
quando imperans praeter summam in cives potestatem,
jure simul fruitur domini in servos. Praeter summam,
inquam, potestatem civilem; cavendum enim,
quod usu venit nonnullis, nè alterum potestatis genus
cum altero permisceatur. Mea quidem opinione, ut plena
sit definitio imperii despotici, neutram notionem negligi
oportet, neque summae potestatis, sine qua nullum imperium
civile, neque potestatis dominicae.
Confer nunc quaeso et secum invicem compara notiones
imperii absolutè monarchici et despotici, ut, perspecta
eorum differentia, oculis judicare possis, quam malè monarchiam
absolutam cum despotismo confundant monarchomachi.
Vides autem significatum despotismi involvere
mixtum aliquod imperii genus; vides hac appellatione
notioni monarchiae absolutae accedere notionem imperii
dominici; vides uno eodemque termino jungi invicem et
conglutinari notiones rerum adeò diversas et disjunctas,
.ut parum absint à repugnantia morali. Vides, nescio an
imperium civile, anne monstrum potius ex contrariis atque
inter se repugnantibus partibus conflatum. Haud secus ac
Humano capiti cervicem pictor equinam
Jungere si velit.
Quaeris nunc, quid intersit inter imperium monarchicum
et despoticum? Tantum revera, qvantum inter
potestatem civilem et herilem, quantum inter imperium
et dominium. Monarchia absoluta imperium est non dominium,
in homines ingenuos, non in res, non in servos,
imperium non Imperantis sed Civitatis causa constitutum.
Qvod inquam imperium, non publicae saluti, non legi humanitatis
aut justitiae, non libertati civium, qualis quidem

p.1016
in civitatem quadrat ullò modò refragari, vel patrii regiminis
et juris nostri civilis indoles in medio ponit, vel suis
exemplis certissimè comprobant Reges nostri Augustissimi,
imperium hunc in modum gerentes, ut de facto paternum
esse demonstrent, quod jure est absolutè
monarchicum.
Hoc autem guod inter diversas notiones imperii despotici
et absolutè monarchici evidenter intercedit discrimen,
satis est oculis subjici, ut perspicias appellationes has
nequaquam aequipollentes esse, alteramque consequenter
injuria suffici in locum alterius; aequalia enim erunt juxta
principia Philosophiae primae, quae salva rei natura sibi invicem
substitui possunt.
§. XIII.
Distinctio regnorum in limitatè monarchicum
et herile, minus est adaequata.
Quàm benè et convenienter doctrinae de formis imperii
civilis, qui varias Monarchiae species discernere volunt,
limitatam distinguunt ab illimitata, tam inconvenienter
et invitis legibus bonae divisionis, quibus placet distinctio
inter monarchiam limitatam et imperium despoticum.
Ecquis non perspicit divisionem hanc, quae mentionem
monarchiae absolutae silentio planè praetermittit,
inadaequatam esse, mutilam, et praeceptis Logicis manifestò
contrariam? Vel mutila inquam et imperfecta est,
vel asseverabunt, qui in hac acquiescunt distinctione, nullam
esse monarchiam absolutam, aut non constituram
sine potestate herili, quae natura tamen instituto
et fine ab imperio civili prorsus est aliena,

p.1017
§. XIV.
Monarchia absoluta species esse nequit
imperii herilis.
Apertum est, credo, appellationem imperii despotici
seu herilis ut aequipollentem substitui non posse in locum
monarchiae absolutae. Nescio autem, quibus arridet vox
despotismi, excluso nomine monarchiae absolutae, utrum
significatum intendant utriusque hujus vocis prorsus aequivalentem,
an communi forte nomine despotismi inclusam
indigitent notionem monarchiae absolutae, ut illi posterior
haec subsit, quemadmodum species generi. Si altera alteri
notioni subordinanda esset, rectius omnino subjicerent
imperium despoticum monarchiae absolutae, quàm
vice versa monarchiam absolutam imperio despotico.
Qualis ista quaeso subordinatio, et quàm adversa regulis
Logicis, singularem illam ideam potestatis dominicae,
quae abest à notione speciei scilicet monarchiae absolutae,
assuens et adjungens notioni generis?
§. XV.
Voce despotismi, significantes imperium pravum
et tyrannicum, confundunt
res juris et facti.
Alii sunt, qui voce despotismi innuunt non tam imperium
herile, quàm malum, vitiosum, tyrannicum.
Tomo IVto Encyclopaediae, Titulo: Despotisme, despotismum
vides hunc in modum definiri: MO-Gouvernement tyrannique,
arbitraire et absolu d'un seul homme.
Inconvenienter, ubi agitur de formis imperii justi
enumerandis et rite destinguendis, per metabasin eis allo genos

p.1018
mentionem faciunt imperii vitiosi. In doctrina juris
publici quaestio non est, quid faciant imperantes, aut facere
possint, sed quid fieri oporteat? De jure sermo est
non de facto, de justo imperio, non de usurpatione imperii.
Aliud est varias discriminare justi imperii species,
aliud vitiosa percensere regimina. Si numerum vitiorum
imperium spectantium inire cogitas, longus hic foret numerus.
Recta enim via sicuti una et unica, ita diverticula
et modi aberrandi infinite multi. Saepe tamen, quod
demiror, in hoc genere hallucinantur Viri etiam sagacissimi,
confundentes quaestiones juris et facti.
Multi sunt, qui varias imperii civilis species discriminaturi
ante oculos habent non quidem structuram civitatis
et jura imperantis, sed imperium ubicunque terrarum
ipso facto bene aut malè gestum.
De iis, qui in doctrina versantur prudentiae civilis,
nihil nunc dico. Quemadmodum autem in scientia juris
publici jus, ita in politica (quam vellem ut certis finibus
regundis circumscriptam probè distinguerent semper Scriptores
à jure publico) res facti potissimum ante oculos habemus.
Crederem hanc animadversionem non nullius
esse momenti. Mea enim sententia huic partim confusioni
originem debet detestanda illa, quam animo formant
ideam despotismi. Illis sanè notio hujusmodi in proclivi
erit, qui tantùm contemplantur imperia Orientalia. Sed
in medio positum est, haec potissimum illud esse exemplar,
cujus imaginem exprimere contenderit Dnus. MONTESQUIEU.
Quam iniquè naturam imperii absoluti in
genere ad exemplum barbararum gentium formatam sistunt?
Cogitent, qui ex isto fonte derivant notionem
despotismi, quibus Asfiatica imperia naevis scateant, vitia

p.1019
non tam ex natura imperii absolutè monarchici, quam
ex defectu disciplinarum moralium, enata esse.
Cordati omnes fatentur, imperium, quod despoticum
nuncupant, nullo modo cadere in imperia Christiana.
Haec enim, quàm absoluta fint et illimitata, neutiquam
complectuntur potestatem hunc in modum arbitrariam et
despoticam, ut stet pro ratione voluntas, quae sententia
est Nobilissimi DNI. DE JAUCOURT, citato titulo Despotisme,
s. XVI.
Justis imperii civilis modis injustè adjungunt
despoticum, ceu pravum
vitiosum et noxium.
Sermonem autem habentes de modis imperii nonjustis
tantùm, sed malis etiam et vitiofis, eccur acquiescunt in
vitiis ad imperium plenè monarchicum pertinentibus,
Anarchia et Oligarchia, quasi ab omni labe immunes essent
reliquae imperii formae, silentiò omissis? Nam non
omni imperio civili, sicubi laboret vitiis, sed absolutè
monarchico, omni, soli et semper (quemadmodum proprium
quarto modo definiunt in scholis) turpem adscribunt
notam despotismi, id est tyrannici et vitiosi imperii.
Obsecro, quàm injustè
§ XVII.
Deficit Dnum. de MONTESQUIEU omnis
ratio pravitatis despotismo adscriptae.
Si verum est, imperium absolutum, ued despoticum
dicunt, tyrannicum esse, ipsi naturae hujus imperi;

p.1020
aliquid insit, necessum est, quod contineat rationem susficientem
hujus pravitatis. Sed hoc illud est, quod mihi
jam diu in perpetua fuit quaestione.
Pervellem, praeclarissimum Dnum. MONTESQUIEU
in eleganti coetera scripto de Pesprit des loix, stabuivisse
dogmata sua, et tunc quidem maximè ubi de primis agitur
principiis, aliquo argumenti robore ac fulcimento.
Quantum hoc mihi foret compendium laboris 2 Sed quoquo
te vertas, desiderantur haec firmamenta rerum. et
Igitur ut plena sit, pro modulo virium, quam nunc molior,
defensio imperii monarchici, defectus hic necessitatem
mihi imponit ex omni parte circumspiciendi et explorandi
dissentientium non modò opiniones, sed rationes
etiam atque principia.
§. XVIII.
Imperium absoluté monarchicum
non est injustum.
Despotiimum tyrannicum vocant imperium; sed tyrannicum
quid sit, explicatius dici oportuit. Id saltem
inter Monarchomachos convenit, mali quid indigitari.
Variae autem sunt, quas in imperio absolutè monarchico,
nomine despotismi, criminantur pravitates. Credas enim,
si monarchomachos audis, imperium esse injustum, omni
lege solutum, temerarium, imperium propter nimiam
potestatem et depravatum regimen meritò pertimescendum.
(*) Panegyrin forte meditatus est vir clarissimus in liberas respublicas.
Raro autem argumentis agunt laudatores, quam fuisse
sententiam Petri Nicolle, docet P. BAELIUS: MO-Reponse aux
quest. d'un Provincial. Ch. XVII.

p.1021
Haec prima sunt et summa in unum congesta, quae
vitio verti solent despotiimo, diluenda, quantum in me
est, et dissolvenda.
Sunt qui justitiam imperii plenè monarchici ambiguam
habent. At verò, si naturalis populo sit facultas in
Imperantem proprio arbitrio transferendi summam potestatem
civilem, quocunque modo, quibuscunque legibus:
quid obstat, quaeso, quo minus plenam, si ita placuerit, potestatem
in Principem transferre possit, haud secus ac minus
plenam è Licet homini cuique se in privatam servitutem cui velit
addicere, ut et ex lege Hebraea et Romana apparet. Quid ni ergo
populo sui juris liceat, se uni cuipiam, gur pluribus ita addicere,
ut regendi sui jus in eum planè transcribat, nulla ejus juris parte
retenta GROTIUS de Jure B. et P. Libr .l. Cap. III .s. 8.
In translatione imperii, quemadmodum in omni pacto ante
pactum initum et perfectum, leges, modus et conditio
pacti, modò non turpes aut inhonestae, res sunt meri arbitrii.
Dicas igitur turpitudinem aut repugnantiam moralem,
quae vim labefactet hujus pacti, vel nobiscum fatearis,
monarchiam absolutam naturali ratione justam esse.
lustum enim est imperium titulo quaesitum justo, id est, legibus
probato. Sed facta verè cessione imperii pleni et
illimitati, actus praesto est ad transferendum imperium absolutè
monarchicum habilis, id est, justus hujus imperii
titulus. Mhil enim tam conveniens est naturali aequitati, quàm
voluntatem volentis jus suum in alium transferre ratam haberi:
Verba sunt Caji in Institut. S. 40. de Divis, rerum et Pand.
L. 9. §.3, de acqu. rerum dominio, paululum immutata.
Nihil moror refutationem sententiae, quòd summa semper
potestas, quam majestatem dicunt reatem, qualiscunque
sit imperii forma, in populo resideat veluti subjecto communi;
sententiae inquam, quae tantum abest à ratione et

p.1022
veritatè, quantùm à fine civitatis et tranquillitate publica.
Errorem hunc, quod satis est, detexit detectumque fregit,
(ut taceam innumeros alios) G. E. FRITSCHIUS in Jure
publ. Univers. S. 95- 99. Conferri quoque meretur J. N.
HERTIUS JCtus Giessensis in Dissert. An summa rerum
semper sit penes populum? Tomo I. Commentationum.
§. XIX.
Non liberum est ab obligatione Juris Divini.
Dicunt absolutè imperantem nulla teneri obligatione,
nullisque planè limitibus, nè naturalibus quidem. Ecquem
autem putatis boni aequique amantem, qui doceat Imperantem,
quisquis ille sit, omni omnino jure solutum esse?
Nè Hobbesium quidem hoc sensisse, sed respexisse jus
tantùm externum, non obligationem internam, testatur
Elem. Philos. de Cive Partis II, de Imperio Cap. XIII. de
officiis eorum, qui summum imperium administrant, Vivunt
Principes in statu naturae, non In statu licentiae. Principes
sunt sed homines, consequentèr nec à lege immunes,
quae homini inhaeret hominemque sequitur. Idea hominis
prior est idea Regis, neque posterior haec notio priorem
tollit, sed ad priorem accedit: Unde fit ut Principes
duplici vinculo obstricti teneantur, quà homines lege naturae,
quà Principes norma salutis publicae. Si verum foret:
hoe này nour pov ónò BudiMus Sepirèy dlun noet dudion; ut
qspiequid Rex agat, id fas justumque censendum; quae turpes erant
blanditiae Alexandro datae ab Anaxarcho, teste Plutarcho adPrincipem
indoctum; sequeretur voluntatem Principis fontem
esse et primum initium omnis legis et moralitatis, sequeretur
virtutes et officia inventum esse civile, et quicquid sit
obligationis, eam rem esse meri arbitrii, nec nisi consilia

p.1023
et monita civilis prudentiae. Sed assumtio haec à veritate
manifesto abludit. Jus naturae enim, cujus fundamenta,
in praesente rerum creatarum nexu disseminata, à fonte
sanctitatis et sapientiae Divinae ultimum emanant: Jus inquam,
non opinione sed naturo constitutum et ab ipsa hominis
natura repetendum, quae doctrina est CICERONIS Lib. I.
Cap. IV. de Legibus; Res omnino erit antiquissima et omni
civitate longè antiquior.
Tantum abest, ut Regiae autoritati obligatione hac
aliquid decedat, ut haec potius illius sit nervus et inconcussum
stabilimentum. Oumnia enim incerta, cum à Jure discessum
est, CICERO Epistolarum Libro IX. Epist. 167
quodque libidini et arbitrio Principis omnia permittit, imperium
vagum est, incertum, temerarium, sine norma et
gubernaculo, nulla ductum ratione, nullo momento; potestas
est posita in vi et robore, non in jure imperandi,
in coactione non in obligatione. Probè sentit, quisquis
sit auctor Tractatus des Droits de la Reine de F rance, jussu
Regis LUDOVICI XIV. 1667 typis publicis impressi,
inquiens: MO-Ce n' est ni imperfection, ni foiblesse dans une
autoritè supréme, que de se soumettre ae la loi de ses pronmesses,
ou à la justice de ses Loix. La necessitè de biem
faire et I impuissance de faillir sont les plus hauts degres
de toute la perfection. Dieu méme, selon la pensce de
Philon Juif, ne peut aller plus avant et C est dans cette
ndivine impuissance, que les Souverains, qui sont ses ima-
, ges sur la terre, le doivent particulierement imiter dans
seurs états." (*) Et propter hanc quidem rationem, si
(*) Laudari quoque meretur pia oratio Regis HENRICI IV
apud Dn. de SYLLY Tom. I. MO-Persvadè que les Rois ont deux
souverains: Dieu et la Loi, que la justice doit presider sur le Throne
et que la douseur doit etre astisea cate à elle 6a.

p.1024
rectè auguror, gloriosissimus Auctor Legis fundamentalis
Regnorum Daniae et Norvegiae, quam Regiam dicimus,
posteros suos coeteroquin divneuòsus et illimitatae potestatis,
unicè obligare voluit lege religionis, Art. I. Ut cognoscat
orbis, Daniae et Norvegiae Reges maximae sibi gloriae ducere, Deo
sese submittere, quae verba sunt articuli XViI.
Absolutum Monarcham nulla teneri obligatione externa
inter omnes constat. Si exinde autem colligas interno
etiam jure Regi omnia licere pro lubitu; falsissima sanè
est haec conclusio. A defectu obligationis externae ad
ad non existentiam internae non datur legitima consequentia.
Ab iis, quae in foro civili licita sunt, et, ut
GROTIUS loquitur, minus plene permissa, liceat argumentum
deducere. Haec licet humanis poenis non subjacent,
attamen salva pietate et illaesis coeteris officiorum regulis
fieri non possunt. Quis dicat Jure etiam naturali licitam
esse temeritatem, verbi gratia, jurandi, ebrietatem et quae
plura sunt vitia, quia civiliter impunita? Quis affirmabit
nullam esse ad officia amoris, ad gratum animum benefactori
exhibendum, obligationem internam, quia officia
sunt cogi nescia? c) s. XX.
() Refragatur doctrina praesentis Sphi MACHAVELLISTIS potius ac
MONARCHOMACHIS. Quàmvis enim utrique illimitatam saepe
potestatem Monarchis tribuunt, attamen diverso planè sentuuam
illi justè competere docent, hanc Monarchomachi abusum
summae potestatis et usurpationem interpretantur, eum
nimirum in finem ampliantes absolutam potestatem, quam
ipso facto obtinere suspicantur, ut exosum aliis reddant imperium,
quod ipsi Vatiniano prosequuntur odio. Quod Monarcha
nulla prorsus necessitate nulloque obsequio sit adstrictus,
ne Juris quidem Divini, opinio est, quae nullo modo cadit
in systema Monarchomachorum, quorum illud est necror
Vebds, ut amplitudinem potestatis Regiae quovis modo frangant,
et comprimant. Tantum abest, ut eam plus justo dilatent.

p.1025
§. XX.
Consequenter nec planè arbitrarium. Monarchia
non voluntas. Monarchae absoluta
dicitur.
Si absolutum autem imperium, lege Divina et rationali
(quam Pindarus apud Plutarchum scitè appellat Regem
mortalium et immortalium) devinctum tenetur; illud
sanè arbitrarium non est; quod enim omnem legis et obligationis
normam omnino excludit, id arbitrarium dicunt.
Ne scrupulum injiciat appellatio Monarchiae absolutae,
observes, absolutum imperium idem significare, quod plenum
et perfectum, qui sensus vocis etiam classicis auctoribus
familiaris est. Quia plenum autem et perfectum, igitur
Princeps absolutus ad proprium unicè arbitrium et judicium,
non alienum statuere tenetur de negotiis ad Rempublicam
spectantibus: quae Commentatio est PUFENDORFII
Juris Nat. et Gent. Lib. VII. Cap. VI. § 7. Observes Monarchiam
ipsam, id est, imperium seu summam potestatem,
quatenus uni plenè competit, absolutam dici, non voluntatem
Principis, vel in se consideratam, vel quatenus
principium est obligationis civilis. Quicquid autem Monarchae
tribuis, id ipsum Imperanti in genere in imperiis
quibuscunque eodem jure tribuendum.
Monarchia absoluta audit non voluntas Monarchae. Quam
falsa igitur et injusta consequentia, imperium Monarchicum,
quia unius est, à cujus unicè pendet arbitrio, ideò
vel fatali lege regi vel coeco impetu? Quae enim Monarchae
potestas est et arbitrium in imperio absolutè monarchico,
eadem aliorum quoque est imperantium in coeteris
imperiis; quicquid igitur Monarchiae tribuis absolutae, id

p.1026
ipsum eodem jure in coetera cadit imperia. Monarchia
quà absoluta limitatae opponitur non imperio rationali.
Execludit tantùm necessarium aliorum concursum ad imperandum,
non voluntatem nixam ratione sufficiente.
Imperium Divinum, quia summum et absolutum, ecquis
ideò temerarium dicere audeat, quasi nullis ductum sapientiae
legibus nulla ratione sufficiente? Imò si qui forte
sint, qui tueantur absolutismum imperii Divini, hanc
tamen praerogativam esse volunt majestatis Divinae. Verum
quidem est quod dicunt: stat pro ratione voluntas,
sed respectu subjectorum, non imperantis.
Si voluntatem Principis, propter facultatem absolutè
obligandi subjectos, postulas absolutam dicendam esse,
ne istoc quidem sensu praedicatum hoc in Monarchiam illimitatam
magis cadit quàm in limitatam vel coeteros
imperandi modos. Absolutè enim obligat voluntas
Principis, o: perfectè. Ponit igitur obligatio
civilis ex parte Principis jus perfectum, id est, facul-
tatem vi et metu ad obsequium legis compellendi id genus
homines, qui sua sponte collum jugo subtrahunt. Hoc
sensu autem, quotquot sunt imperia, absoluta dici merentur,
quandoquidem in quocunque imperio civili voluntas
Summi Imperantis, tam Populi in Statu Populari et Optimatum
in Aristocratico, quàm Monarchae in Regnis, tons
sit obligationis civilis, et subjectos absolutè obstringat.
AXXI.
Quod ad amplitudinem potestatis absolutè
monarchicae, neque in monarchiam solam
congruit absolutum imperium.
Horrent Monarchomachi, vel horrere simulant, in
absoluto imperio nimiam auctoritatem Regiam. Nescio

p.1027
quàm latè pateat, quae ante oculos illis versatur, idea hujus
potestatis. Id saltem compertum habeo, uno ore omnes
nimietatem perstringere seu excessum Regiae potestatis.
Sed obscurè et indeterminatè de insigni hac potestate verba
facere solent. Nihilosecius imago hujus rei vel prorsus
incognitae, vel obscurè saltem cognitae tenebrisque circumfusae,
mater est terroris, revera Panici. Opus est igitur,
ut distinctè hac de re dicam et enucleatè, atque rem obscuram
interpretando explanare laborem. Vera enim natura
illimitatae potestatis Regiae ante oculos posita, elucebit,
multa illi vulgo adscribi ficta verè atque commentitia, elucebit
porro, quam ad imperium plenè monarchicum applicant
notionem despotismi, falsam esse et imaginariam.
Absolutam (quam meliùs fortè plenam dicimus seu illimitatam,
odium nominis declinandi gratia) appellari monarchiam
propter plenitudinem summae potestatis, annotavi
proxima nuper spho. Quibus autem arridet appellatio
monarchiae absolutae, ut odium concilient huic imperio,
observent, quaeso, quantacunque sit, quam imperio
despotico seu absolutè monarchico tribuunt eminentiam
potestatis civilis, neque regna et principatus eos esse, quibus
solis propria sit absoluta potestas, neque consistere
praerogativam hanc in ipsa natura aut partibus summae
potestatis.
Nihil obstat, quo minus in forma vel aristocratica
vel democratica, qui summam rerum administrant, illimitata
fruantur potestate. Qvem fugit, verbi gratia, insignis
olim auctoritas Consulum, Dictatorum et Tribunorum
plebis sub statu Romanorum populari? Saepe nomine
Regis repudiato res permansit, et Regia potestas alio saltem
titulo integra stetit. Quam injustè igitur et invidiosè
Monarchiam solam traducunt nomine imperii absoluti?

p.1028
§. XXII.
Neque ad naturam vel partes summae potestatis
pertinet praerògativa monaichiae
absolutae.
Praerogativa absoluti Principis pertinet nequaquam vel
ad summitatem seu independentiam imperii, vel ad naturam
aut partes summae potestatis in se consideratae. Singularum
enim civitatum sicuti idem finis, sine imperio
civili eodémque summo nequaquam impetrabilis; ita eadem
quodue est natura, eaedémque partes summae potestatis,
consequenter idem quoque rigor et fastigium; quod
vel ipsum nomen summae potestatis haud perplexè indicat;
nam in eo, quod in suo genere summum est, nulli gradus,
nullum discrimen; quod summum est adjectionem non recipit,
quid enim supra summum erit3 ait SENECA Epist. 85.
Quas distingvimus formas imperii, varia tantùm respiciunt
subjecta summae potestatis, quatenus vel uhi competit
vel pluribus. Si pluribus, nullum exinde in ipsa summa
potestate discrimen, sed communiter illi et indivisè
varias imperii partes exercent. Indivise inquam, verè enim
labascit nervus et compages civitatis, divisis et disjunctionem
facientibus partibus summae potestatis. Nam summum
imperium, quod coronae comparari edque imagine depingi
solet, ejus est naturae, ut parte amissa substantiam suam amittat.
GROTIUS de imperio summarum potestatum circa sacra,
Cap. I. (*)
(*) Non dicam divisionem partium summae potestatis inter plures
natura sua impossibilem esse et pugnantia inter se complecti.
Nullus tamen dubito, gun fini reipublicae, publicaeque tranquillitati
contrarietur. Debilior sane erit potestas inter plures
divisa et vix aliter sibi constabit, ac vestimentum in partes dissectum
et inter plures distributum, quod cum Principibus, quibus olim
in usu posita erat terrarum partitio, jocatur BARCLAIUS in
Icone animorum.

p.1029
§. XXIII.
Multum favet huic opinioni de insigni praerogativa
Monarchiae absolutae comparatio instituta
inter diversam potestatem Regum
in regno limitatò et illimitato.
Vulgo inter se contendere solent Regem illimitatae et
limitatae potestatis, simplices utrinque personas. Tum
etiam ubi status vel ordines imperii participes limitant potestatem
Principis. Quandoquidem autem, quae nunc in manibus
versatur quaestio, juris sit non facti; quaeritur nimirum
de praerogativa potestatis civilis in universo suo complexu,
comparationem rectius instituerent inter Imperantes ex
utraque parte, sive unus sit sive plures, qui ad imperandum
concurrunt, quàm inter personas utrinque simplices.
Existentibus nimirum in regno limitato praeter Principem
Statibus vel Ordinibus imperii, non ille solus, sed utrique
junctim considerati sustinent personam Summi Imperantis.
Consortes enim imperii quoticunque numero unam habent
personam moralem, neque quoad naturam et partes summae
potestatis considerari debent ut personae diversae. Facta
autem oppositione inter potestatem Imperantium utrinque
in Regno limitato et illimitato, non est, quod de majori
potestate glorientur qui huic praesunt quàm illi. Nam unaà
cum Statibus imperii tantum efficit Princeps in regno limitato,
quantum Monarcha solus in illimitato,

p.1030
§. XXIV.
Qui docent Principem limitati imperii prae absoluto
singulari pollere potestatis praerogativa,
ponunt civibus competere jus externum
adversus Principem limites
imperii excedentem.
Instas Principem rectè opponi Principi non tam respectu
juris imperandi, quàm propter abusum potestatis
in malo Principe magis vel minus metuendum. Persequamur
igitur oppositionem hanc, et in utroque Monarchiae genere
potestatem Principis paribus examinemus ponderibus.
Scilicet Monarchia limitata, à limitibus sic dicta, ponit
certum modum certòsque fines imperio constitutos. Unde
fit, ut Principi his cancellis circumscripto non liceat absolutum
esse, id est non suo stare judieio propriòque arbitrio
omnia agere, quae ad imperium pertinent. Monarchia ex
adverso absoluta, gronit imperium tam à lege fundamentali
quàm à necessitate consensus aliorum liberum et solutum.
Ponit nullum aliis jus esse contradicendi, contranitendi
aut imperantem compellendi. Ponit igitur in imperante
jus proprio arbitrio regendi civitatem et dirigendi
negotia publica. In medio haec posita sunt, plana, uti
opinor, et indubitata. Quia autem in limitibus summae
potestatis vera latet diversitatis ratio inter Monarchiam limitatam
et illimitatam, pendebit praecipuè decisio quaestionis,
nunc controversae, ab exacta distinctáque notitia juris, quod
Principi verè competit, in casu imperii limitati; scilicet
an jure fruatur externo semperè id est, conjuncto
cum potestate obligandi cives ad obsequium, eo etiam casu,

p.1031
ubi definitos imperii limites reverà evagatur. Posito
enim hoc jure externo, sequitur, propter mutuam juris et
obligationis correlationem, nullam quoque populo patere
facultatem vi resistendi Principi limites egredienti, sed patientiam
esse remedii loco, et unicam illi obsequii gloriam
relictam.
Varii quidem sunt in regnis limitatis limites potestatem
Principis determinantes. Nunc enim leges fundamentales,
nunc Status simul aut Ordines imperii, nunc necessitas
comitiorum magis vel minus libertatem Principis
adstringunt. Nunc Monarchiam vides Regie, nunc Aristocraticè,
nunc populariter temperatam. Nunc adeo ligatam
et impeditam manum Regiam, ut irrita omnino
sint tentamina Principis, tendentia adversus praefinitos imperii
limites. Nunc ex adverso conspicis liberiorem campum
Principali auctoritati praescriptum. Quicunque autem
et quanticunque sint imperii limites, si Principi nihilo secius
externe licita sit limitum violatio, religioni et conscientiae
Principis unicè relinquenda, quandoquidem non minuunt
potestatem Principis externam, de qua nunc est sermo,
sequitur sanè eos nec obicem ponere abusui potestatis,
quem extimescunt Monarchomachi, et quod ad effectum
sigitur externum nihil revera differre limitatum imperium
ab illimitato. Principi ex adverso tribue obligationem
externam, et civibus consequenter, vel aliis quibuscunque,
quod huic obligationi respondeat, jus quoque externum
postulandi ne praefinitos excedat limites, et illud quidem
praecipuè, quod positum est non in nuda tantum obsequii
denegatione, sed in facultate etiam resistendi: Imo
yerò verus tunc denique prodit casus, quò liberior est et

p.1032
patentior Regia potestas in regno illimitato quam limitato, sed
externa tantum et ne illa quidem omni exceptione major.
§. XXV.
Doctrina vulgaris de limitibus summae potestatis
in monarchia limitata, obscura est, dubia
et wvix applicabilis.
Incido nunc in argumentum, quàm grave et momentosum
in doctrina Juris publici, tam arduum, perplexum,
dissensu atque erroribus involutum: In argumentum, inquam,
quod vellem ut exponeret et enuclearet aliquis vel
nullius omnino patriae, vel ab omni hallucinatione, praejudicio
et singulari rerum studio vacuus atque alienus.
Pone ita esse, ut cives vel ordines in monarchia limitata
non sint obstricti ad tolerandam licentiam Principis
violantis legem et normam imperii sui pactitiam; attamen
quaeritur, quale jus hoc casu competat civibus? Enimvero
multum differunt jus non obediendi, jus resistendi et puniendi.
Pone porro civibus competere jus non tantúm non
obediendi, sed resistendi etiam (nihil nunc dico de jure
Puniendi, quod nulla veritatis specie populo tribuunt aliqui
ex Monarchomachorum turba, minimè tamen multi
At verò vel in hoc jure resistendi multa adhuc reliqua sunt
exactius, quàm vulgo fit, determinanda. Quaeritur, quam
longè latéque pateat quibusque casibus re et facto exsequi
(*) De obligatione Principis interna in foro, uti loquuntur, conscientiae,
nulla nunc est quaestio. Ad hanc enim quod attinet,
in confesso est, limites pactitios monarchiae limitatae prae
absoluta et illimitata singulare aliquod addere obligandi
momentum.

p.1033
liceat jus resistendi? an propter violationem quamcunque
legum fundamentalium, licet exiguam et minimi praejudicii?
an in re comperta tantùm et indubia, an in rebus
(sive de jure quaestio sit sive de facto) dubiis etiam et ambiguis?
Quaeritur denique, utrum subsistat hoc jus resistendi
in terminis defensionis legitimae? (quorum alii aliis iterum
patentiores praefiniri possunt vel restrictiores) an complectatur
porro jus cogendi Principem ad obsequium legum?
Nam Raee etiam opus est, ut probe discernantur.) Qui
facultatem cogendi Principem populo adjudicant, et quocunque
quidem casu violati jurispublici, nae illi aberrant à
norma salutis publicae, communi omnium civitatum fine,
nisi publicam fortè salutem et compagem civitatis constare
credant dissidiis, seditionibus et turbis continuis; Quaeso
an in re etiam obscura, incomperta et incerta? Verè
tunc obtinet Othonis illud apud Tacitum: Si ubi jubeantur,
quaerere licent, pereunte obsequio etium imperium intercidit,
Quis aequo animo ferret, militem jussam expeditionem
detrectare, nisi cum duce suo de ejus justitia disputaret?
Quis non rideret carnificem, qui dum reum supplicio afficere
jubetur, prius acta sibi exhiberi, aut de sententiae
latae justitia se convinci flagitaret? LEYSER Meditat.
ad Pand. Spec. 84.
Sed positis his omnibus in favorem dissentientium,
superest adhuc obscuritas et scrupulus non exiguus. Ortam
nimirum inter Regem et subjectos de exercitio summae potestatis
dissenfione, sin minus civitatem velis bellis intestinis
continuo obnoxiam, dandum est judicium ea pollens
auctoritate, ut finem litibus imponat: Sed ecquis ille est,
qui sustineat personam judicis, et polleat auctoritate jus
dicendi cum effectu? Quis Praetor erit judicem daturus?
quis cavebit violentam resectionem hujus nodi, qui extricandus

p.1034
foret non resecandus? Si dicas Statibus imperii relinquendum
esse judicium hoc: regero, neque eos semper
praesto esse, neque iis, quà talibus, competere facultatem
judicandi de factis Principis. Quoquo te vertas, eorum
sanè opinio, qui Principem non absolutum obstringunt externae
obligationis vinculo, si vera quoque sit in thesi, ardua
tamen erit et anceps in hypothesi.
Plura nunc non addo. Nam eo tantùm consilio pauca
haec strictim memorari mihi opus erat, ut constet inter
omnes, quàm profundè examinari oporteat gravissimum
hoc argumentum, de limitibus summae potestatis in monarchia
limitata, quàm solicitè formari debeat status, quem
ita dicunt, controversiae; quàm benè multa denique dubia
atque incerta ponere et assumere obligentur Monarchomachi
in patrocinium sententiae suae. Concludo denique
maximam esse gratéque accipiendam felicitatem gentis,
cui inanes sunt et supervacaneae hoc genus quaestiones,
cuique Deo auspice dicere licet, quod est in Antimachiavello:
Un peuple heureux craint plus de perdre son Prince,
qui est en méme tems son bienfaiteur, que ce Souverain méme
ne peut apprehender pour la diminution de la puifsance.
§. XXVI.
Ritè instituta comparatione inter potestatem Regiam
in utroque Monarchiaae genere, patet vulgò
ampliari nimiam, uti opinantur, et metuendam
postetatem Principis absoluti.
Colligamus nunc et in unum cumulum componamus
omnia, inter potestatem Regiam plenam et minus plenam,
ut aequa lance ponderentur differentiarum momenta.

p.1035
Neque jus libertatis moralis internae, nec natura summae
potestatis, sed limites imperii et inde promanans externa
libertas exercendi imperium, verum efficiunt discrimen,
variae Regum potestati mutuo distinguendae inserviens.
Attamen nè absoluta quidem potestas Monarchiae soli propria
est, neque illi adscribere possumus aliquam potestatis
praerogativam revera et effectu talem, nisi assumamus simul
sententiam de limitibus summae potestatis admodùm
controversam, et dato casu vix applicabilem. Et hac quidem
assumta, limites imperii animo intendimus civiles
duntaxat et arbitrarios. Dantur praetereà limites (eos dicere
liceat naturales) quos nemini Imperanti, quisquis sit,
excedere licet. Posito autem horum limitum excessu,
posito nimirum Rege (si hunc unquam existere posse putas)
Tyranno verèé et hoste Reipublicae: Eadem, erit illimitati
imperii quae limitati ratio.
Momentis his probè perpensis et exactis, multum decedet
imaginariae isti potestati Principis absoluti, et patebit,
credo, umbram esse, quae terreat Monarchomachos,
non corpus.
§. XXVII.
Juxta generalem praesumtionis regulam Principes
praesumi debent neque optimi neque pessimi.
Videamus nunc consequentias. Posito bono Principe,
nulla est justa causa metus: Nullo enim tempore nimia est
boni Principis potestas. Dicunt autem malos sperandos esse.
Dicunt metuendam esse illimitatam potestatem Principis
ropter defectum resistentiae et impedimenti physici. In
Monarchia limitata ajunt eos esse qui reclament et reluctentur
malo Principi, qui custodes sint et quemadmodum

p.1036
Lacedaemone olim Ephori potestatis Regiae. Queruntur
contra et quiritantur, Monarchiae absolutae, cui deficit omne
fraenum, moderamen et temperamentum potestatis, omnia
in medio poni et relinqui arbitrio Principis. Scilicet, ut
terrorem incautis incutiant, fingunt potestatem ipso facto
nullam, metuùntque abusum potestatis nulla speciae
metuendum.
Ut umbratilis autem larva detrahatur imprudenter timidis,
non possum non aliquantulum versari in quaestione
facti, exploraturus, num in absolutam quoque monarchiam
jure meritòque cadat odiosa illa adversus Principem
praesumtio; Levis enim et improbabilis praesumtio ea est
in re praesente, quae levem efficit et inanem metum.
Immo non impossibilis est abusus potestatis Regiae.
Principes enim, pro communi mortalium sorte, homines
sunt et semper. Sed neque in reliquis imperiis impossibile
est, extituros malos imperantes. Quaeritur tantùm in quo
imperii genere certissimé metuantur, id est conjectura maximè
probabili. Pervellem in illa argumentorum legalium
copia, quae regulis nituntur probabilum, ut firma, indubitata
et sufficientia praesto essent principia. Sed sunt
haec et fuerunt diu in votis. Attamen nullus dubito, quin
vera sit (quod ad bonitatem civilem et externam) et principiis
scientiae probabilium accommodata generalis illa regula
praesumtionis Homines in genere praesumendos neque optimos
ne que pessimos sed mediocres. Haec autem in foro externo si firmo
nititur talo, eccur à Principibus aliena erit potius, quàm
à reliquo mortalium genere 2 Provocare possem, ad speciales
rationes praesumtionis inclinantis in favorem Principis
praecipuè haereditarii; sed nè his quidem opus est. Postulo
tantùm in re praesente applicationem regulae, vi cujus praesumendi

p.1037
sunt frequentissimè Principes saltem mediocres.
Posito autem Principe mediocri exulat justa causa metus.
§. XXVII.
Quaecunque sit ratio praesumtionis, potius metuendi
sunt plures imperantes quam unus.
Nescio igitur, quo jure praesumunt Monarcham prae
coeteris abusurum summa potestate. Pone in Polyarchia,
quemadmodum in Monarchia, malos homines. Eadem
erit metus causa, si vera est assertio illa MONTESQUEVII
generalis: Omnes quotquot summa pollent potestate, male illa
usuros.) Haec aequè cadit in Imperantes plures numero,
quàm unum. Imo quo major est hominum numerus de
imperio civili participantium (quos nunc quidem in universum
malos praesumimus) eò major abusus potestatis,
eò major in regimen civitatis influit mixtura mali, et eòb
praegnantior denique malum imperium metuendi causa.
Si verum enim est, naturam rei compositae participare de
natura simplicium, quae à malis undique et improbis hominibus
unitis invicem proficiscuntur, iis omnino pejora
erunt, quorum unus est origo. Crescunt vitia pro numero
personarum et crescentem numerum sequitur probabilis
vitiorum metus.
Sané undecunque deducas rationem praesumtionis,
non Monarcha ille est, quem prae coeteris metuas. Si in
Principe metuis vitia ex communi pravitate humanae naturae
prognata, et hominibus igitur in genere communia,
(*) MO-Cest une experience eternelle, que tout homme qui a du pouvoir est
portè à en abuser: ily va jusqu'aò ce qu'il trouve des limites. Livre XI.
Chap. IV.

p.1038
haec aequè cadunt in alios imperantes, eodem igitur jure
metuenda sunt in imperio quocunque; imo eò magis,
quò plures sunt imperii participes. Si vitia spectas imperantibus
propria, tantùm abest, ut in imperio Monarchico
praegnantior quam in reliquis tibi sit causa metus, ut
à Monarcha potiùs, juxta regulas praesumtionum (id quod
mox demonstrandum sumo) felix et augustum imperium
certissima tibi spe polliceri possis Ponamus autem justum
metum imperii monarchici; Obsecro, an vis et resistentia
Principi opposita probatum erit remedium et praesens civitati
malè habenti profuturum? Sane, quod coërcendae
potestati Regiae accedere volunt moderamen et temperamentum,
remedium est revera dubium, incertum et ipso
malo, à quo sibi metuunt deterius. Sed sic sunt Monarchomachi.
Occupati metu monarchiae absolutae, quam
grimum et à teneris quidem formidare coeperunt, ut haeant
undique quod metuant, fidem et fiduciam Principis
in omnibus suspectam habent. Ponunt, in monarchia
absoluta Principes officio defuturos, in limitata ex adverso
bonos, civitatis amantes et reipublicae studiosissimos. De
Principe illimitatae potestatis, deficientibus iis, qui auctoritate
polleant refragandi et in contrariam partem nitendi,
suspicantur ita fore, ut mox pessumdetur, et in perniciem
incurrat Respublica. Confidunt ex adverso in monarchia
limitata, utpote bene temperata et in aequilibrio
posita, consequenter firma, si Diis placeat, et nequicquam
metuenda. Scilicet ubi de Despota agitur vel Monarcha
absoluto, assumunt, quicquid cogitari et animo esfingi
possit, odiosum, de coeteris imperantibus et imperiis favorabilia
omnia.

p.1039
§. XXIX.
Examinatur definitio Despotismi
Montesqueviana.
His jam praemissis, in promtu erit examen definitionis,
quam despotismo jungit Dnus. MONTESQUEVIUS.
Quas ducit lineas Vir Celeberrimus, ad exprimendam imaginem
regni, despotici omnium foedissimam, prodeunt
omnes ex incongrua notione despotismi et monarchiae absolutae,
veluti ex puncto. Ut nihil nunc dicam de definitione
imperii monarchici, despoticum sanè hunc in modum
definit, ut nemo non protinus auguretur ex malo ovo malum
corvum. Illud nimirum imperium, in quo unus solus
civitatem gbernant, ssinè lege et regula, omnia suo arbitrio
cogit et obstinato animo, natura sua despoticum erit. Lib. II.
cap. I. et Lib. IlI. cap. IL.) Illi non sufficit despoticum
dicere imperium, quando unus unicè dominatur; haec
enim nota est, quam Monarchiae limitatae itidem tribuit,
sed imperium erit prorsus exlex. Quae, quaeso, lex, qua
solutus dicitur Despota? Divina an humana? publica an
privata? Si leges publicae illae sint, quas animo spectat
Dnus. MONTESQUIEU, de particularibus et positivis solis
intelligendum hoc erit. Imo ne particulares quidem in
universum omnes (quod testatur Lex Regia FRIDERICI
IlIsi) sed illae tantùm, quae limitibus circumscribunt summam
potestatem civilem, notioni repugnant et naturae
monarchiae absolutae Nomine legis quod si indigitet coentem
solam perfectéque obligantem, non cadit quidem
fnc in monarchiam absolutam, sed vix quoque erit, ut
congruat in Principem potestatis minus plenae. Ex defectu
(*) MO-Dans le gouvernement despotique, un seul sans loi et sans
régle, entraine tout par sa volonté et par ses caprices.

p.1040
autem legum cogentium quod si concludas, Despotam liberè
vagari et effrenem sine lege et regula, falsa oppido
haec est et injuriosa consequentia. Caetera non perquiram
solicitè, quam legem! ante oculos habuerit Dnus. MONTESQUIEU,
num de jure sermo habeatur an de facto?
Quicquid enim sit, assertio est vel impia, vel injusta sanè.
Despoticum tamen imperium, si fides illi habenda,
definiendum erit, non tantùm: sinè lege, sed ut bona porro
consilia, ut monita prudentiae, et quicquid prae se fert
vel minimam speciem boni, exulet helc; erit quoque sinè
regula; denique ut nemo dubitet, imperium hoc à ratione
boni publici et à norma quacunque esse alienissimum, ea
animi indoles Despotae erit, ut omne obsequium detrectet
et nulli dicto audiens sit, qui suo arbitrio et obstinato animo
cogit omnia.
Singula ferè verba acuta vides, et in odium despotismi
deflexa. Non sufficit imperium adscribere arbitrio et voluntati
Principis, sed voluntas erit contumax, obstinata,
refractaria, la caprice. Non obligare dicitur, sed cogere,
rapere, viù abducere, entrainer.
Imo verò àrbitrium Despotae fundamentum est omnis
obligationis civilis, et jure cogendi verè fruitur, ut refractarios
coactione externa ad obsequium obstringat. Haec
autem cum aequè cadant in quodlibet civilis imperii genus,
verae nequaquam sunt notae, quibus despoticum discerni
possit à coeteris imperiis.
Sed neque hic sensus est MONTESQUEVII. Princeps
enim sui arbitrii illi est homo pertinax, bona consilia respuens,
qui suo stans judicio temerè agit et inconsultè.
Gravis admodum et injusta criminatio in sanctissimam personam
Principis absoluti, et criminatio quidem nullo argumento,

p.1041
nullo rationis robore suffulta! Pono veras esse
et justas hoc genus praesumtiones odiosas, cur, quaeso, applicari
debent soli imperio despotico 2 quidni in re praesente
ad modum legum civilium (vid. Lib. VI. Cap. XVII.)
homines ponit meliores quàm sint reverè: Néè pereat una
cum metu imperii absoluti universa res civilis?
Si vera foret haec consequentia, quòd malè temereque
semper agant Imperantes, quibus proprium sequi licet
arbitrium ab imperio et coactione liberum, malè profectò
ageretur cum universo hominum genere. Sine imperio
enim nulla societas humana, vel admodùm saltem infirma
et imperfecta, imo nè domestica quidem, consistere
potest.
§. XXX.
Concludo titulum despotismi injustè imponi
monarchiae absolutae.
Firmiter nunc concludo, tota re errare, neque verba
rebus accommodare, qui vocem despotismi sufficiunt in
locum monarchiae absolutae. Nihil nunc dico pro regnis
barbaris et verè despoticis, quibus, propter rudem omnium
rerum imperitiam, deficit omnis norma. Non despoticum
aenim regnum, sed monarchicum, non regna in
genere, sed patrium solùm illud est, cujus nunc patrocinium
praestare cogito.
Quod attinet autem ad imperium nostrum, quocunque
demum sensu, denegato nomine monarchiae, titulum
illi adscribas despotismi, gravissima sanè haec est injuria in
imperium justum, rem omnium sanctissimam. Inter omnes
enim constat, despotismum vulgo traduci, ceu injustum,
inhumanum, naturae et fini imperii civilis contrarium,

p.1042
ceu monstrum imperii. Vides Imperantés exhiberi
ceu tyrannos, subjectos ceu servile hominum genus et
universa quidem regna despotica foedissimis pingi coloribus.
Quàm injustum igitur et injuriosum, notam adeò
ignominiosam et bonis omnibus detestandam, nullo jure
imperio adscribere justo, innocenti et nihil tale promerito,
imperio inquam, quod omnium est perfectissimum nisi
omnia me fallant, et divino simillimum.)
CAP. III.
De vera indole et aestimatione imperii
absolutè monarchici.
§. XXXI.
Universum Systema Montesquevii prolis
nititur quaestionibus facti.
Versatus huc usque in eluenda macula nominis et notionis
despotismi, quam illimitatae aspergunt Monarchiae,
progressionem nunc facio ad confiderandum naturam, indolem
justàmque aestimationem imperii nostri. Quaesitum
est proximo capite quid fit imperium nostrum 2 Quaeritur
nunc quale 2 utrum bonum sua natura an malum? utrum
fini civitatis congruum, an incongruum? Quandoquidem
enim prior haec Pars Dissertationis meae destinata sit examini
fundamentorum doctrinae Montesquevii, id quoque
mearum nunc partium esse reor, ut injustum esse demonstrem,
quod imperio nostro pretium statuit, et communiter
statuunt Monarchomachi, eamque nequaquam esse
(*) Saepius me lacessunt non alio nomine, nisi quia Rex essem, quo nullum
majus malum esse existimarunt: ita sunt queriimoniae Jacobi Regis
Dwr. basil. l. 2.

p.1043
indolem imperii nostri, ut in illud cadat vel principium
despotismi vel consequentiae exinde deductae.
Quotquot nimirum in hac disceptatione opus mihi est
ut excitentur quaestiones, non juris sunt sed facti. Dxuvs.
de MONTESQUIEU nihil omnino disquirens de justitia
despotismi aut monarchiae absolutae, nihil de limitibus summae
potestatis monarchicae, nihil de juribus populi, quaecunque
autem in re praesente agitari solent, quaestiones theoreticas
praetermittens, utpote à posteriori duntaxat impugnans
formam imperii despotici, ille est, qui mihi haec otia
fecit. Quicquid enim expressum cernis in clarissimo opere
de Pesprit des loix, variae sunt undiquaque ex monumentis
historicis congestae regni despotici proprietates variaeque
leges, quas statuit consequentias esse imperii despotici.
Scilicet in eo potissimum elaborat MONTESQUEVIUS,
ut diversas civitatum imagines, quas ipse quidem imaginatur,
floridis coloribus depingat. Hunc in finem multifarias
larga manu exprimit imperiorum notas, ut sint veluti
lineamenta vultus.
Igitur ut è medio tollam, quicquid in hac doctrina
veritati et rei inprimis patriae reniti videor, rerumque argumenta
contradictori directè opponam, mihi quoque satis
erit, solas exponere res facti, et calculis ritè positis,
veram examinare indolem imperii monarchici, non quale
jure sit et esse debeat, qualiter autem ipso facto comparatum
esse soleat.
§. XXXII.
Inutilis plerumque et periculosa est quaestio de
optima forma Reipublicae.
Incido igitur in decantatam illam de optima forma
regiminis controversiam, quae, fateor, in imperiis formatis

p.1044
dudum et stabilitis, et inanis est maximam partem; et
anceps simul atque ardua, sed in re praesente necessaria.
Nullam sanè deprehendes formam imperii absolutè bonam
et ex omni parte beatam, nullam quae nullis prema-
tur incommodis. Credo Numinis sapientiam esse, ait FORSTNERUS
ad CORNELIUM TACITUM, quae non esse nobis
hic permanentem civitatem, sed aliam patriam esse ostendere
vult. (*) Dicis optimum esse modum regiminis, qui minimis
laboret incommodis. Rectè satis. Sed rationem iniens
commodorum et incommodorum in diversis civitatibus,
calculum tentas difficilem admodum et impeditum.
Parum quoque aberit, quin rationibus plenè confectis
unam eandémque ubivis componas summam. Lesprit
Republiquain compte avec plaisir les fautes des Monarchies; P esprit
Monarchique compte celles des Republiques, et le calcul en est
que peu pres egal, MELONEsai Polit. sur le Commerce chap.IV.
Quaecunque autem civitatem verè afficiunt incommoda,
haec neque in majus extolli debent, neque seorsum spectari.
Conspicienda sunt nudis oculis non vitris, quae objecta majora
sistunt, quàm sunt revera. Et in omni re accusanda,
si iniqua sit (quod ait CICERO Lib. III. de Legibus) praeterinissis
honis malorum enumeratio, vitiorùmque selectio, haec sanè
iniquissima est ad civitatem pertinens, quae tot tantisque
(*) Pium quoque est maturumque Judicium DNI. ROLLIN MO-Histoire
ancienne T. II .p. 2 et 3. On sent bien que cette varietè de
gouvernements, qui tendent tous à une méme fin quoique
jar des voies difserentes, contribue beaucoup à le beautè de
'univers, et qu'elle n'a puvenir que de celui, qui le gouverne
avec une sagelse infinie, et qui met par-tout un ordre et une
symmeétrie, dont Peffet est de lier toutes les parties entre elles,
et par-la de les rappeller toutes à l'unitè.

p.1045
nos comprehendit beneficiis. Considerari debent in
universo nexu incommoda commodis mixta et utilitatibus,
quemadmodùm in systemate mundi optimi, bona connexa
malis. Et rationibus quidem ita subductis de commodis
et incommodis civitatum id recté censemus, quod est in
Comoedia: Aut haec cum illis sunt habenda, aut illa cum his amittenda
sunt. Immò postulo officium hoc esse boni civis, ut
formam civitatis, cui subest, si non omnium optimam,
attamen bonam vel saltem non malam esse firmiter persvasum
habeat, in ea acquiescat et eb allaboret, ut rebus suis
fruatur quiete, placide et sine taedio. Colligis hinc, quam
exiguus sit hujus diquisitionis usus. Ex parte nimirum
Imperantis praecipuus ille erit, ut, quantum possit, caveat,
incommoda, et laboranti Reipublicae omni vi atque
ope praesto sit. Ex parte autem subjectorum anceps plerumque
et metuenda est Doctrina, cives ad taedium et fastidium
imperii sui facilè adducens. Dictum hoc sit in aliorum
gratiam potius quàm nostratium. In ea enim sumus
haeresi, degere nos sub tutamine imperii, quod sicuti Divino
simillimum, ita ad perfectionem etiam Divini regiminis
proximè accedit. Quod ad nos igitur attinet, tantùm
abest, ut periculosa sit imperii nostri consideratio, ut
haec potius singulari nobis sit usui, quandoquidem ex felicissimi,
quod Deo propitio nobis obtigit, imperii
cogii
tatione efficacissima effluant pietatis in referenda gratia motiva.
Ea enim est naturae humanae ratio, ut nulla sine cogitatione
boni cupi ditas aut voluptas, vel ex voluptate fe-
licitas, vel propter felicitatem grati in benefactorem animi
propensio.

p.1046
§. XXXIII.
Plerique de hoc argumento Scriptores affectu se
abduci passi Tnt. Singulares quaedam
hac in re observationes.
Qui in hanc arenam descendunt scriptores, affectu
animi et impetu magis quàm ratione et argumentorum
pondere duci solent. Et nè hoc quidem improbandum fortè.
Scitè enim personatus ille CAESARINUSFURSTENERIUS:
Quicunque vulgo, ait, controversias ad Rempublicam pertinentes
tractant, plerumque affectu non minus quàm ratione feruntur,
uod non improbo, et prudenter arbitror facere Principes, qui
advocatis studio ardentibus causam commendant suum. Nam et
lectores multi non tam judicio quam excitatis arte motibus animi
rapiuntur; affectus autem, quos volumus in illis non tam exquisitis
argumentis quam vivida ipsorum et affectuum pictura
excitamus, quos nemo facilius exprimit, quàm qui sentit. Non
est, quod miremur scriptores hujus argumenti affectu saepissimè
abripi; Nam vel amor patriae inculpataque propensio
boni civis in imperii genus, cui subjectus est, vel
experientia, eventus funesti quaeque animum valde percellunt
praesentia exempla, vel alia quaecunque studia, vehementiam
excitant hujus affectus. Sed vix erit, ut ab
affectu vehementi divortium faciat assensus noster, quin
potius affectus mentem occupans. sententiam quoque et
argumenta in suam partem rapiat. MO-On panche toujours du
còtè, qui frape le plus. Or il est certain, que pour Ctre plus frapè
d'une chose que d'une autre, il sussit, que l'on considere plus
attentivement ce qui favorise un parti, que ce qui favorise un
parti contraire. BAYLE dans Reponse aux questions d'un
Provincial. Chap. LXIV.

p.1047
Frequentissimus est numerus scriptorum, qui calamum
strinxerunt vel in favorem vel odium imperii monarchici,
non tam consilio quam occasione et singulari affectu. De Monarchomachis
Gallis, de HonBESIO, Lockio, aliis, propter
brevitatis studium nihil nunc dico, unicum modo memoraturus
et admodum quidem singulare hujus rei exemplum,
quod praebet SAMUEL SORBIERE, nepos SAMUELIS
PETITI et auctor Sermonis sceptici conscripti in
favorem despotismi. Variae sunt conjecturae P. BAYLII I .c.
ut veram assequatur causam et occasionem hujus sermonis.
Auguratur vel turbulentum istius aevi statum Galliae et Poloniae,
vel amicitiam fortè cum Ho BEESs O Anglo intercedentem,
ansam praebuisse huic patrocinio. Sed conjecturis
his opus non est. Ipse enim SORBIERE Commemorat in
literis datis ad Cardinalem Mazarini odium in Republicanos,
quos ita dicunt, movisse singularem aliquem casum,
qui in Anglia commoranti et convivanti aliquando contigerat
olim. Aliquis nimirum afflatus spiritu Monarchomachiae
ad discumbentes advolans et in mediam patinam,
veluti pulpita, se immittens, adversus Regna Regésque
multa vehementer disputat, dissentientes autem asperioribus
verbis perstringit, increpat gravitérque condemnat.
Hinc odium Monarchomachorum et in contrariam partem
studium.
Occasionem cogitans et originem doctrinae de optima
regiminis forma, ut constet exinde de fine et consilio
scriptorum, non abstinere possum, quo minus sequentem
huc transcribam observationem, ab instituto nostro non
alienam. Quod hominibus nimirum in extrema pronis saepius
contingere observant diligentes humanae naturae
scrutatores; quod contrariis illis hominum atheorum et
superstitiosorum sectis usu venire animadvertunt, ut unum,

p.1048
puta, oppositorum alteri fores aperiat, hoc idem in Monarchomachorum
saepe et Machiavellistarum aberrationibus
deprehendimus. Impia Machiavellistarum secta effecit
horrendam [horendam ed.] illam lanienam Parisiensem. (Ita THUANUS
et ex THUANO JAC. THOMASIUS in Observat.
Hallensibus Tom. VI. Obs. I. §. 5, unde Politici nomen
originem tunc traxisse et Regiarum partium pacisque studiosis
à seditiosis attributum fuisse idem docet THUANVS
Historiarum Libro LII. ad an. 1572.) Sed ex his iterum
nuptiis Parisiensibus in Gallia prodiit illa Monarchomachorum
sylva. In Anglia vice versa, ut Monarchomachi
ad Regicidium usque progressi erant, mox fores aperuerunt
Machiavelliimo. Ea ipsa enim tempora in scenam
producunt THOMAM HOBEBES Philosophum Malmesburiensem,
insignem illum Monarchomachorum contradictorem
ex Regiis cineribus vixdum tepescentibus enatum.
i 5. XXXIv.
In doctrina de optima forma Reipublicae occurrunt
errores ex utraque parte sedulò vitandi.
Varii sunt errorum scopuli in disquisitione hac de
optima regiminis forma facilè offendendi. Dantur utrinque
errores veritati affines, quemadmodum ex doctrina
morali ARISTOT ELICA, extrema vitia virtuti. In hanc
igitur controversiam me nunc objiciens, errores utrinque
cavebo solicitè, vel cavere saltem constitui. Impias quidem
foedasque Monarchomachorum doctrinas ex una
parte declinare contendam, ita tamen, ut nec in errores
contrariae partis, et omnium quidem minimè, ut impia
Machiavellistarum blandimenta in subsidium mihi vocanda
sint. Hoc vetat et veritas asserti et pietas optimi Regis.

p.1049
Veritatis enim est, quod ait CICERO pro M. COELIO,
se per seipsam defendere. Piissimo autem Regi, quem
dixisse tradit nuperus aliquis scriptor: MO-Je ne veux point,
que le genie soit contraint dans mon pais; non poterit non
displicere malum patrocinium bonae causae. Et tantúm
quidem abesse debent illius sceptro subjecti à specie adulationis,
quantum absunt à necessitate.
Ex eorum parte, qui propugnationem suscipiunt imperii
Monarchici, mea quidem sententia à vero aberrant,
qui vel in prioris Libri Samuelis Capite VIII. vestigia quaerunt
Legis Regiae, vel majestatem omnem à Deo solo immediatè
deducunt. Utramque hanc sententiam operosè
propugnavit JOIANNES WANDALINUS Theologus
olim Hafniensis Lib. I. et II. Juris Regii, et posterior quidem
quantam litem severit olim inter MASI UM nostrum
et THOMASIUM, nemo est, qui ignoret. Haud ita pridem
hae opiniones habitae sunt prora et puppis potestatis
Regiae. Proximo vidimus seculo CAROLUM I. Regem
Angliae in publicis orationibus et declarationibus fundamenti
loco posuisse: Nulli praeterquàm Deo reddere factorum
rationes se teneri, hoc omnes sapientes docuisse,
hoc regium jus à Samuele descriptum ostendere. In Gallia tertiam
ultimàmque ordinum classem propositionem exhibuisse
comitiis Regni habitis 1615, ut sententia illa, quod Deus
sit causa majestatis inmediata, tanquam columen tranquillitatis
publicae Regia auctoritate confirmaretur, testis est
GRAMMONDUS Libro I. Histor. Gallicae. Miror autem
proxima quoque aetate Theologos Wittembergenses, praetextu
orthodoxiae Theologicae, dicam scripsisse meritissimo
AUGUST. LEYSERO, quòd doctrinam hanc de immediata
majestatis à Deo origine logomachiis adscripserit
et assentationibus JCtorum. De qua controversia videsis

p.1050
Spec. DLXVIII. Medit. ad Pand. Nostro enim aevo,
quod doctrinam produxit Juris publici ex genuinis fontibus
derivatam, non credam opus esse lubricis his fulcris
Juris Regii.
Videant porro, ut Machiavellismum praecipuè declinent
defensores imperii Monarchici, nè in Scyllam, ut est
in proverbio, incidant vitaturi Charybdin. Boni omnes detestantur
nefandos illos Machiavelsistarum errores, quod
nullis planè legibus ne naturalibus quidem et divinis teneantur
Principes, quod finis ultimus Imperantium esse debeat
studium privati commodi, saluri publicae licet contrarium,
quòd propter Principem civitas non ille propter civitatem,
quòd fidem et sanctitatem pactorum propriae utilitatis gratia
impune violare liceat, quod alia sit Principum quam coeterorum
hominum religio, quae impia est doctrina GABRIELIS NAUDAEI
in libro olim rarissimo nomine: Coups d'Etat; quem virum
doctissimum multum indulsisse Machiavellismo, quamvis
aliàs ultro consentiam multos immerito hujus culpae
argui, vel exinde constat, quod crudelitati CAROLIIX,
adversus Reformatos Galliae patrocinetur ceu prudentiae
politicae, affirmans ex adverso CAROLUM V. Imperatorem
imprudenter egisse, quòd Luthero evocato ad Comitia
Augustana datam fidem servaverit.
Denique in re praesente, hoc mihi cavendum ett,
quod multis evenire solet, ne Monarchici imperii patrocinium
eo usque tuear, ut reliquas simul regiminis formas
ceu pravas traducam et vitiosas. Absit à me longissimè,
ut ita coeco impetu in hanc causam abreptus fuerim, ut
in alios impingere nihil pensi habeam. Indicium veréè
praebet vel malae causae vel pusilli animi hoc genus licet
onae causae defensio. Ut ab injuria liberetur imperium
nostrum, mihi sufficit, sine aliorum injuria, argumentis,

p.1051
uti mea quidem fert opinio, invictis demonstravisse,
nostrum quoque suis gaudere praerogativis, saltem
natura sua non malum esse coeterisque inferius.
j. XXXV.
Quaestio haec de optima Reipublicae sorma spectat
indolem animi de Imperantibus proba
biliter sperandam.
Ut me nunc accingam ad definiendum praesentis
ceontroversiae statum, in ipso limine monendum mibhi erit,
licet vulgo distinguant vitia status à vitiis personarum,
reverà tamen personarum esse quotquot civile imperium
afficiunt vitia, ab ultimo initio repetita. Facilè mihi persvaderi
patior, ut sententiam sequar celeberrimi Wo LFI,
Tom. VIII. Juris Naturae §. 150 et 151. demonstrantis:
singulas imperii formas bonas, si Imperantes sapientes cet boni,
nullam autem non malam, si Imperantes imprudentes et mali:
Quibuscunque igitur laborent humana imperia, vitia et
vulnera Imperantium potius esse quàm imperii. Non
diffiteor id saepe efficere formam imperii, ut vitia Imperantium
magis aut minus in imperium influant. Sed
haec quoque vitia, quae pertinent ad structuram imperii,
quantumvis varia pro variis imperandi modis, ultimo
proficiscuntur à vitiis Imperantium et origine tenus verè
sunt personalia.
Concludimus hinc, quò collineet quaestio de optima
imperii forma. Spectat nimirum ad ingenium et mores
Imperantium, quales hi in singulis imperii formis
futuri probabiliter sperari possint. Optima enim illa est
civitas, in qua probabiliter optimi, id est, boni publici
prae coeteris studiosi, frequentissimé tenent imperii fasces,

p.1052
in qua, juxta PLATONEM, vel Reges philosophantur,
vel Philosophi regnant. Mala ex adverso, cui praesunt
homines mali, vel minus boni, qui vel consulto ruunt in
perniciem civitatis, vel publicae saltem salutis incurii sunt.
Quae civitatis alicujus commoda enumerantur, bonos ponunt
Imperantes, quae incommoda, malos. Vides igitur
ita fieri, ut turpis notae maculam Imperantibus inurant,
quibus animus est aliquem carpendo impugnare
imperii formam; Consequenter, in probanda quoque
praestantia alicujus imperii, nervus probationis praaecipuè
pendebit à praeclari verisimiliter indole animi Imperantium.
Imò hoc modò, si ullo tempore id eveniat,
ad rectiorem viam reducendi sunt Monarchomachi. Cum
enim fateantur ex eorum etiam numero quam plurimi,
Regnum sub bono Rege praeferendum, non difficiles fortè
largientur praestantiam Regni, modo constet, Reges bonos
potius praesumendosesse quàm malos.
§. XXXVI.
Cur utar argumentis à priori non
à posteriori.
Facilè hinc intelligunt scientiae ratiocinandi non imperiti,
quaestionem hic exhiberi pendentem à regulis probabilium.
In hac autem decidenda principia probabilitatis sumi
possunt vel ab exemplis ope experientiae et fidei historicae,
vel ab ipsa natura actionum ad imperium civile spectantium.
Relictis argumentis vulgaribus posterius mihi nunc inprimis
arridet probandi genus, ut conclusio in re praesente
prodeat vel certa, vel minus saltem incerta.
Consulto nunc mitto historicum illud argumentandi
genus, quò ubivis ferè utitur DNus. MONTESQUIEU et

p.1053
abutitur persaepe, tam propter amplitudinem exquisitae probationis,
quàm proprer faciles in hoc probandi modo errores.
Exactè enim demonstraturus, experientia et fide
historica duce, praestantiam alicujus, prae coereris, imperii,
omnia plenè percensere debet omnium civitatum commoda
et incommoda, ut firmiter exinde concludat veram
singulorum imperiorum indolem et naturam. Pro ratione
enim commodorum et incommodorum, quae singula comitantur
imperia, judicium ferendum est de alterius praerogativa.
Debet igitur in numerato habere omnium per
omne aevum gentium et civitatum leges, mores et instituta,
debet solicitè providere, nè testimoniis minus fide
dignis se circumveniri patiatur. Commodis porro et incommodis
imperiorum plenè perspectis justum pretium statuere
debet. Haec debet non numerare tantum, sed ponderare.
Haec non ex opinione praeconcepta aut singulari
animi studio, sed ex veritate et natura rei aestimanda sunt
suisque momentis atque ponderibus libranda. Haec porro
ad se invicem referenda et alia cum aliis comparanda, ut
calculus prodeat ritè subductus. Ecce quàm longa et molesta
probatio pendens à calculo adebque vix immunis ab
errore calculil Sed nè haec quidem sufficit solicitudo. Summo
quoque studio vitet errores in conclusionibus ab experientia
deductis frequentissimos. Videat, nèjnimius sit in
concludendo, nè plus sit in conclusione quàm in praemissis.
Videat, nè conclusionem universalem invita veritate inferat
ab uno alteróque facto particulari. Caveat vitium subreptionis,
et solicitus sit in variis factorum causis eruendis,
néè omnia, quae, verbi gratia, in Regnis despoticis contingere
deprehendimus, despotismo attribuat, Igitur ut ab
his et probandi ambagibus et errorum laqueis liber sim et
securus, in probanda praestantia Imperii Monarchici, probationibus
usus sum deductis à natura actionum humanarum

p.1054
et earum quidem in specie, quae attinent ad imperium
civile. Quae à natura rerum concluduntur, firmissima
sunt probabilitatis argumenta; probabiliter enim rem aliquam
sequi, quicquid naturae rei respondeat, uno ore fatentur
omnes tàm ex Philosophorum quàm Ictorum scholis.
Quamobrem naturale id dicunt ICti, quod regulariter existere
solet, atque ideò reverà adesse praesumitur.
§. XXXVII.
Summa argumentorum pro praestantia
imperii monarchici.
Quandoquidem autem non id nunc cum animo statutum
habeo, ut plenè facta enumeratione commodorum et
incommodorum exactam inter civitates comparationem
instituam, mensuramque ineam aut pondus3 Neque id
praecisè demonstrandum sumo, quae sit ex omnibus omni
respectu optima Reipublicae forma. Sed in id ineumbo
duntaxat, ut rationibus quaesitis à priori, conficiam praestantiam
imperii nostri absolutè consideratam, quatenus
congruens est et accommodata fini civitatum communi,
magis quam comparatè.
Enimvero quae nunc in medium profero pro praestantia
Monarchiae illimitatae, argumenta sunt ducta ex communi
actionum moralium natura, et ad Rempublicam atque
actus imperii civilis deducta. Quemadmodùm nimirum
omnes in universum actiones, felicitati nostrae inservientes,
quas moraliter bonas dicimus, ex duplici oriuntur
fonte, scilicet ex distincta cognitione boni, et voluntate
seu inclinatione animi in bonum, quibus denique accedit
et ultimum pondus addit opportunitas agendi; Ita

p.1055
Summo Imperanti, ut officio suo bene fungatur et publica
negotia ad normam salutis publicae attemperet, opus est
prudentia, studio honi publici et actione denique conformi. Pro
natura autem imperii monarchici, juxta regulas praesumtionum,
cum magis sit probabile unum Imperantem quam
plures instructum fore pleno hoc apparatu imperii boni
felicis et salutaris, colligo imperium Monarchicum) hoc
saltem respectu, si non optimum omnium et praestantissimum,
bonum tamen et fini imperii civilis conforme.
Concludo porro, cum fundamentum imperii monarchici
situm sit in ipsa natura humana, hoc imperii genus naturale
esse, et vel ideò magni habendum.
Ecce verborum compendio vis et nervus universae
argumentationis, cujus nunc faciam periculum
§. XXXVIII.
Prudentia civilis ponit scientiam
Astematicam.
Quod ad prudentiam Reipublicae benè s'gerendae,
quam Graeci dicunt noTiI, haec sanè, consistens iin
dexteritate exsequendi negotia publica sapienter decreta, ambitu
suo multa complectitur.
Scilicet ut rem civilem ad ductum salutis publicae applicet
conformètque Summus Imperans, prolixa opus est
plurimarum rerum cognitione pertinentium tam ad Rempublicam
in genere, quàm ad singularem indolem civitatis,
de qua administranda agitur. Remediorum inprimis
et impedimentorum, fini civitatis vel inservientium
vel adversantium, exquisita notitia opus est. Necessum
est consequenter varios constitui et probè discerni fines,

p.1056
finibusque rectè constitutis congrua aptari subsidia. Alii
fines aliis continua serie subordinandi, ut particulares aptè
inter se connexi et concinentes, in finem ultimum junctim
inclinent.
Prudentia igitur civilis ponit scientiam, quam Systematicam
in scholis appellant; ponit enim principia et
conclusiones principiis conformes; ponit seriem veritatum,
in qua aliae ex aliis nexae, et omnes inter se aptae
colligataeque videntur.
5. XXXIX.
Systemati autem condendo unus Imperans
aptior quàm plures.
Ex natura autem prudentiae civilis (sive theoriam
spectes sive praxin et congruam illius applicationem ad
casus obvios) colligo, prudentiam hanc in unum Imperantem
potius cadere quàm in plures Coimperantes. Est
nimirum Systematica. Postulat igitur consensum partium
et exactam cum fine destinato convenientiam, postulat
structuram aptè compositam. Quicunque autem varios
illos perspectos habet et multifarios cogitandi atque judicandi
modos, cujus insignis diversitatis causa partim in intellectu
residet partim in voluntate, ille à pluribus nequaquam conditoribus
aliud sperabit Systema, vel majorem in dissensu
consensum, quàm qualis est GRATIANI Concordia in discordantia
Canonum. Quis non exstiturum auguratur aedificium
difforme et malè sibi constans, si plures fuerint architecti,
quorum singuli singularem imaginem ante oculos
positam sequuntur? Nemo non praevidet, ita fore, ut
misceantur quadrata rotundis.

p.1057
Pone decem vel plures summae potestatis civilis participes,
quorum singuli in Republica regenda propriam sequntur
normam, quod ad principia et rationes sententiarum
in diversa abeuntes. Pone porro, vi pluralitatis, quod
fieri solet, vota nunc unius nunc alterius momentum addere
decretis et sententiis, quibus reguntur negotia publica.
His positis examina, quaeso, nexum et votorum cum sententiis
exinde emergentibus et sententiarum cum generalibus
principiis prudentiae civilis, et praevio hoc examine
perpende, quàm exigua probabiliter congruentia insit variis
his sententiis fortuito confluentibus, sive ad se invicem
exigantur, sive ad universam civitatis structuram.
Quale nimirum corpus component varia membra lacera
à diversis corporibus discerpta et in unum forte confluentia,
qualis foret fabrica mundi ex fortuito atomorum concursu,
talis hujus emerget civitatis structura. Animo effinge
trabes, ligna, lapides, saxa, columnas, tegulas ex
plurium aedium dirutarum ruderibus undecunque congestas
et promiscuè sine omni resectione tignorum, sine conformi
partium junctura, in unum cumulum constructas: Haec
sane moles erit et acervus, non aedificium; aedificium enim
sine symmetria et justo partium concentu nullum est. Et in
genere quidem, ubicunque ex pluribus partibus emergit
totum, si nullus partium, et absolutè et junctim consideratarum,
consensus, nullus quoque ordo, nulla sapientia,
nulla perfectio.
§. XL.
Servando quoque et continuando systemati
exstructo Monarchia est aptissima.
Cogitemus ulterius, civitatem aedificium esse, cui,
ubi bene exstructum emersit, servando in posterum, limando

p.1058
et reficiendo allaborandum est continuo. Sive autem
agatur de servando et firmando, sive de formando et exstruendo
systemate prudentiae civilis, Monarchiam rei civili
aptiorem esse crederem, quàm Polyarchiam. Quorsum
enim evadet aedificium normaeLesbiae accommodatum, quod
alii post alios destruunt semper, ut exstruant iterum. Multum
sanè interest in civitate regenda servari constanter
aliquam uorcsoriav3 et pertinet huc etiam monitum prudentiae,
quod penes sagacissimum de Cartes me olim legisse
memini in Dissertat. de methodo Sect. III.: Ut quàm maximè
constantes et tenaces propositi simus semper, nec minus indubitanter
atque incunctanter in iis agendis perseveremus, quae ob
rationes valde dubias vel forte nullas suscipimus, quam in iis,
de quibus planè certi sumus. Neque, credo, imperium Chinense
per tot seculorum decursum inconcussam habuisset
firmitudinem, neque florentissimis aliquibus in nostra orbis
parte Regnis attingere licuisset invidendum suum fastigium,
nisi callidus aliquis civilis structurae architectus
systema suum per manus traditum favore imperii Monarchici
ad posteros propagasset. Verè, uti opinor, est in culpa
despotismi politikwtatos Cardinalis de Richelieu, cujus
eum arguit DNUS. de MONTESQUIEU. Imo quotquot
recentiore aetate Serenissimo Regi Galliae fuerunt à consiliis,
hoc spiritu laboraverunt, sed boni publici causa nec
invita ratione status, probè nimirum considerantes hoc imperii
genus convenientissimum esse perficiendo statui
civili.

p.1059
§. XLI.
Puralitas votorum sententiam efficit,
ut finis sit negotiis, non praesstantiae
causa.
Noli credere meliora esse et sapientiora, quae a pluribus
proficiscuntur, atque ideò favorabilem militare praesumtionem
pro imperio plurium, quia plures sunt imperii
participes, qui majore probabiliter perspicacia polleant
quam unus. In sententiis enim ex votorum pluralitate componendis
et conficiendis, quantacunque singulis votis seorsum
consfideratis sapientia insit, exitus semper in casu est
et verè tunc diaei potest, quod dicunt ICti: sententias esse
casus fortuitos. Non praestantia sententiae ex pluralitate
enatae, utpote sapientissimae et perspicacissimae, sed necessitas
rei, ut exitum habeant negotia, vera ratio est praerogativae,
quam pluralitati tribuit communis gentium usus.
Scilicet tolerari necessum est in societatibus humanis incommodum
ex pluralitate votorum, ut minus malum ratione
majoris.
Non illi quidem desunt, qui rationem, cur standum
sit pluribus votis, derivant ex praesumtione naturali, quod
major ibi perspicacia, ubi major pars. Ita HORNIUS de paribus
sententiis, LUDEKING de consensu minoris partis,
et qui sunt plures. Vix autem credam discessuros in hanc
sententiam, qui naturam actionum humanarum satis exploratam
habent. Quae prudenter enim et consideratè statuentur
decreta, praemissis suis, unde prodeunt, conformia
erunt. In decretis autem plurium, cui exitum et conclusionem
faciet non pondus se numerus, non rationes for

p.1060
tissimae et praeponderantes, sed sola sententiarum pluralitas,
nemo sanae aliqua specie soliditatem sibi pollicebitur et
nervum, consistentem in nexu et conformitate decreti cum
rationibus seu praemissis. SENECA, tantùm abest, ut bene
speraverit de multitudine consentientium, ut contra statuerit:
Haec pars major, ideò pejor. Non tam bene cum rebus
humanis agitur, ut meliora pluribus placeant: argumentum pessimi
turba. De beata vita Cap. 2. Eadémque est sententia
MONTESQUEVII MO-dans Lettres Persannes Tome II. Lettr.
LXXIV. Deans ce tribunal on prend les voix à la majeure:
Mais on a reconnu par experience, qu'il vaudroit mieux les receuillir
à la mineure: et cela est bien naturel; car il y a tres
peu d'esprits justes, et tout le monde convient, qu'il y en a une infinitè
de foux. Si sententiae ideò meliores quia frequentiores,
vel affirmandum erit, plurimos esse sapientissimos,
vel providentiam Divinam saniora tantùm consilia occulta
vi in frequentiorem partem inclinare vel rapere rectius et
abducere. Posterius autem uti legibus sapientiae Divinae,
ita prius regulis praesumtionum repugnat. Vel incertitudo
effectus testatur, quantum absint hae sententiae à ratione
et sapientia. Non ipsa tantùm pluralitas, sed qualitas etiam
sententiarum pluralitatem efficientium, varia est et incerta.
In pluralitate enim cum eaedem saepe sententiae ex variis
prodeant rationibus, fallimur specie consensus in concluclusione,
dissentientibus nihilo secius praemissis. Vera igitur
ratio praerogativae, qua pluralitas gaudet in societatibus
humanis, non tàm est sapientia hujus sententiae quàm
necessitas rei, ut exitum habeant negotia. Respublica enim
(inquit SPENSERUS apud GROTIUM Lib. 16. Hist. Belg.)
in qua jus plurium sententiarum non valet, virgini similis est,
quam prisci auctores memorgnt discerptam contendentium inter se
rivalium manibus, Ad hanc opinionem se adjungit PLINIUS,

p.1061
qui rationem redditurus cur sententiae numerentur non
ponderentur: Nec aliud, ait Lib. Il. Epist. 12, in publico potest
fieri, in quo nihil est tàm inaequale quàm aequalitas ipsa.
Nam cum sit impar prudentia, par omnium jus est. Prae coeteris
autem consuli meretur, quod in hac re philosophatus
est sagacissimus WOLFIUS P. VII. Juris naturae Cap. I.
§. XLII.
Bona consilia praecipua ratione cadunt in
imperium monarchicum
Attamen non est quod metuas, neglectis aliorum ope
et consilio imperfectum fore imperium monarchicum, cui
unus solus sufficiat. Verè enim GR-sofoi oi Turannoi sunousia
sofwtatwn_GR. Quicquid usus habeant consilia prudentum in
civitate regenda, ista tantùm abest, ut abhorreant à natura
imperii Monarchici, ut in hoc potius praecipua ratione
cadant consilia salutaria et probè considerata. Populus
propter ignorantiam, optimates propter dissensum, impares
sunt boni consilii. Nemo autem bona consilia, undecunque
profecta, in suas partes trahere et in rempublicam
vertere potest facilius et melius Monarcha: llli enim consilia
sunt non suffragia. Quia autem conlilia sunt propria
vi obligandi destituta, igitur examinari possunt, ponderari.
et ad bonum publicum civitatis referri, igitur Principes.
ex consiliis plurium, quae sunt in rem civitatis, quemadmodùm
ex variis floribus mella delibant apes. Si è re publica
fuerie, vel consilia in arena capi, vel capta celari,
utrumque hoc potius obtinebitur in imperio Monarchico
quàm Polyarchico. Quae in coeteris imperiis bono consilio

p.1062
saepissimè renituntur, aemulatio, studium partium, disiunctio
animorum, collisio et pugna, in Monarchia cessant.
Hic enim undecunque prodeant consilia, nullo hominum
respectu, tàm aliunde arrepta, quàm ex proprio sensu decm,
et omnibus inter se conprompta,
concurrunt els uloe est
cinentibus partibus, in unum eundémque inclinant finem.
Consultatio et consilii datio licèt plurium, optio tamen et
directio unius est. In rebus publicis vides consultationem
sine decreto, vides deliberationem sine modo, sine exitu,
comitia vides rem omnium foecundissimam, ut obtineat
saepe quod ludit CoMICUS: Interea dum haec disputamus,
vapulabis. () In Monarchia autem unus est, qui uno veluti
spiritu universam civitatem afflat, qui post consilia et
deliberationes, decreto conspirante et conflato, extremam
manum imponit negotiis, et finem constituit deliberando.
8S. XLIII.
Studium novandi aequè convenit in polyarchiam
quàm monarchiam.
Dicis sperandum illud non esse, Principes, ad normam
systematis alicujus Politici, artem regnandi perseveranter
y ]
exacturos, propter commune illud, quo duci solent homines,
novandi, corrigendi, prioraque antiquandi studium.
Noxius semper est, fateor, si intempestivus, appetitus iste
(*) Incommoda deliberationum civilium in magnis conventibus
graphicè depingit HOBBESIUS de Cive Tit. Imperium
Cap. X.

p.1063
mutandi et reformandi. Undecunque autem oriatur, sive
ex aemulatione, sive inconstantia, sive ex studio utilitatis
propriae, cadit omnino tàm in imperium plurium quàm
unius, et in illud quidem potiore jure, ut et quae metui exinde
possunt mutationes majores sunt atque magis detrimentosae
in imperio polyarchico quàm monarchico. Non
difficilis erit Principi cognitio, revera se exhibere personam
antecessoris sui, et successorem regni succedere simul in
principia et artem regnandi, ut una eadémque imperandi
ratio, uno veluti spiritu et linea non interrupta, in longam
aetatem producatur.
s. XLIV.
Quò magis in imperante obstant res privatae
bonò publico, eò minus probabile esst
studium boni publici.
Quod attinet ad studium boni publici, quo plané occupati
omnino sint imperantes, finem ultimum imperii
civilis consecuturi, vel experientia docet, respectum boni
rivati, primarium istum fontem et scaturiginem actionum
Rumanatum, huic potissimum adversari. Exiguus enim
hominum est numerus, ea et mentis sagacitate et voluntatis
rectitudine praeditorum, ut vel arctissimum ac indivulsum
nexum utriusque boni publici et, privati plané perspiciant,
vel primum habeant bonum publicum, illius gratia
in casu collisionis devoventes nativam illam in propria
commoda proclivitatem, qua homines hominibus commendavit
providus naturae auctor. Immbeex illis etiam, qui
ultra vulgus sapere postulant, hunc in modum multi
philosophantur, ut, vix locum dent officiis erga alios.

p.1064
Enimverò nisi omnia me fallant, manca est et mutila Philosophorum
nostri aevi doctrina, qui officia erga alios ex
studio conservandi nos ipsos unicè derivant. Vix erit, ut
exinde elicias obligationem praeferendi bonum publicum
privato.
Ubi igitur quaeritur: In quo imperii genere ab Imperante
sperari praecipuè possit studium boni publici? pendebit
quaestio potissimùm à nexu privatae utilitatis Imperantium
cum bono publico. Quò magis propria Imperantium
commoda bono publico, sua saltem opinione renituntur,
quò magis igitur privatis studiis publicae salutis
nomine renuntiandum, eò minus in Imperante probabiliter
vigebit affectus boni publici. In rebus publicis sane, ut
et in Monarchia minus plena, frequenter inter se discordant
et in diversas pustes abeunt bonum privatum Imperantis
et bonum publicum civitatis. Cum igitur in collisione
militet semper praesumtio pro praerogativa boni privati;
patet non de his quidem imperiis meritò praesumi
posse studium boni publici, sed illimitatam duntaxat Monarchiam,
in qua arctissimo vinculo junguntur invicem et
connectuntur bonum privatum et publicum, eam esse,
de qua praecipuè maximaque veritatis specie sperandum
sit boni publici studium.
§. XLV.
In Democratia bonum publicum privato
repugnait.
In statu Democratico ex una quidem parte bono
publico inservire videtur studium illud aequalitatis, in quod
adeò incumbit populus; fortius autem ex altera obstant
insignes defectus vel intellectus vel voluntatis. Ut nihil

p.1065
nunc dicam, unicum hoc aequalitatis studium nequicquam
sufficere bono publico quocunque casu promovendo; ab
infima plebe vix omnino exspectari potest ea mentis sagacitas,
ut gravitatem pervideat, pondus et amplitudinem
boni publici, ejusque cum privatis singulorum civium
commodis cohaerentiam. sed antiquum illud: Hoc tua nihil
interest, quod obstabat olim, quo minus Romano Jure
alter alteri acquirere posset, vel obligare alios; Hoc ipsum,
inquam, plebem incuriam facere solet et minus solicitam
boni publici, quasi rei alienae. Saepe porro contingit, ut
fucus et species boni publici fallat incautos. MO-Le salut du
peuple doit btre la loi supreme, maxime fundamentale de tous
les gouvernements, mais maxime dont tous les gouvernemenis
ont abusé. Ils s en ont servis pour couvrir l
iggorance ou les passions, etc. MELONX du Commerce
Chap. XI. Sed ut detegantur detectaeque vitentur hae offuciae,
ea opus est sapientia, quae vix cadat in vulgum.
Sive privatis commodis renuntiandum sit publicae salutis
gratia, sive cesset collisio haec, ubi salus publica vel non repugnat
vel velificatur etiam privatis commodis civium;
quicquid ponas, inquam, plebi frequentissimè deficiet studium
boni publici, priore casu propter communem hominum
indolem, qui ad seipsos et propria commoda omnia
referre solent, posteriore, propter defectum perspicaciae;
unde fit, ut deficiat simul efficax voluntas quaerendi bonum
publicum.
Brevi. Populus vulgo inscius omnium rerum, imprudens,
levis, facilis, suspicax, qui quovis ferè impetu
vincitur, qui argutiis, lenociniis, specie libertatis capitur,
veluti pisces hamo, qui de propriis commodis vix ultro remittit
aliquid, qui varius esse solet, incertus, inconstans,
in hoc unicum consentiens, ut non consentiat, nam:

p.1066
Scinditur incertum studia in contraria vulgus. Tale
hominum genus quale foliorum, quorum motus levis est
et inconstans, qui praemia meritorum, qui omnem personarum
inaequalitatem, etiam justam, utilem et fini civitatis
conformem odit, metuit, calumniatur; Hic, inquam,
populus aut vulgarem indolem deponat, aut optimam
rempublicam migret aliisque relinquat. (*)
§. XLVI.
Itidem in aristocratia et monarchia
limitata.
In Aristocratia pone Optimates, quales optimi sperari
possunt, et prudentia civili probè instructos, et studiosos
boni publici, vix tamen, eo usque sapientiae eos processuros
probabile est, ut privatae utilitati omnino repugnent,
(*) Praeter modum, ni fallor, exactum plebis judicium in statu
democratico dilaudat DNS. MONTEU Livre II. Chap. II.
Obstat certè omnis verisimilitudo, undecunque enata, sive
ex consideratione plebejae indolis, sive ex rerum gestarum
monumentis, quo minus fidem habere possim assertioni Viri
clarissimi: quòd polleat plebs nativa capacitate discernendi merita.
Illi enim, teste Xenophonte, cujus auctoritatem laudat l .c.
ipse D. M., de republ. atheniens. Cap. I. ubique plus hominibus nullius
momenti, et pauperibus et plebejis, quàm egregiis viris tribuunt,
in hor ipso popularem civitatis statum conservantes, Hujus quoque
rei disficilis mihi est fides, quòd dijudicari possit habilitas boni
judicis et egregii ducis militaris ex factis obversantibus
ante oculos plebis. Imo in quaerendo lucra et in suspicando
sagacissimi sunt, sed in rebus ad rempublicam spectantibus,
quicquid decernat plebs, stulti judicant, quod judicium
fuisse Anacharsis, cum concioni Graecum interfuisset, testis
est PLUTARCHUS in Solone.

p.1067
quin potius de praerogativis suis, privilegiis et juribus
singularibus acquirendis, firmandis et dilatandis, de
oneribus ex adverso et incommodis in populum devolvendis,
praecipuè sint soliciti. Nihil nunc fingi vel immeritò
Optimatibus affingi, sed ea poni, quae naturae humanae
congrua sunt, docet experientia et omnis aevi historia.
Ea enim, quam in imperio Aristocratico Magnates
animo fovent, idea praerogativa et superioritatis, mox aliam
gignit cognatam et et priore illa vix separabilem, cogitationem,
puta, quaerendi jura sua privata et diminuendi
jura plebis. Ecce quale illud sit, quod de Optimatibus nobis
polliceri jure possimus, studium boni publicil Studium
nimirum, unde prodibunt aemulatio, discordia, seditio,
unde nascentur morbi civitatis, qui à funere parum
absunt.
Monarchia denique limitata, propter studium privatae
utilitatis, limites quoque praescribit curae boni publici,
justo angustiores. Cum enim limitata sit, à limitibus data
occasione extendendis vix abstinebit Monarcha. Ecce mater
et seminarium contentionum. Pone Monarcham boni
publici nec ignarum nec incurium; attamen propter
diversa studia et disjunctionem animorum in irritum cadent
optimè cogitata. Non posse autem et non velle,
quod ad rem ipsam, pari passu ambulant. Illi inservient
studia personarum; illi consequenter ad studia juvanda et
ad favorem captandum aliòsque flectendos, qui bonis
coeteroquin consiliis adversabuntur, divitiae proficuae sunt
vel in usum publicum vel privatum. Ille multarum rerum
indigus est et egenus, quibus facile supersedet Princeps
absolutae potestatis, etiam vero tunc, ubi in rem publicam
primario incumbit.

p.1068
§. XLVII.
In Monarchia absoluta firmiter secum invicem
concordant bonum privatum Principis et
publicum.
Enim verò Monarchia absoluta sola est et illimitata,
quae studium boni publici et privati in Principe rebus
tis bene consulente unum facit idéemque. Cessunt heic diversa
studia et aemulatio animos in continuam agens discordiam.
Finge si placet, Monarcham non publicae quidem
salutis per se apperentem, sed sibi apprimè deditum et cupiditatibus,
in quas propendet frequentissimè voluntas humana;
qui ipse sibi finis est et meta solicitudinum, omnes
curas ad se et sua referens; finge, inquam, hominem ambitioni,
opibus, voluptatibus indulgentem. Nihilo secius
propter indivulsum boni privati et publici nexum, vel imperii
vel sui causa, sin minus ipse sibi desit, in salutem
publicam incumbet. Quemadmodum ambitioni et existimationi
penes alios excitandae et fovendae nihil fortius
adversatur incuria, et imperitia imperandi, quam quantam
quantam Principi tribuunt à cujus arbitrio solo pendent
omnes imperii partes; Ita neque voluptatibus vacare
potest Princeps sine opibus, neque privatis opibus sine
divitiis et felicitate publica. Ne cogites, quaeso, tributa et
onera publica, licet gravia et continuis accessionibus crescentia,
obesse publicis divitiis. Non onera per se et quà
talia, sed perversus et incommodus modus imponendi collectas
saluti publicae verè adversatur. Hunc in modum
enim imponi possunt et debent, ut industriae excitandae, ut
numero civium augendo, ut opibus colligendis inserviant.
Sed hac ratione tributa sunt media amplificandi opes tam
publicas quàm Imperanti proprias. Vides igitur Monarcham,

p.1069
ut voluptatum quoque et divitiarum studio providenter
obsequatur, opus cum maximè habere cura salutis
publiceae. Coeteroquin nativae illi in nos ipsos voluntatis
propensioni vim inferre videtur, et in propria, quod dicunt,
saevire viscera. Ecce quam firmiter pendeant res
privatae absoluti Monarchae aà salute publica Certissimum
sanè argumentum perfectissimae omnium civitatis
§. XLVIII.
Modus argumentandi in re praesente idem est
quo utuntur Philosophi in doctrina Juris
Naturae strictè sic dicti.
Si firmo nititur talo istorum hominum philosophia,
qui sectam sequuntur Scholasticorum, GROTII, WO LFII
aliorumque, docentium, omisso quoque respectu Dei et
obligationis Divinae dari Jus Naturae, praecipuè si firma sit
Philosophia P. BaeLII, Viri sagacissimi omni vi propugnantis
Rempublicam Atheorum, multò firmior omnino
erit argumentatio nostra in re praesenti. Quicquid enim
roboris huic sententiae inest, pendet illud à nativo studio
utilitatis propriae, scilicet propter individuum nexum felicitatis
propriae et alienae, cum ea sit ratio obligationis
merè naturalis, ut nemo violare possit officia adversus alios
sine, injuria sui et detrimento felicitatis propriae, concludunt
hominem quoque atheum vel nativa vi et propriae
felicitatis intuitu duci ad non denegandum aliis officia humanitatis.
Absit à me longissimè, ut meam faciam sententiam
BAELII, quamplurima enim, uti meus quidem
est animus, adversantur favorabili isti opinioni de moralitate
athei et de probabili consequenter Atheorum republica.
Id tantùm postulo, quo arctior in homine nexus est

p.1070
boni privati et publici, eo probabilius esse, quod exinde
praesumitur, studium boni publici. Quoniam autem arctissima
est et evidentissima cohaerentia publicae propriaeque
salutis in Monarcha, quae nulla eum probabili rationelatere
potest, colligo in re praesente singularen vim habere
istoc argumentandi genus.
i
Ea quoque solet esse ratio Legum civilium, ut praesumant
homines prospecturos tam aliorum rebus quàm
propriis, quotiescunque firmus satis inter utriusque commoda
intercedit nexus. Sic, verbi gratia, praesumunt Legislatores,
tutorem legitimum benè administraturum bona
cognati, propter spem succedendi ab intestato, praesumit
us patrium Dominum praedii rustici, quem Proprietarium
dicunt, non injustas à colono exacturum operas, licet lege
indeterminatas, quippe cum hoc in propriam domini
vergat perniciem.
§. XLIX.
Promtitudo agendi praerogativa est imperii
Monarchici.
Ultimum pro praestantia monarchiae absolutae, quo
nunc utar, argumentum, pendet ab actione, id est, exsecutione
publicorum negotiorum promta, facili et expedita.
Nemo dubitat promtam paratamque actionem praecipuum
pondus addere negotiis humanis, et ultimam quasi lineam
admovere. Tollas actionem commodam, tempestivam,
consilia sanè, licéc optima et consultissima, inania erunt et
vana, sicuti in foris nihil proderit promta sententia
sine; parata simul exsecutione. Quam saepissimè parum
refert agi nisi propere agatur et impigrè. Rei civilis oppido
ignarus erit, qui ignoret, ad commoda quaerenda

p.1071
ad possessionem adipiscendam, ad bella, apparatum et subsidia
conquirenda multum interesse celeritatem et promtitudinem
agendi. Consilia saepe in arena, quod dicunt,
capienda. Praecipuus prudentiae nostrae comes et adjutrix
imo confector quàm saepissimè negotiorum humanorum
estoccasio agend Tres concurrunt causae, ait CAMPANELLA
de Monarchia Hispanica, Cap. I, tam in moderamine quàm
in acquisitione dominii: Deus, prudentia et occasio. Occasione
autem, ut rebus nostris inserviat, sine mora maturéque
utendum est. Premenda est occasio, quamque
fronte capillatam post calvam finxerunt veteres, tempestivè
arripienda. Hanc autem promtitudinem agendi, in
qua exerit se potissimum energeia summae potestatis, in imperium
Monarchicum potissimum cadere vel experientia
testis est. Ab imperiis, in quibus dissensus et divortia animorum
negotia civilia dividere solent et discindere, nescio
quo jure facilis exsecutio speranda. Si consensus enim et
voluntas verum sit principium liberarum hominis actionum,
dissensu sanè nihil est, quod actioni magis reniti
possit et obstaculo esse. Brevis ero in hac argumentatione:
Vulgaris enim et vel Monarchomachis in confesso
est.
Quam tamen laudem illi invidere videtur
DNS, de MONTESQUIEUD.
Promtitudinem hanc exsecutionis non quidem diffitetur
DNS. MONTESQUIEU, Lib. V. Chap. X., insignem
esse praerogativam Monarchiae prae rebus publicis. Hanc
tamen soli tribuens Monarchiae limitatae cavet, né quid
inde laudis accedat imperio verè monarchico. Et nè nimia
sit haec praerogativa, addit simul metuendum id esse,

p.1072
nè evadat promtitudo in praecipitantiam, quamobrem postulat,
ut Leges tarditati faveant et abusibus medeantur ex
romtitudine oriundis. In statuendo et decernendo praecipitantiam
noxiam esse, nemo est qui dubitet; sed neque
gromtitudo executionis favet praecipitantiae. In capiendis
agitandis consiliis tempus omnino suppetere debet pensiori
judicio. Diu deliberandum, quod semel statuendum.
Curnon autem matura haec deliberatio aequè caderet in Monarchiam
ac in reliquas imperii formas? Imò hoc quoque
respectu anteferendum esse imperium unius demonstravi
nuper.
Tarditas negotiorum, cui svadet MONTESQUEVIUS
ut Leges patrocinentur, parum juvabit, Tractim enim et
cunctanter agere, non est benè agere. Tarditas per se
non efficit bonum consilium, sed exactum judicium et deliberatio
sufficiens, pendens ab habitu potiùs et qualitate
personarum, quàm à tractu temporis. Tarditati quidem
Leges favere possunt, nullatenus autem efficere tarda consilia
bona.
Sed sermo nunc est de periculo in mora, loquimur de
data fortè occasione et opportunitate agendi, cui, nè
ipsi sibi desint, maturè imminere debent prudentes homines
animo et consilio parati. Singularis autem hoc casu
praerogativa imperii Monarchici ea est, quam nunc ante
oculos positam habemus. Eo sanè casu tarditas semper
noxia est, vel periculosa saltem, et tunc verè omnis cunctatio
servilis, at Rii exsequi Regium, quod de barbaris dicit
TACITUS.

p.1073
§. LI.
Ipsi naturae imperii, quod sine unitate nullum,
maxime accommodata est Monarchia.
Nescio an à vero aberrem imperium unius naturale
esse affirmans. Omne omnino imperium natura sua unum
est et individuum. Nihil quidem obstat, quo minus subjectum
summae potestatis constituant plures, ipsa autem
potestas, si summa et independens, una erit necessariò et
unica. Imb nullum planè imperium civile congruit in
plures, nisi plures illi summae potestatis participes in unum
aliquod veluti cogantur, nisi pluralitas subjectorum desinat
tandem in unum spiritum et unitatem voluntatis. Ex
hac unitate imperium, et in imperio unitas. Scilicet eadem
ratio est imperii in civitate quae voluntatis in homine.
Voluntas et decretum voluntatis humanae unicus actus est
idemque simplicissimus. Quicquid multitudinis voluntatem
vel antecedat vel consequatur, ipsa voluntas una est,
et unico absolvitur actu. Multa et multifaria, quae ad actum
judicandi pertinent, cogitata, motiva, deliberationes desinunt
tandem in unitatem voluntatis, junctisque veluti
viribus concurrunt in unum et simplicissimum volendi
actum, haud secus ac radii solares in centrum vitri caustici.
Sicuti autem imperium natura sua unum, ita ad illius
quoque naturam proximè accedere viderur illa imperii forma,
in qua unus Imperans. Si naturale dicendum, quod
simplicissimum, optimum, perfectissimum, quod tam fini
suo promovendo, quàm incommodis vitandis convenientissimum,
nullus dubito imperium Monarchicum naturale
dicere. Hoc enim sicuti omnium simplicissimum est, quippe

p.1074
cum geratur simplici unius voluntate, unico veluti afflatu,
eodémque tenore, ita optimè secum conspirat, utpote ab
omni mixtura (quam miti ac favorabili appellatione temperamentum
dicunt) et ab ea consequenter, quae exinde
enasci solet, collisione et pugna partium constituentium,
liberum atque immune; atque ideo, si notionem perfectionis
in consensu rectè constituunt Philosophi, omnium
quoque perfectissimum. Imò si verum sit principium illud
actionis minimae, de quo vehementer adeò nuperrimè decertatum,
vel ideo perfectissimum, quod civitati benè regendae
satis sit imperium unius.
Experientia porro, docens Monarchiam esse omnium
antiquissimam, constantissimam, per omne aevum stabilem,
universalissimam, quae coeteris imperiis laborantibus et labentibus
fuit semper medicaminis loco, quae unica susficit
vastae ditionis regimini; haec, inquam, optima rerum
magistra firmat, formam imperii monarchici in naturam
et finem regiminis civilis maximè inclinare.
§. LII.
Leges civiles et usus communis favent
imperio unius.
Legibus Civilibus ita stabilitum videmus, ut in acquirendis
bonis individuis, uni alicui primae partes relinquantur.
Hanc in rem enim jus protimiseos, retractus, reluendi,
et quae sunt plura, indulgere solent. Quaeris hujus
rei causam 2 Vera ratio est odium communionis, nè ad
communionem servandam, quam matrem dicunt discordiarum,
obligentur plures. Si bonorum autem communio

p.1075
propter metum dissidii odiosa est et exitiosa, multo plus
omnino communio imperii. Eò magis enim funesta et
metuenda est communio, quò plures sunt, qui de re communi
participant, quò majoris pretii res communioni obnoxia,
quo majus denique ex plurium dissensu periculum.
In omnibus ferè negotiis humanis, consensu plurium
conficiendis, ita revera comparatum est, ut unus sit, qui
dirigat et praecipuum addat pondus. Exigua enim hominum
pars in arduis negotiis plhroforian sequitur propriumque
judicium, plerique trita premunt vestigia et in aliis
tutò acquiescunt. Varii sunt hujus rei fontes: ignorantia,
torpor, fiducia, reverentia, praejudicium auctoritatis, alii.
Vix occurret tibi societas, quin illi aliquem videas praefectum,
qui singulari polleat auctoritate. Sunt viri doctissimi
ex Ecclesia quoque Protestantium, quibus haec haeret
opinio, optimè regi ecclesiam sub praesidio Summi alicujus
Pontificis.) Quin imò re et factis ita obtinet in societatibus
etiam aequalibus, quantuscunque sit hominum numerus,
qui jure polleant deliberandi et statuendi, ut unius
alicujus auctoritate nihilo secius perficiantur negotia. Si
plures fuerint tutores dati, Praetori olim apud Romanos
(*) Ita CAESARINUS FURSTENERIUS de jure suprematus in
Praefat. et Cap. XXXI. Ita quoque HUITFELDIUS noster in
Praefat. ad Chronicon Episcoporum, cui Dissertationem opposuit
Celeberr. LACKMANNUS Professor Kiloniensis. Imò
Regi quondam GUSTAVO ADOLFO auctorem fuisse Archieepiscopum
Upsaliensem de constituendo Episcopo Oecumenico
cclesiae Evangelicae narrat DIPPELIUS in demonstratione
Euangelica, sed hujus narrationis fidem habet ambiguam
Auctor Actor. Histor. Ecclesiast. Vol. III. 13. Th.

p.1076
curae erat, ut unus eligeretur, nè tutela per plures administraretur.
Ita ULPIANUS I. 3.S. 6. ff. de administr. et
peric. tutor. Vera hujus rei ratio est, nè minus curentur,
quae pluribus committuntur. Audiamus LAUTERBACHIUM
interpretem, qui de Honorario Tutore,
quae XIIma est dissert. Academicar. Volum. I. Cap. I. §. 12.
In genere, ait, unus commodius administrat, quippe
plures ad administrationem admissi saepe dissensione aut
aemulatione se invicem impediunt, saepe etiam, mutua
praesumtione et fiducia operae alterius, cessant omnes.
ARISTOTEL. Libr. II. Politicor. Cap. 2. Unde etiam
THEODOS. et VALENT. IMPP. in l. 2. Cod. quando et
quib. quarta pars deb.: Naturale vitium est, scribunt,
negligi, quod communiter possidetur. Segnius expediunt
negotia commissa plures. MO-Viel Koeche versalzen die
Suppe.
Hoc ipsum cavit jus Patrium aequitatis et boni publici
studiosissimum, praescribens, ut ex pluribus tutoribus legitimis,
major natu tutelam gerat. Lib. IlI. Cap. XVII.
art. 2. Imò ab antiquo nostratibus in veteri fuit proverbio:
Qo flere Sproet, jo voerre Vogt, jo flere Jogocts jo
naoerre bestist. P. SYVS Danske Ordsprog P. I. tit. Maengde;
quemadmodùm Germanis: MO-Bey vielen Hirten wirb übel
gehuetet, vid. HERTIUM de paroemiis Juris Lib. I. par. 77.
Credam igitur, natura rerum ita comparatum esse, ut
unus sit, qui finem negotiis humanis et exitum commodè
dare possit. Et his rationibus ductus in hanc sententiam
abripior: Imperium Monarchicum noturale esse.

p.1077
CAP. IV.
Imperium nostrum accedere ad similitudinem
patriae potestatis, demonstratur
exemplis domesticis.
§. LIII.
Argumentum pro monarchia ductum à natura potestatis
domesticae perperam impugnat
DNS. MONTESQUIEU.
Fautores imperii monarchici ut oculis subjiciant nativam
illius indolem, qualem consecutum est ab ipsa rerum
natura, simplex adhuc et liberum ab accessionibus humanis,
ad antiquissima retro nos deducere solent tempora,
et ad prima initia omnis imperii humani. Revocant in
memoriam domesticum ab antiquo statum, qui inter naturalem
et civilem interest veluti intermedius, ut cogitationem
excitent imperii omnium antiquissimi. In domestica
autem societate unum vides patrem familiae, et unicum,
cui tribuunt potestatem patriam. Meum nunc nonest
definire, quae prima verè sit origo potestatis domesticae,
et illius in specie, quam domino tribuunt et patri, num
arcessenda sit ab ipsa natura rerum an ab institutis humanis.
Satis est sic usu venire apud plerasque gentes, quasi communi
quodam jure gentium, ut primas et potiores partes
assignent marico veluti jure naturae debitas, ita ut hoc ipso
quoque declarent, unum solum benè imperare posse.

p.1078
Sed ne hoc quidem argumentum sinit DNS. MONTESQUIEU
firmo stare talo: MO-Quelque- uns ont pensè; que la nature
ayant etabli le pouvoir paternel, le gouvernement d'un seul
etoit le plus conforme à la nature. Mais Pexemple du pouvoir
paternel ne prouve rien. Car si le pouvoir du Pere a du rapport
au gouvernement d'un seul, après la mort du Pere, le pouvoir
des Freres, ou après la mort des Freres, celui des 'cousins
germains, ont du rapport au gouvernement de plusicurs.
La puissance politique comprend necessairenent Punion de
plusieurs familles. -- Haec objectio est MONTESQUEVII.
Liv. I. Chap. III. Nescio quo jure fingat potestatem domesticam
post mortem patrisfamiliae junctim competere
fratribus. Si fictionibus et conjecturis utendum sit, majori
sanè veritatis specie credendum foret, vel cum ULPIANO
l. 195. ff. de verbor. signif. Cum paterfamilias moritur,
quotquot capita ei subjecta fuerint singulas familias incipere habere
et singulos patrumfamiliarum nomen subire. Vel si familia
persistat indivisa, liberos porro permansuros sub potestate
sive matris sive filii natu majoris, qui sustineat personam
patrisfamiliae. Veritati nequaquam consentaneum
est, eos, qui unius imperio assueti sunt, mox inituros communionem
imperii, quae tot incommodis obnoxia est, et
simplicitati naturali adversari videtur. Imò positis natu
minoribus, qui imperfectae aetatis causa ipsi rebus suis sueresse
nequeunt, ipsa sanè necessitas postulat, ut natu major
gaudeat vi et potestate in junioribus, qui propter aetatem
suam sponte se defendere nequeunt, quae SERVII est
definitio tutelae.
Dicit porro, potestatem politicam necessariò complecti
unionem plurium familiarum. Sic est omnino. Sed
nulla sequitur ratione, patres familiarum, quia coaluerunt
in unum corpus politicum, singulos voluisse etiam concurrere

p.1079
ad civilis imperii partes. Civitate introducta,
novus emergit status, novus personarum nexus, novus
habitus et relatio à priore diversissima. E4a, qua olim gavisi
sunt potestate, ex ipsa natura rei, porro gaudere non
licet. Urges id tamen, probabiliter voluisse patres familiarum,
ut subsistat imago prioris potestatis. Pono ita esse.
Maluerunt igitur, ut perduraret potestas unius, ab antiquo
comperta, quàm ut introduceretur denuo imperium plurium
ignoratum anteà et incompertum.
§. LVI.
Indoles patriae potestatis norma est imperii
civilis.
Sed cujuscunque sit firmitudinis argumentum pro imperio
monarchico haustum à potestate parris familiae, id
pro certo habendum est, naturam potestatis patriae et indolem
paterni animi verum exemplar esse et cynosuram
imperii civilis. Ita docent et docuerunt semper, quotquot
pietate et vera sapientia ducti sobriè. de re civili philosophantur.
Haec philosophia est PLATONIS Lib. lll. de
Legibus, SENECAE lib. I. de Clementia, WOLFFII MO-von den
Geselschaftlichen Leben, §. 264 seq. et aliorum. Hanc quoque
ab antiquo normam fuisse Imperii Chinensis, observatio
est MONTESQUEVII Lib. XII. Chap. XXIX, et Lib. XIX.
Chap. XIX. Humanior semper et mollior visa est appellatio
patris quàm domini. Molliter meos tracto, ait PLINIus
Epistolar. Lib. V. epist. 19. Est mihi semper in animo et
Homericum illud nurio et ets l mios ev et hoc nostrum: Pater familias.
Persae jactare solent Cambysen herum, Cyrum verò
patrem, monente HERODOTO Lib. III. Illum sic vocant
ob mores difficiles et superbos, hunc ita quod mitis et beneficus

p.1080
omnia ad ipsorum emolumentum referre fuerat
solitus. Idcirco igitur appellationem patris in Reges transtulerunt
et Imperantes, ut amoris populi et officii humanitatis
continuò eos commonefacerent. DIONYSIUS
HALICARNASSENSIS causam exponens, cur Romani Regium
nomen in sacrificiis retinuerint, quoniam, inquit, nomen
Regiae potestatis patrium nobis existit, Lib. V. MO-Ainsi le
nom de Sire, que les Franaeois donnent à leurs Rois, ne
signifioit autre chose, dans leur ancienne langue, que
Pere, pour faire voir, qu' un Roi doit étre le pere de la
nation. Le mot de nation luiméme signifie proprement
un grand nombre de familles, e une méme race et d' un
méme sang, nées dans un méme pays, et qui vivent sous
un méme gouvernement et sous les mémes loix: comme
le mot de patrie (lingva quoque vernacula Faederneland.)
signifie le pays de notre Pere; Verba sunt
MO-du CHEVALIER TEMPLE dans le recherche de l'origine
et de la nature du gouvernement. Sicuti nimirum patria
potestas in utilitatem liberorum ultimò collineat, sicuti
pater propria tommoda quasi commixta invicem et promiscua,
cum liberorum utilitatibus conjungit, liberos ceu
partem sui considerans, ut patrem credergs liberis inesse
etliberos patri, quod finxerunt olim JCti Romani, sicuti
porro imperium paternum amore praecipuè constat; Leges
sunt monita paterna, poenae castigationes amicae, obsequium
filiale; Ita in Republica beata, finis ultimus est
salus publica, robur autem firmissimum et ahentum vinculum
imperii civilis reciprocus est amor Imperantium et
Civium: Amor enim sibi ipse lex. Ideò Principem Patrem
Patriae appellaverunt, ait SENECA l. C. non vana adulatione adducti,
sed nt scirent, datam sibi potestatem patriam, quae est temperatissimo,
liberis consulens, sudque post illos ponens.

p.1081
§. LV.
Imperium nostrum revera paternum esse non despoticum
historicis nunc argumentis
demonstrandum.
Delineata modò norma regiminis patrii ea est, quam
post absolutum imperium secuti sunt hodièque sequuntur
nostrae, non nomine tantùm sed revera, Patriae Patres: Id
quod aliquibus nunc documentis probatum faciam. Scilicet
ut constet inter omnes, doctrinam nostram, de optima
imperii forma, non inanem esse fictamque theoriam
alicujus Reipublicae solis, sed rem nobis esse exploratam et
experientia teste stabilitam, mihi quoque exemplis nunc
decertandum est et facta factis opponenda.
Ad nos quod attinet, grato in Deum O. M. animo fatemur,
quot Principes absoluti imperii, tot nobis contigisse
Patres. Tantùm abest, ut paterna haec indoles in posteris
defecerit, quin potius ad modum gravium corporum
de sublimi delabentium descendendo crescat, et vires acquirat
eundo: Ut exemplis suis doceant Augustissimi Nostri,
verum esse, quod ICtis in proverbio est: Amorem
descendere.
Non id quidem nunc apud animum statutum habeo,
per singula decurrere capita rerum apud nos gestarum
post absolutum imperium, et numerando percensere, quicquid
in rem patriam praeclarè et laudabiliter gesserint Augustissimi
nostri; haec enim foret universa Regum nostrorum
historia. Sed hoc mihi propositum est, aliquibus rerum
gestarum testimoniis testatum facere, quòd imperium
nostrum civile tantùm absit à despotiimo, quantum inclinat
ad modum patriae potestatis.

p.1082
Sed ut constet inter omnes, me non carmen meditari,
aut panegyrin; veramque imaginem Regum nostrorum
me describere nunc non effingere, nihil in medium proferam
praeterquam conclusiones ex factis indubitatis, neque
aliud asseverabo, quàm certa fide probatum firmatùmque.
Scilicet quorum nunc effigiem primis lineis designare
tento, Reges sunt, qui toti litant saluti publicae, etiam
cum jactura et deminutione rei privatae, qui tantùm abest,
ut herile sibi imperium arrogent, ut praecipua potius ratione
libertatem populi et indelibatam fruitionem jurium
propugnent atque tueantur; qui officiis amoris, humanitatis
et justitiae populo se obligatos sentiunt; qui pupillis
personisque miserabilibus Tutores se profitentur et defensores.
Haec fumma sunt capita rerumque argumenta
in exemplis jam proponenda.
§. LVI.
Augusstissimi Reges nostri absoluti imperii unicè
litant bono publico
Ut bono publico ex omni parte incumbant summi Imperantes,
quantumne illud? Hoc saltem in confesso est,
Imperantibus, quotquot voluntatis inclinatione in Rempublicam
propendent, id curae cordique esse, ut vigeant
bonae leges, et salutaria instituta rei civilis, ut florescant
scientiae et boni mores, ut formentur boni homines, futuri
olim boni cives, ut laboribus et assiduitate civium
quaeratur et acquiratur quaerendo affluentia rerum externae
felicitati servientium. Mitto coetera. Nam partes sunt
infinitè multae, quae in hunc finem collineant. Ecce meta
curarum laborùmque, quibus animum fatigant Augusti
nostri, ecce finis et consilium, quo tendunt omnes partes
augusti Imperii!

p.1083
Laudem bonarum legum (cujus veritatem ex
professo demonstrabo deinceps) post absolutum praecipuè
imperium gloriosissimi Reges nostri fecerunt sibi
veluti propriam. Ignari sint rerum nostrarum, quos
lateant splendidae invidendaeque laudes, quibus utrumque
illum Codicem Christianeum exornant etiam obtrectatores
Danici nominis. Rem judiciariam quàm aptè, quàm
breviter et concinnè, neque tamen insufficienter, coactam
vides et moderatam? Quae vigent, quaeque per seculum
prope viguerunt in foro patrio, instituta, praeclara sunt
salutaria et regulis prudentiae Legislatoriae accommodata,
ut in iis quoque exprimendis desudent hodie Legislatores
prudentissimi. Cura incrementi scientiarum, ut civibus
praesint non servis aut servilis ingenii, sed artibus et scientiis,
quae in homines cadunt ingenuos, formatis, bonisque
moribus instructis, Augustissimis Regibus nostris, nihil prius
nihil posterius. Quantum faveant scientiis, nostra aetate,
ut de remotiori aevo nihil dicam, testatur Academia Equestris
Sorana, loquuntur societates scientiarum et bonarum
artium, evincunt noviter quoque fundata gymnasia, seminaria,
scholae, praedicant largae magnificaeque in rem literariam
expensae, testificantur frequentissima illa hominum
vel ecclesiae vel reipublicae destinatorum examina et
scrutinia.
Ut veros se testentur patriae Patres, maximae illis et
plus quàm paternae curae est liberorum educatio. Hanc,
veluti ipso jure Regiam, personae publicae, quibus demandata
inspectio tutelae, Regio nomine exercent, ut provideant,
nè vel parentes, vel qui parentum deficientium locum
subeunt, hac in re officio suo desint. Nemo est, nè
ex infima quidem plebe, hac cura et providentia indignus.
Praeclarum omnino est et nunquam intermoriturum,

p.1084
quod FRIDERICO IV gl. m. originem debet institutum
frequentissimarum per singulas paroecias scholarum.
Laudem merentur sapientissimae circa scholas ordinationes
FRIDERICI IVti et CHRISTIANI VIti: Nec minus gloriosa
illa FRIDERICI Vti optimi Regis auctoritate fundatio
domus publicae, vulgo Opfostring ae Huset, quae juventuti
destinata est formandae et instituendae, ut paternae
indolis exstet in omne aevum monumentum.
Detrimenti, quod Reipublicae ex desidia imminet,
summa cautio est et solicita provisio, nè otio, illa peste
reipublicae, torpeant cives effluantque. Igitur commercio,
fabricis, et laboribus augendis tantopere invigilant
Reges nostri, ne deficiat materia assiduitatis, ut inertiae
praestruantur fores, ut opibus valeant cives, et subsidiis
commodè vivendi, saltem è paupertate emergant, qui
ipsi rebus suis superesse volunt, ut sufficiant labores non
tantùm alendis civibus sed augendo quoque civium numero.
Falsissimum esse commentum Monarchomachorum, quod
commercio renitatur absolutum imperium, vel nostrum testimonio
est. () Quantasne inter nos post imperium illimitatum
(*) Haec quidem vulgaris est opinio, libertati Commercii obstare
imperium Monarchicum; attamen neque hac in re desunt
cordati judices, rectius sentientes. MO-Jai etè long tems (dit
l'auteur des memoires sur le commerce des Hollandois chap. I)
dans lerreur commune inveterée, qu'il n'y avoit que les Republiques,
qui pouvoient bien faire le commerce; mais jai
bien changè de sentiment, après avoir examinè les choses
de pres etc. Et de societatibus mercatoriis ita sentit DNS.
MELON MO-dans Essai Polit. sur le commerce Chap. VI. Edit.
Amstelodam 1754: Ainsi ce n'est ni le gouverement monarchique,
ni le gouvernement Republiquain, qui soutiennent
les compagnies;est la soliditè de leurs etablissement, c est la sagesse
de leur administration, ce sont les fonds, quelles possedent.

p.1085
vires sumsit studium commercii? Crevit continuò, non
decrevit. In Regibus gloriosissimis CHRISTIANO Vto,
FRIDERICO IVto, CHRISTIANO VIto, laudanda sanè
est hujus rei providentia. Quantacunque autem haec sit,
inter omnes omnino constat, merita Majorum longè praevertere
Regem sapientissimum FRIDERICUM Vtum, cui
id persvasissimum est, neque populum felicem futurum sine
Principe, neque Principem sine populo. Societates ille mercatorias,
navibus, pecuniis, privilegiis, foederibus sustentat
et suffulcit. Magno ille pretio à civibus nuper redemit
insulas novi orbis. Quaeris quo consilio 2 Sanè absque omni
lucri spe, ut vilescant rerum pretia, ut liberum vigeat
commercium, ut bene sit civibus. () Crederes lucra et
acquaestus civium esse rem Regis privatam, adeò in illis
desudat. Fridericiano nomine resonat ultima Thule.
Largissimi sunt et Regales sumtus, quos in Islandiam impendit
Rex noster gloriosissimus, fabricas et agriculturam
promovendi gratia. Scilicer in Republica totus, tota mente
laborat in evehenda felicitate civium ad summum, quod
datur, fastigium, ut interdicti torpore, ruditate, inopia,
sub industrio Rege vigeant cives et vivescant in universum
omnes.
§. XLIV.
In Fisco locupletando aequissimi sunt et boni
publici studiosissimi.
Tam firmum est et immotum, quod in animum invasit
inclytorum Regum nostrorum, studium boni publici,
(*) De abolitione hujus societatis dignae sunt; quae legantur eruditae
cogitationes celeberrimi DNE de JUSTI MO-im Q'cuen Qahtpeiten
5tes Stueck.

p.1086
ut nè rei quidem privatae gratia abhinc se dimoveri sinant.
Sanctissimum hoc testimonium est veri amoris Reipublicae
et evidentissimum documentum à despotismo distare
rationem imperii nostri, quantum distant aera lupinis.
Amor enim boni publici si unquam in periculo erit,
periclitabitur certe propter privatorum commodorum
repugnantiam.
In augendis emolumentis fisci potissimum afformidant,
nè, posthabita cura salutis publicae, privata tantum commoda
respiciant, et in specie quidem de Principe absoluto
id suspicantur Monarchomachi, hominum genus in suspicando
ingeniosissimum. Sed in hac re etiam, quod ad
nos attinet, quam falsa aliis deferant, aliquibus probatum
eo argumentis.
Profectò tantùm absunt justissimi Reges nostri à cupidine
injusti lucri, ut nomen etiam minimamque speciem
fugiant solicitè. Sic verbi gratia prudenter abstinuerunt
à voce Vanne-Auv, quae revera Danica est, sive nomen
spectes sive rem ipsam, odium vitandi gratia, prouti scitè
observat SPERLINGIUS noster in Commentario de antiqua
Danici nominis praerogativa, etiamsi jus haereditatis
vacuae ab omni retro memoria ad Regalia verè attinuerit.
Res nullius cedunt non occupanti, sed fisco Principis,
vi principii perantiqui; Res nullius Regis sunt; Tpet thet
enghen man ejet, thet a Sonninghen, Lege Jutica Lib. IlI.
cap. 61. facile enim et sine dumno rem nullius perdit, qui propria
non amittit: ait CASSIODORUS Variar. epistolar. VI. 8.
Sed jure hoc fruuntur parce admoduùm et humanè. Neque
enim omnes res nullius, neque omnem earum usum sibi
solis reservant. In fundis publicis Norvagiae, quos dicunt
Alminding, accolis indulgent jus pascui caedendique sylvam,

p.1087
quatenus id postulat necessitatis ratio. In mari jus
piscandi omnibus patet, in fluminibus, proximis praediorum
possessoribus.
Jus thesauri Regium esse neminem latet, qui non ignoret
vim vocis vernaculae anne-coeaee. Ecquis dubitaret
igitur pecunias quoque in aedibus depositas, cujus depositionis
nulla exstat memoria, Regii esse juris 2 Enata
tamen non ita longo intervallo memorabili ista controversia
de ingenti pecuniae summa reperta Havniae in aedibus
plateae vulgo Sloebdeboder, inter dominum aedium et haeredes
mulieris, quam augurabantur deposuisse pecuniam,
mox Regio juri licèt evidentissimo renunciatum, nè privatis
opibus inhiare videretur Rex aequi justique studiosissimus.
Saltem ut in posterum tempus prospiceret juri
suo Regali, promulgavit constitutionem d. 22 Martii 1737
expulsuram olim vi interpretationis authentieae omnem
dubietatem juris emolumento fisci Regii, quod ad jus thesauri,
in speciem obstantem, etiamsi dubium, quod
fisco Regio opponebant litigantes, nullius reverà fuerit
ponderis.
Jus venandi, quod omnium ferè gentium usu Regalibus
accenseri solet, largiuntur praediorum dominis, non
in fundis tantùm jure singulari et solitario propriis, sed in
communibus etiam, si personae sint privilegiatae, nè Regiis
quidem fundis exceptis, quod si communioni cum
aliis obnoxii fuerint.
Fabulantur insigne esse et injustum emolumentum
fisco Regio accedens ex rebus naufragis. Sed fabula haec
est enata ex ignorantia Juris nostri, quam breviter perstrinxi
in Miscellis quaestionibus Juris annexis Part. 2. de genuina
legum conciliand. ratione §. 38. Vix ullibi dabis dus

p.1088
civile, quod melius prospiciat personis et rebus naufragis,
quodque injurias quascunque in personam vel res hominum
miserabilium, qui naufragio jacturam fecerunt bonorum,
gravius puniat Jure nostro. Ut nihil nunc dicam de
Jure nostro antiquo, testes sunt hujus rei Cap. IV. Lib. Vti
Codicis Christianei, et constitutio FRIDERICI Wt
lata d. 21 Martii 1705. Nollem igitur, ut in eo errore,
quo ducuntur exteri, rerum septentrionalium ignari, versaretur
quoque DNS. IH RE Professor Upsaliensis, Vir coetera
doctissimus, in Dissertatione de naufragii jure, ante
biennium habita. (t) Imo cedunt sanè fisco Regio res naufragae,
sed jure praescriptionis non occupationis. Quantum
autem exinde lucrum, si res naufragas titulo occupationis
fisco suo vindicarent Reges nostri, cognosci poterit vel
ex testimonio Regis CHRISTIANI IIdi, qui abrogata
lege, de naufragorum bonis confiscandis; sibi periisse dixit
annua 100000 aureorum. Sed quàm exiguo lucro
hodie apponendi sint reditus ex praescriptione rerum naufragarum,
hac de re apud nos manifesto constat.
Propter jus multarum et confiscationem bonorum non
est quod cives sibi metuant de periculo vitae vel bonis imminenti.
Neque enim emolumentum exinde redundans
Regi proprium, neque tantum est, ut attingat, ne dicam
excedat, conaerens sumtuum onus.
Rarò videbis fisco Regio compendium factum ex jure
gabellae vel haereditatis vacuae. Si quae enim ex hoc acquaestu
(*) Ipsam dissertationem, quae titulum sustinet: Brevis historia
turis Varechi, nondum mihi conspicari licuit, sed illius tantum
recensionem MO-im Greifswald. Ctitisden Stacbridien a. 1753,
49 Stueck.

p.1089
contingant utilitates, hae vel judiciis relictae sunt,
vel in alios quoscunque transferri solent.
Crederet aliquis ex Comitatibus, et Baronatibus,
post absolutum imperium erectis, opulentum quaestum
Regibus nostris accessurum esse, quippe cum exstinctis haeredibus
feudalibus feuda haec vacantia jure consolidationis
Regi cedant ceu domino feudi. Sed tantum abest, ut lucrum
exinde quaesitum, ut haec potius feuda benignissimis
Regibus nostris magno sint oneri. Sicuti enim vix aliquando
vacavit feudum, quin mox in alios translatum;
Ita propter insignem quantitatem feudorum ab oneribus
publicis immunium, ex bonis nostris feudalibus haud exiguum
detrimentum capit fiscus Regius.
§. LVIII.
In tributorum impositione justi et humani.
Quod ad tributa denique, ea gravissima censentur in
regnis absolutis, quasi pars servitutis, quam horum regnorum
cives pati opinantur Republicani, multùm sibi placentes.
Imo propter diminutionem rei privatae tam optimates
in aristocratia quàm populus in democratia oneribus
publicis obstrepere solent et omni vi reniti. Larga haec
esse solet dissidiorum materia. Malunt contracto aere alieno
publicam penuriam augeri, quam necessitatibus subveniri,
malunt Rempublicam pati quam privata commoda.
Haec probè perspiciens CIECERO, Lib. II. de Officiis,
indefesso studio laborandum esse, monet, nè ob tenuitantem
aerarii tributum sit conferendum, nisi eb res redierit,
ut omnes intelligant, si salvi esse velint, necessitati
pparendum esse. Graviora enim sunt, quae singulos attingunt,

p.1090
et non tam publicis damnis moventur homines,
quam si descendant usque ad res privatas.
Ad nos quod attinet, quicquid occlamet MOLESWORTHIUS,
odio ductus Danici nominis et imperii, qui tam in
commemoratione factorum quàm in conclusionibus exinde
deductis hallucinatur saepissimè, dans I Etat de Dannemarc, id
mihi persvasissimum est, nullam vel in hac re justam nobis
esse querendi causam. Si vera esset traditio MOLESWORTHII
narrantis, anno 1692 fundos rusticos ter vel quater
minore pretio quàm olim constitisse, quae revera tamen
falsa est; (rectiora enim MOLESWORTHIUM docere poterat
vel Constitutio illa de pretio fundorum legali promulgata
proximè praeterito anno d. 31 Januarii 1691) attamen
hanc vilitatem fundorum non derivandam esse à
mutata imperii forma, vel nostra tempora, quibus maximo
pretio veneunt praedia rustica, luculenter testantur.
Quae maxima in terris nostris nominari merentur, ordinaria
tributa sunt à colonis pendenda. Attamen longéè
abest, ut vel haec vel extraordinarii unquam census aut
tributa tertiam efficiant vel quartam partem ex agris redituum,
quam justam esse tributorum mensuram docent
harum rerum periti.
Aliarum gentium tributis nostra componere nunc non
vacat. Longa enim foret, difficilis et odii plena comparatio
haec. Haec tamen si mei nunc foret instituti, nullus
dubito, quin vel exinde constaret, justitiam et amorem
boni publici verum esse spiritum imperii nostri. Nihil
nunc dico, si gravia quoque dici oporteret tributa nostra
attamen non statim injusta. Dijudicanda enim est justitia
tributorum à necessitate et modo. Propter defectum
aliorum redituum et quantitatem expensarum, graviores

p.1091
nonnullibi quàm alibi gentium necessarii sunt census et
collectae. Ita apud nos v. gr. propter situm terrarum et
necessitatem rei navalis bellicae, non potest non magni constare
reipublicae administratio. Tantùm abest, ut gravitas
censuum per se noxia sit civitati, ut dentur quoque tributa
industriae et quaestui civium augendis servientia, et
Reipublicae consequenter salutaria. Veritatem hanc planam
faciunt DNs. H UME Discours Polit, VII. et D, JUuSTI
im Qteuen Warheiten. VII etties No. ll.
Sed hoc defensionis genere opus nobis non est. Verè
enim tributa nostra, sive absolutè sive comparatè considerata,
gravia dici non merentur, sed justa, benigna, et
ad prudentiae normam exacta. Neque necessitate non urgente
insolita unquam tributa extra ordinem Reges nostri
injungunt. Censent enim, quod ELISABETHAM Reginam
Angliae dixisse perhibet CAM BDENUS: Perinde esse,
pecuniam in subditorum arcis ac suis, et malle se imperare divitibus
quàm divitem esse. Neqve, quod ad modum, à justa
tributorum, ritè inter cives distribuendorum, mensura, vel
latum unguem discedunt. Volunt enim singulos, nullo
personarum discrimine, pro ratione commodorum ex civitate
redundantium, facultatum et meritorum in Rempublicam,
ex aequo et bono publicos suppeditare sumtus:
Svadente ita paterni animi indole, cujus ea est ratio, ut
aequali impetu in singulos feratur liberos. Nolunt ex adverso
inaequalitatem, quae justam civium indignationi causam
praebeat; haec enim cives nostros deduxit olim in primam
cogitationem mutandi antiquam imperii formam.
Nolunt privilegia, illa saepe legum vulnera, quae sine justa
causa aliquos prae caeteris ex civium numero à communi
sorte eximunt. Ipsi autem Principes nostri sicuti in tributorum
impositione aequissimi ita nec in exactione aequo

p.1092
id animo ferre possunt, ut alicui vel ex infima plebe justa
aliqua sit querendi causa. Legibus hac de re firmiter provisum
est, ut ne vel minimam quidem injuriam, de qua
justam quis habeat querimoniam, inultam relinquant. (*)
Sed ipsa res non postulat, ut longus sim, in propugnanda
tributorum justitia MONTESQUEVIUS enim, cujus
nunc doctrina in manibus versatur, insignem depreendens
in Regnis despoticis tributorum lenitatem, in alia
omnia abit. Tantum abest, ut de injusta queratur gravitate,
ut facilitatem potius censendi solita majorem affirmet
notam esse imperii despotici, existimans nimirum, princiium
hoc ex ipsa rerum natura profectum, ut crescant tributa
pro modo libertatis civilis, et moderentur pro ratione
servitutis, Lib. XIII. Cap. XII. Causam sciscitaris, cur
Despotae, quos coetera Tyrannis aequiparare solet, hac in
re adeò sibi dissimiles 2 Ecce ratio: La modicitè des tributs
est un equivalent pour la libertè. Domini autem cùm majoris
habere soleant acquestus rerum quàm utilitates ex potestate
in personam servi: quis credat, obsecro, Despotas,
quibus proprio arbitrio frui licet omnibus commodis tám
ex personis quàm ex rebus subjectorum, posterioribus renuntiaturos
licet maximis et praestantissimis, tantoque suo
detrimento facturos permutationem 2 Nullus dubito, quin
(*) Exactores tributorum et administratores Regiorum redituum,
qui injustis praeter legem exactionibus et oneribus, civibus
et rusticis in specie injuriam inferunt, depositionis ab officio
aliaque gravissima tenentur poena, qua de re, praeter annuas
de Regiis tributis constitutiones videri possunt Legis Danicae
Libr. III. Cap. I. Art. 6. Legis Norvegicae Lib. III. Cap. I.
Art. 6, et Cap. XII. Art. 29 seqv. Ut et Ordinatio Cameralis
promulgata d. 18 Martii 1720, Cap. I. Art. 8.

p.1093
vel in re praesente luserit Vir laudatissimus, vel errorem
commiserit, quem in Scholis dicunt Elenchum causae non
causae.
§. LIX.
In expensis largi sunt et benefici.
Augustissimi Reges nostri quàm justi et considerati
in acquaestibus, tam benefici et Reipublicae studiosi in expensis.
Reditus enim destinatos vel in communem Reipublicae
utilitatem, vel in sustentationem Principis familiaeque
Principalis, vel ad tuendum splendorem et dignitatem
Regiam, quocunque nomine veniant, nullo discrimine,
Reipublicae, si opus sit, consecrant, et eò remittunt,
unde profecti sunt; solis ad instar attractas ex globo terraqueo
particulas aqueas in pluviam demittentis posteà, ut
terram foecundantes, redeant cum majore fructu. Commercia,
fabricas, operasque manuarias. ad fastigium, quod
attigerunt hodie, evectas nullatenus viderit nostra aetas
sine fultura et adminiculo munificentiae Regiae.
Ad civitatem ceu finem ultimum omnem curam intendentes,
Reges nostri nullis parcunt sumptibus, quantiscunque
etiam, modò Respublica incrementum capiat.
Nunc pecunias, nunc naves, nunc alias quascunque necessitates
administrant, ut credas de privato Regis commodo
rem principalitaeer agi. Aliqua nuper dedi hujus rei documenta,
plura dabo ex professo in praefatione ad danicam
interpretationem clarissimi scripti DuI. de MELON: Essai
Politique sur le commerce, quae nunc sub praelo sudat. In
scientiis et artibus quicquid ad bonam frugem perveniat,
id omne nutriri vides et foveri liberalitate Regis. Excitatis
aliquando, divino consuo- calamitatibus publicis, sive

p.1094
spectes aegritudinem animi ex miseria populi, sive auxilia
ipso facto praestita, hae non tam publicae sunt, quàm privatae
Regis. Quantos enim sumtus suppetit sublevandae
afflictorum hominum inopiae, quantumque derogat tribubutis
sibi pendendis, tantum constat privatis illius decedere
commodis. Quantopere autem ad misericordiam et levamen
afflictae civium fortunae propensi sint Reges nostri (sut
recentioris aetatis pauca saltem exempla adducam,) in aprico
ponunt insignia beneficia gloriosissimae memoriae Regum
FRIDERICI IVti in cives Havnienses post fatale illud
incendium (vide privilegia hujus occasione concessa d. 21
Decemb. 1728) et CHRISTIANI VIti. in Norvegos annis
MDCCXLI et MDCCXILII difficultate annonae summaquaee
inopia rei frumentariae admodum pressos,) ut et in rusticos
ad explendam egestatem, quam effecerat fatalis jumentorum
interitus ex lue longè latéque grassante. Vide
Constitut .d. I Julii 1746. Hanc autem in rusticos pietatem
piissimi Parentis clementissima tributorum remissione
per multos bene annos persecutus est Rex omnium optimus
FRIDERICUS Vtus, cujus Regiam verè clementiam
omnes uno ore et spiritu praedicant cives, resonantque et
Magnatum palatia et tuguria infimae plebis. Vide Constitutiones
d. 2 Maji 1747, d. 21 Febr. 1748, d. 12 Maji 1749,
d. 20 lulii 1750, d. 13 April 1751.
8et. IX.
C) Hic enim Rex laudatissimus non solitum modò tributum de
frumento apportato ab exteris pendendum per biennium condonavit,
alidque beneficia, vi Regii programmatis publicati
d. 7 Julii 1741, benignissimè impertivit, sed insignem quoque
quantitatem frumenti inter pauperes distribui jussit.

p.1095
§. LX.
In specie impuberum pauperumque
studiosissimi.
Pupillis providere et pauperibus, Regium esse munus,
hic sensus est piissimorum Regum, qui clavum tenent imperii
nostri. Impuberes his patriae Patribus adeò curae sunt
cordique, ut supremos se Tutores publicè profiteantur,
iuxta paroemiam juris antiqui: MO-Konninghen er Waerje at alle
them ther ey haffve selffve rette Waerje, i. e. quibus nullus est tutor
legitimus, illi omnes Rege Tutore gaudent. Legis Juticae Lib. I.
Cap. 28. (*) Quamobrem in sponsionibus, quas Capitulationes
dicunt in Imperio Romano- Germanico, Reges
nostri, solenni olim formula spondebant: efficaciter se tuituros
viduas prae caeteris, liberos parentibus orbos et legitimis
tutoribus destitutos. Unde prodiit clausula illa in praefatione
tàm Codicis Christianei, quàm antiquae Legis Cimbricae,
Regio nomine obligans Judices ad defendendum omnes
injuria affectos, pauperes praecipuè viduas et parente orhatos:
etetaeròeeles fattige Aentec og faberlose 91un.
Hoccine paternum est imperium? Inter omnes enim constat,
tutorem parentis occupare locum, nostrisque legibus
atrem et tutorem pari passu ambulare, iisdémque frui
juribus. Imò propriis sumtibus alimenta praestandi liberis
egentibus, singularis haec est obligatio, parentibus propria.
Sed ut manifestum faciant, bene promeritum esse, quoquo
(*) Supremam hanc Principum tutelam aliis quoque Gentibus usu
venisse eruditè docet I. G. HEINECCIUS Exercit. XIX in
opusculor. varior. Sylloge. Id tantum desidero, ut in explanatione
hujus argumenti adminiculo usus fuerit Juris nostri
antiqui.

p.1096
te vertas, paternum nomen, nè huic quidem desunt
officio. Tanta omnino est, qua ducuntur piissimi Reges
nostri, providentia pauperum et miserabilium personarum,
ut vix aliam terram dare queas, quae tot tantisque
ad egestatem sublevandam floreat institutis. Longus foret
Hospitaliorum numerus, Nosocomiorum, Orphanotrophiorum,
quorum maxima pars munificentiae Regiae
originem debet. Attamen hodieque aedificium, quod Hospitale
dicunt, insigne omnino et nulli secundum, quod
exstabit in omne aeavum monimentum pietatis Regiae, in
nova urbe Fridericiana molitur Rex omnium optimus.
Regiis reditibus, ex jure Postarum, clementissimè renuntiant
Patres Patriae, ut levamini sint pauperum viduarum,
quarum mariti niunus publicum obierunt. Et quotidie
quidem in eo toti sunt Augustus noster et Familia Augusta,
ut largis effusisque donationibus fomenta paupertati
conquirant.
S. IXI.
Et libertatis civium defensores strenui.
Quorum auctoritate reguntur regna patriae, Reges
sunt non heri, civibus imperantes, id est ingenuis hominibus,
non servis. Quaecunque exstent in legibus nostris
antiquis, exstant autem quàm plurima ingenuitatis civium
indicia, his tantum abest ut post absolutum imperium aliuid
decesserit, ut nova potius eadè mque manifesta acceserint
hujus rei documenta. Erant olim, ante mutationem
antiqui regiminis, qui subdubitabant de libertate ignobilium,
cui dubitationi ansam praebuit antiqua illa distinctio
inter cives liheros 9: exemtos quod ad praedia rustica ab ordinariis
tributis, et non liberos, o: non privilegiatos, frie
ng uftic, quam distinctionem, origine tenus spectantem

p.1097
revera ad jus rerum non personarum, nescio quo errore,
nonnulli applicuerint personarum statui. Ex hac autem
aberratione prodiit injusta illa exprobratio servitutis, quam
factam tradunt in comitiis anni 1660. Nihil nunc disputo
de veritate hujus traditionis, quae ambigua est
HOLBERGIO nostro Tomo III. Historiae Danicae. Id saltem in
confesso est, nullam hodie de libertate civium, Danico
sceptro subjectorum, dubitandi causam superesse. Distingvuntur
quidem cives, quemadmodùm hoc postulat
communis natura et finis omnium civitatum, pro diversa
ratione officiorum, dignitatum, ordinum; non respectu
libertatis: servitutis nè vola quidem aut vestigium. Quae
olim servitutis imago in rusticis originariis, Kotuede, videbatur
superstes, abrogata nunc est et obliterata. Hanc
quidem abrogationem diu ante absolutum imperium moliti
sunt Reges gl. m. CHRISTIANUS II, CHRISTIANUS III,
CHRISTIANUS IV, sed irrito conatu. Quod
diu autem in desiderio fuerat, id demum effectum dedit
Rex gloriosissimus FRIDERICUS IV, constitutione lata
d. 21 Febr. 1702.
Non video qua specie aliquis asseveret herile sibi imperium
arrogare Reges nostros piissimos et humanissimos,
qui sentiunt, quod ait SENEC A Lib. I. de Clementia Cap. 18,
Civium non servitutem sed tutelam Principi traditam esse; qui
non minùs homines se quam hominibus praeesse meminerunt,
qui non ignorant, remissius inperanti melius pareri, quod
ait SENECA I .c. Cap. 243 qui in aequalitatem et aequam
Ccivium conditionem omni opera incumbunt; qui communia
civibus jura tribuunt hunc in modum formata, ut libertas
civium, quoquò te vertas, evidentissimis indiciis
eluceat, eadémque, nullò planè personarum discrimine,
firmiter tuentur et propugnant; qui neque magistratui,

p.1098
nec patrifamiliae, nec aliis quibuscunque auctoritatem relinquunt
à fine civitatis et a Justitiae norma alienam; qui
jura gentilitia, familiarum conservationi ab antiquo servientia,
sarta tectaque servari volunt; qui privatarum adyersus
cives causarum decisionem forenii cognitioni subjiciunt,
nihil sibi tribuentes sine jure et judicio; qui jure
uidem, quà Imperantes, pollent dominii eminentis, sed
sshaeso privatorum dominio;) qui mox post absolutum
Imperium jus portandi gladium civibus Havniensibus indulserunt:
Une epée est Pinstrument le plus ridicule qu'un Prince
puisse mettre entre les mains d'un peuple, qu'il a dessein de
rendre esclave: Ita MOLESWORTH.O, illudenti huic privilegio,
commodè respondet defensor noster dans defense
du Dannemarc Chap. VII. Qui benigno patern6que suo
dmperio (quod natura sua à potestate herili longissimè remotum
est) filiale eliciunt obsequium et arctissima amoris
(*) Dominium eminens (quod rectiùs imperium appellari quam
dominium, docent ICti Wittenbergenses adversus HORNIUM)
nulla ratione obstare dominiis privatorum, inter omnes constat.
Ab aequissimis Regibus nostris quantùm abhorreat voluntas
turbandi vel tollendi dominia subjectorum singulari exemlo
probatum faciam. FRIDERICUS V desiderans aliquando,
ut sylva aliqua, sita in conspectu Regiae arcis Othiniensis,
prospectus gratia excavaretur, veniam hujus rei à vidua,
domina sylvae, impensè petiit, non tantum indemnitatem,
sed lautissimas etiam conditiones offerens. Domina autem
Regiae petitioni, licet saepius repetitae invicta pertinacia refragabatur.
Crederesne refractariam mulierem ad obsequendum
vi adactam? Facilae enim concedendum docentibus JCtis,
quod aliis non nocet, sed mihi prodest. At tantum hoc abfuit à pietate
optimi Regis, ut Reginae saltem graviter ideo commotae
regesserit: Ignoscendum est contumacia mulieris, vitium enim est
sequioris sexus.

p.1099
vincula, Nativus sanè et vehementissimus amor est, quò
Rex subjectos sibi devincit, quoque subjecti Regem prosequuntur,
affectus animi natus non factus.
Denique si aequitatem respicis et justitiam in criminalibus,
quae DNO. MONTESQUEVIO praecipuum est indicium
libertatis civilis, vix erit, ut Leges laudare possis, nostro
jure melius providentes securitati vitae et bonis civium,
id quod Libro lI. luculenter demonstrare contendam.
Praeclara erat et Regia sanè responsio, quam Russiae Imperatori
PETRO I. dedisse tradunt FRIDERICUM IV. gl. mem.,
venditanti, absolutum adeò imperium, ut subjectum quemcunque
sinè omni accusationis et condemnationis forensis
ambage suo, arbitrio morte afficere posset: Hanc quidem
Nos non moramur potestatem, eam ex adverso fidem et fiduciam
in obsequio civium, quam Tibi vix tribuere vales, gloriari possumus,
ut in tugurio pauperrimi etiam, et in sinu hominum infimi
ordinis, securè obdormire audeamus, et, quod dicunt, in
utramque aurem. Hujusmodi autem imperium si herile nuncupas,
et subjectionem, quae imperio herili respondet,
servilem, imb gratulamur nobis de servitute nostra. Inteltigamu,
bona nostra, dignosque nos illius usu probemus, atque
identidem cogitemus, si majus Principibus eenns obsequium,
ui servitute civium quàm qui libertate laetantur: Verba sunt
LINII ad TRAJIANUM, Panegyr. cap. 1I.
Finem mihi propositum me assecutum esse videor,
scilicet ut aliquibus exemplis probatum faciam, quàm benè
nobis sit, bono cum Deo, sub imperio nostro Monarchico,
et, quod ad futura tempora, quàm justa nobis sit
causa augurandi bona omnia. Quandoquidem autem animus
sit, primas tantùm lineas ducere, non extremam lineam
deducere, finem nunc facio argumentis.

p.1100
CAP. V.
Potiora adversus imperium monarchicum
tolluntur dubia.
§. LXII.
Nulli omnino civitati tribui potesi hibertas
plena et absoluta.
In examine contrariarum rationum, quibus utuntur
Monarchomachi, absolutum imperium impugnantes, non
ero multus. Quae mihi videntur ad veritatem proximè
accedere, et illius roboris esse, ut ea propellere operae pretium
sit, argumenta sunt ducta ex defectu libertatis et ex
metu Tyranni sub imperio monarchico. Quibus excussis,
hoc mihi quoque examinandum sumo: Num sit è Republica
temperamentum illud Monarchici regiminis, in
quod cordatiores inclinare solent?
Libertatem crepant semper, maximo pretio habent,
summisque laudibus ad coelum efferunt Rerumpublicarum
amantes, ut hoc genus homines, libertatem praedicantes,
credas divino spiritu afflatos, vel per somnium rem exoptatam
animo videre. Illis libertas audit honum omnium
excellentissimum: Tà dyaeòaòv uvigon, quo titulo libertatem
inscribit Dio Prusaeus, Res inaestimabilis et omnibus rebus
favorabilior? Ita Paulus et Cajus I. 106 et 122 fs. de
Reg. Juris. Libertas est, pro qua militant veluti pro aris
et focis, cui toti ita addicti sunt et mancipati, ut servitutem
fugientes, vel libertatis saltem servos se testentur et

p.1101
mancipia. (*) Heic igitur subsistamus paulisper, veram illius
naturam et pretium exploraturi.
Id mihi quidem in re praesente puto primarium esse,
ut perspectam habeam veram libertatis notionem, qua sibi
adeò blandiuntut obsequiosi isti libertatis cultores. Omnes
enim libertatem jactant, pauci autem, quid sit libertas,
sciunt. Quicunque autem, sit significatus, ad quem animum
referunt, persvasissimum habeo, inani libertatis jactatione
cos sese efferre, et duplici quidem respectu. Vel libertatem
sibi solis attribuunt, qua veré destituuntur, vel eam
saepe ostentant, quam rationibus Reipublicae nequaquam
conducere putem.
Appellatione libertatis quod si spectent independentiam
ab imperio Civili, hoc quidem minimé latet, plenam
illam et absolutam libertatem, qua in statu primaevo fruebantur
olim homines sui juris, ut sibi constet finis societatis
civilis, tam in Republica, quàm in coeteris civitatibus,
cessare necessariò. Ubicunque civitas, ibi imperium, subijectio,
leges, judicia, coactio, poenae. ibi consequenter nuntium
mitti oportet libertati naturali. Quicunque igitur
omnem planè libertatem detrectat, non est quod moretur
imperia civilia, sed in pristinum statum remigret, et in naturalem
libertatem se recipiat, quae locutio est Caji l. 3. §. 2. ff.
- de acquir. rerum domin. ut eximia illa libertatis praerogativa,
placidé, si Diis placeat, et quiete, plena fruatur et
indelibata.
(*) Qui praestantiam libertatis, summis laudibus ad coelum usque
elatam, legere cupit, adeat MOLESWORTHIUM in praefatione
De l' Etat de Dannemarc. Fortè ex hoc quoque impenso
studio libertatis et Reipublicae, praeter alias causas, in MOLESWORTHIO
enatum est insigne illud Danici nominis odium.

p.1102
§. LXIII.
Né civilem quidem libertatem justè sibi arrogant
Respublicae.
Libertas autem, quam venditant Respublicae, procul
dubio civilis est seu politica, non naturalis, scilicet independentia,
non ab omni quidem imperio civili, sed ab imerio
et potestate alterius. Observes autem duo civilis liertatis
genera, quorum alterum civitatem respicit, alterum
cives, probè à se invicem discernenda esse et distinguenda.
Libertas civitatis universam quidem Rempublicam,
non singulos cives Reipublicae eximit à potestate alterius.
Sed de libertate civium sermo nobis nunc est, non
civitatis. Civium autem respectu habito, non video qua
specie justum libertatis titulum sibi solis vindicare possint
e dicti Republicani.)
Dicis in statu populari cives participare de regimine
civili, et hoc quidem sensu verè gloriari de usura libertatis
(*) Libertatem tribuunt civibus Rerumpublicarum singulari quasi
jure propriam. Unde fit, ut gentes, quae in libertate esse dicuntur,
iis saepe opponantur, quae sub Regibus vivunt GROTIUS
de Jure B. et P. Lib. I. Cap. IlI .s. XII. Attamen neque
Respublicae solae, sed Regna quoque limitata libertatem ostentanpt.
Immò tantum abest, ut titulum libertatis non nisi Respublicae
usurpent, ut in quovis potius imperio civili quicquid
homines deprehendunt, quod animo suo obsequatur, id libertatem
dicant. Chacun a appellè libertè le gouvernement,
qui etoit conforme a se coutumes ou a ses inclinations.
MONTESQUIEU Lib. XI. Cap. II, Notari meretur diversus hic
usus. Prouti enim variae sunt civitates, quibus libertatem
tribuunt, diversa etiam antè oculos obversatur notio
libertatis.

p.1103
Libertatis enim unum genus est, mutatis vicibus parere et
imperari. Sicuti populari more philosophatur ARISTOTELES
Polit. VI. 2. Haec certe est communio regiminis,
qua adeo sibi placent popularis imperii homines, ceu principales
partes Reipublicae, qui à Regali fastigio parum absunt.
Cives in Monarchia sublatam libertatem plorantes hoc
tantùm stomachantur, quod mon adhibeantur ad Reipublicae gubernacula:
HOBBES. de Cive Cap. X. §. VIII.
Sed vel hac in re specie et offuciis libertatis sse circumveniri
patiuntur. Quandoquidem enim non singulorum
sed plurium sententiae eam efficiunt voluntatem, qua regitur
popularis civitas, singuli sanè cives hujus civitatis,
quemadmodùm reliquarum, pendent à potestate aliorum.
Quid interest, quaeso, utrum Princeps an Concives voluntati
tuae refragenturè Singuli enim cives si se solos liberos ese
oscunt, nomine libertatis non libertatem sed dominium poscunt,
ta recté HoEBESIUS I, C. ()
§. LXIV.
Neque in aequalitatem jurium civilium incumbunt
semper.
Urges porro, quantuscunque alias sit dissensus, propter
nativum tamen amorem nostrum, quo ducimur omnes, ea
(*) Non diffitetur DNS. MONTESQUIEU, Respublicas gaudere
non nisi fuco et specie libertatis, easque natura sua non
esse liberas. MO-La Democratie et r Aristocratie ne sont point
des Etats libres par leur nature. La liberte politique ne se trouve
que dans les gouvernemens moderès. Liv. XI. Chap. III et IV.
Libertas et speciosa nomina praetexuntur; nec quisquam alienum servitium
et dominationem sibi concupivit, ut non eadem ista vocabula
usurparet: Ait PETILIUS CEREALIS apud CORNEL. TACIT.
Histor, Lib. IV, Cap. 73.

p.1104
de re saltem convenire secum multitudinem popularem,
ut propriam primario quaerentes utilitatem propendeant
in aequalitatem jurium civilium et libertatem ab oneribus
in populum inclinatis Haeccine, ais, vera est libertas?
immo carentia servitutis, suae aliquem obligat ad faciendum id
quod alii velint in suom utilitatem, ea est notio, quam libertati
asserere laborat THOMASIUS de hominibus propriis
et liberis Germanor. §. XL. seq. Et Tribuni plebis apud
Livium in frequentissimis de creando Consule plebejo
discordiis, se pugnare dicentes pro aequa libertate, hanc inter
Patres et Plebem aequalitatem jurium ante oculos statuisse
videntur.
Sed vel hoc respectu credunt saepissimè se libertate
frui, qua egent revera et laborant. Quàm saepissimè enim
ita catit. ut desiderium privati commodi in statu populari
aliquem ex civium numero abducat non tàm ad studium
aequalitatis aut publicae utilitatis, quàm ad quaerendum
singularia prae coeteris jura et lemolumenta. Rarò videbis
populum, verum civilis libertatis usum, quae Reipublicae
salutaris sit et accommodata, vel cognoscere vel effectum
dare. Haec enim natura est multitudinis, (ait LIVIUS Lib.
XXIV. Cap. 25.) aut servit humiliter, aut superbè dominatur,
libertatem, quae media est, nec spernere modicè, nec habere
sciunt.)
HI s. LXV.
O Singulari sensu voce libertatis utitur DNs. MONTESQUIEU,
qui Cib. XI. et XII. multa commentatur de legibus libertati
politicae velificantibus, cam nimirum considerans vel respectu
formae imperii vel habita ratione civium; prius libertatis
genus ponit in moderatione imperii, posterius in securitate,
vel in opinione saltem securitatis, in causis praecipuè crimi-
nalibus. Sed cum animus sit, de utroque hoc argumento
postmodum plura edisserere, plura nunc non addo.

p.1105
§. LXV.
Libertas civilis conveniens est rationi status tàm
monarchici quàm popularis.
Non quidem diffiteor obligationem civilem, consequenter
etiam libertatem, quae obligationi è transverso opposita
est, pro diverso imperii statu diversos habere gradus,
aeamque laxiorem esse in aliquibus imperiis, in aliis iterum
restrictiorem, quemadmodum nec ejusdem ubivis sortis
sunt vel liberi, vel servi, vel uxores. Scilicet, prouti adstrictior
est libertas agendi Imperantis; ita suhditorum eminentiora
sunt jura et status liberior: Verba sunt DNI. BÖHMERI
Juris publ. univers. Partis spec. Lib. III. Cap. I. §. 8 et 9.
Fateor porro id secum ferre rationem status Democratici,
(De Aristocratia idem asserere non ausim) ut libertati consulatur
abundè, et jura singulorum civium sint patentissima,
quantum fieri potest maximè. Postulo autem haec
ipsa jura libertatis, quà publicè salutaria et fini civitatis
congrua, nec unicè nec necessariò fluere ex forma imperii
democratici; postulo libertatem, Rebuspublicis neque
solis competere neque semper. Hanc sanè in statu populari
infringi persaepe et labefactari, testantur frequentia seditionum
et tyrannidis exempla. Postulo denique eandem
hanc vigere rationem status in imperio monarchico, immò
insigne hoc libertatis praesidium ibi et firmius stabiliri
et stabiliùs conservari.
Fallitur egregio quisquis sub Principe credit
Servitium. Nunquam libertas gratior exstat
Quàm sub Rege pio.
Sed sic solet fieri, Umbram sectantur Rebuspublicis addicti,
libertatem fingunt ac somniant, quemadmodum bella
et rapinas fictus ille DON QUIXOTTE, ubi revera nulla

p.1106
est, plaudentes sibi propter usum et possessionem rei vel
incognitae, vel incompertae et commentitiae, quam animo
possident, non corpore. Nescio an hoc sensu ARISTOTELES
libertatem describit upoqesin ths dhmokratikhs politeias:
Polit. Lib. VI. cap. 2. quasi dicat, hanc poni quidem in
republica populari, sed ipso facto desiderari. Luccae, quocunque
oculi inciderint, portis, januis et muris libertatis insigne
et nomen magnis characteribus inscriptum vides et insculptum,
Luccensis tamen nemo majore libertate fruitur quam
Constaniinopolitanus.)
§. LXVI.
Unde insignis ille libertatis favor?
Videant porro serviles isti libertatis cultores, nè veram
aestimationem plus nimio augeant, eique pretium imponant,
quod dicunt affectionis. Multi enim sunt, qui
ad scopulum hunc appellunt. Prima origo nimiae hujus
aestimationis arcessenda est, credo, à Graecarum et Romanarum
rerum scriptoribus, utpote qui velificantes vel eloquentiae
vel populari studio, multa de libertate gloriosa
praedicare solent, ornatè magis quàm verè. Horum autem
auctorum disciplina est, qua imbutisa teneris ad Rempublicam
deinceps accedimus. Insigne hoc libertatis pretium
multùm adauxit vel ad nostram saltem aetatem deduxit
doctrina antiquorum JCtorum Latii, quorum maxima
pars Stoam sequebatur. Hi enim docentes, homines
natura liberos, omnes esse pares, omnes ad regnandum
(*) Jure igitur in Republicanos retorqueri potest, quod Monarchico
imperio imputat MOLESWORTHIUS: MO-Leur raison est
si vicieuse, qu'ils ne sont pas capables de bicn juger. Iis y
sont tellement endures, qu'ils ayent non seulement tout à
fait perdu le gout de la libertè, inais méme qu'ils en soient
venus à aimer la servitude.

p.1107
natos, de quibus TIGELLINUS apud TACITUM Lib. XVI
Annal. Cap. 22, Ut imperium evertant, libertatem praeferunt:
si perverterint, libertatem ipsam aggrediuntur; Hi, inquam,
principatui et omni quidem imperio tim infensi erant,
quàm propensi in libertatem. Hinc insignis ille in Jure
Civili fvo. libertatis. Migravit favor iste à foro in ecclesiam,
accedentibus tamen singularibus rationibus, cur clerus
etiam in libertatem multùm inclinaverit. Videmus
igitur Leges, tam ecclesiasticas quàm civiles, libertati admodum
velificari. (*)
(*) ICti nimium quantum faverunt libertati, non dicam omnes,
sed Romani olim, et in specie quidem Philosophiae ZENONIANAE
addicti, vi systematis sui, licet revera falsi, vel quoad
principia, vel illegitimas ex veris principiis conclusiones.
Qua de re consuli meretur EDPMUNDUS MERILLIUS Observationum
Lib. I. cap. XV. et doctissimi DNI. EVERARDI
OTTONIS Oratio de Stoica JCtorum Philosophia, annexa
Parti I. Dissertation. Juris Publ. et Privat. Sed ab his posteà
ad cultores Juris Romani, prementes, quod plerumque fieri
solet trita aliorum vestigia, propagata transiit haeresis haec.
Veram igitur originem studii, quò in libertatem plerique duci
sosent JCti, quique JCtorum sequuntur sectam, vel ignoravit
MOLESWORTHIUS vel dissimulavit, laudata praefatione
inquiens: MO-On a remarquè presque par tout, que les Jurisconsultes,
qui sont beaucoup redevables aux Etrangers de leurs education,
et qui ont passe par toute sorte de conversation, sont heaucoup
pour la libertè, parcequ'ils scavent Pusage ancien, et le juste droit,
que les peuples ont à leurs privileges. Ut nihil nunc dicam de
perigrenationibus JCtorum et educatione apud exteros, quae
eos aeque abducere possint, uti opinor, in studium imperii
Monarchici ac popularis: Exacta certè notitia juris populi
tantùm abest, ut isti libertati faveat, quam ante oculbs habuit
MOLESWORTHIUS, ut eam potius adstringendam et
iustis limitibus circumscribendam svadeat.

p.1108
§. LXVII.
Non omnis indiscriminatim libertas salutaris
est et laudanda.
Absit longissimè, ut omnis indiscriminatim libertatis usura
laudem mereatur et plausum. Quantacunque sit praerogativa
facultatis, qua gaudemus homines ratione praediti,
gropria oi ex pluribus rebus possibilibus illam eligendi, quae nois
quòàm maximè placeat, quam libertatem dicunt sensu metaphysico:
Hanc sanè adstringi opus est auctoritate legum
et imperii, certoque modo et limitibus coerceri, ne laxata
legumque vinculis soluta in licentiam abeat, rem omnium
perniciosissimam. Vera libertas vaga nequicquam
est et effrenis facultas vivendi, ut velis, sed potestas legibus
temperata. Legum vinculum, tantum abest, ut minuat
libertatem, ut verae potius libertatis robur sit atque
nervus: Ideò enim legum servi sumus, ut liberi esse possimus:
Verba sunt CICERONIS Pro CLUENTIO. Nescio an hoc
ipsum significare voluerit DNs. MONTESQUIEU, saltem
hanc in rem appositè quadrant verba Libri XI. Cap. lII.
Dans une societé, ou il y. a des Loix, la liberté ne peut consister
qu'ò pouvoir faire ce que Pon doit vouloir et à n'ctre point contraint
de faire ce que Pon ne doit pas vouloir. In statu naturali
libertas habita est genitrix laesionum, invasionum, injuriarum.
Unde effectum id est, ut statum civilem, priore
relicto, inierint quondam, libertatem securitati devoventes.
Tantùm autem abest, ut in civitate de natura sua deflexerit
libertas, ut experientia potius testimonio sit, quò major
libertas civium, quoque liberius vagetur arbitrium
plebis, eòb magis dissidiis et dissensionibus patere civitarem.
Quò propius nimirum forma imperii accedit ad indolem
primaevi status, eb magis ad illius naevos et
incommoda.

p.1109
Quamcunque oculis subjicias notionem, omnis promiscuè
libertas Reipublicae nequicquam salutaris est. Sive respicias
formam status popularis, sive potestatem vivendi
pro arbitrio, sive paucitatem legum, sive immunitatem
ab oneribus, sive laxitatem, sive aequalitatem jurium civilium,
libertas quocunque sensu. accepta, in quibusvis civitatibus,
ut saluti publicae inserviat, limitanda est et
circumscribenda. Neque credas, limites libertati publicae
salutis gratia praescriptos. servitutem efficere, sed libertatem
potius verè sic dictam et rei civili proficuam. Non
enim existimandum est, docente ARISTOTRLE Polit. V.
Cap. IX., servitutem sed solutem esse vivere ssecundum
Rempublicam.
Quaeris, quousque coarctanda sit libertas? Bonum
publicum, suprema illa lex universae civitatis, norma erit
et cynosura, libertatem civilem intra justos cogens limites.
Licentia omnino est et nimius libertatis usus, quando arbitrio
civium relinquuntur, quae boni publici causa determinari
debent et praescriptis cancellis regi. Injusta ex adverso
est oppressio, quae in civitate quacunque libertatem
et jura civium comprimit et adstringit, ubi nullam obligationem
postulat salus publica. Malum est, habere Principem,
sub quo nihil ulli liceat, pejus tamen eum, sub quo omnia
omnibus: Verba sunt: DIONIS in NERVA Iib. 68. Sibi
igitur habeant Republicani ostentationem libertatis vel effictae
et commentitiae, vel bono publico contrariae, nulloque
jure probandaeaeae.
j s. LXVIII.
Ambiguus est usus vocis Tyranni.
Quod Monarchicis potissimè imperiis occlamare solent,
decantatum illud est: Quid si Tyrannus, hostili ductus

p.1110
animo, Reipublicae fortè contingat? Quod de Despotismo
observatum est supra, vocem esse admodùm aequivocam
et arbitrariam, eumque praecipuè in finem usurpatam,
ut odiosum quid significet, idem dictum sit de
tyranno. Appellatio tyranni, origine Regem significans,
abiit deinceps (quod frequenter contingere solet) in pravum
significatum. Tyrannus, ait SENE CA Lib. I. de Clementia,
distat à Rege factis non nomine, quod olim Regum erat.
Scilicet Tyrannus audit vel titulo vel exercitio talis. Nunc
injustum invasorem imperii, nunc insidiantem formae regiminis
usu et legibus receptae, nunc crudelem per vim
et opulentam manum saeviter dominantem, nunc privatis
praecipuè commodis obsequentem, nunc hostem reipulicae,
nunc malum in genere Imperantem, sua saltem
opinione talem, hoc nomine appellare solent. Quemeunque
enim Imperantem molestum, invisum sibi et commodis
suis officientem significare volunt, hunc Tyrannum
dicunt. Hinc vagus ille et indeterminatus sensus hujus
vocis; quem opus est in re praesente determinari, certisque
limitibus definirl. Declamationibus quidem oratorum
et tragicis spectaculis, quibus Tyranni foecundam
praebere solent materiam, obscura etiam appellatio usui
esse potest, modò affectum cieat et terriculamentum, parum
interest, sive vanum sive justum, non Philosophis et
ICtis, quos in re tam gravi praecipuè de veritate solicitos
esse oportet. Quod in foro civili jure meritóque postulant,
delictum puta, cujus accusatio intenditur civi, certum
fore et determinatum; (injuria enim est, delicta assumi
vaga, incerta, dubia) Hoc ipsum ad Imperantes
in accusatione tyrannidis multò magis applicandum. Sciri
nimirum aecuratè debet, quid sit tyrannis et quale delictum?
Sed ambiguitas vocis tyranni non potest non effieere
ambiguitatem et incertitudinem delicti hac voce significati.

p.1111
Hac enim voce ludunt sepissimè, odium in alios
concitandi gratia, haud ignari quantum efficiat fucus hic
penes vulgum.
§. LXIX.
Despotismus juxta DNM. MONTESQUIEU
est imperium tyrannicum.
Quem verè sensum huic voci tribuat Dns. MONTESQUIEU,
non dicam pro certo; varius enim illi est et
ambiguus. Lib. XIV. Cap. XIII. nota 1, tyrannidem definit:
Consilium evertendi receptam imperii formam, democraticam
in specie. Lib. XIX. Cap. III. asserit, tyrannidem
vel realem esse, quae: consistit in violentia imperii,
vel imaginariam ex institutis enatam, quibus offenditur
modus cogitandi, genti alicui familiaris. Quoniam autem
Vir Clarissimus docet, Despotas sine omni rationis et
legis norma, va tantum et metu subjectos in servitutem
abripere,) omnia ad privata commoda referre, susque
deque habita ratione salutis publicae, ita civitate uti, ut
utendo fruendo absumant, C*) nihil penitus cognoscere et
ad nullam rem attendere, sed una eidemque rigida semper
voluntate imperare; (**) Hoc quidem minimé latet,
(*) MO-Liv. II. Chap, I. Dans le gouvernement Despotique un
seul sans loi et sans regle entraine tout par sa volontè et ses
Caprices.
(**) MO-Quand les sauvages de la Louisiane veulent avoir du fruit
ils coupent P arbre au pied, et ceuillent le fruit. Voila le
gouvernement despotique. Brevis haec sed gravis est imago
mli pastoris gregem deglubentis non tondentis, quam singulari
capitulo C ap. XIII Liv. V. delineari voluit DNS.
MONTESQVIEU.
(***) MO-Le Despote ne connoit rien et ne peur avoir d'attention
ur rien, il lui faut une allure generale, il gouverne par une
volontè rigide, qui est par tout la méme, tout s applanit sous
. ses pieds. iv. Vi. Chap. I.

p.1112
Despotismum illi esse speciem tyrannidis, quam realem
nuncupat, et Despotas Tyrannis aunumerandos.
§. LXX.
Tyrannis rectissimè dicitur hostilitas in
Rempublicam.
Ut de genuino constet vocis tyranni significatu, investigari
prius oportet, quae vitia sint, Tyrannum verè
efficientia?
Imperantes quidem, haud secus ac reliquum hominum
genus, vitiis moralibus laborant seaepe: Vitia enim
erunt donec homines: Sed neque vitia eorum in universum
omnia imperium afficiunt et statui civili nocent. Probè igitur
vitia Imperantium quàa Imperantium à reliquis vitiis moralibus
distingui oportet. Ad haec quod attinet, quumodò sterilitatem,
aut nimios imbres et coetero naturae mola; ita luxum vel avaritiam
dominantium tolerate, inquit TacrrusHist. lib. IV cap. 74.
Nihil obstat, quo minus Princeps ambitioni, voluptati, opibusque
vel corradendis vel profundendis deditus, nihilominus
sit bonus Princeps. Princeps rei civilis ignarus,
incurius, negligens, per se non officit saluti publicae, quandoquidem
ignari etiam et negligentes aliorum uti possint
ministerio, qui pares sint Reipublicae administrandae. Neque
eorum definitio, qui voce Tyranni Imperantem significant
privatis praecipuè servientem utilitatibus, mea quidem
sententia exhaurit omnem pravitatem hujus appellationis.
Quotusquisque enim ille est, qui propria commodla
alienis postponat2 (*) Immò pone Principem male
(*) Deus est non homo, qui primariò aliorum utilitatem quaerit.
Omnes nostrum interesse quaerimus, publicam utilitatem
praetendimus. Quii aliter de se arbitratur, hypocrita est,
nui de aliis, naturam humani generis ignorat. Verba sunt
THOMASII de Hominibus propriis et liberis German. §. XXXVII.

p.1113
propriòque arbitrio gerentem publica negotia, inconsultum,
improbis hominibus faventem, bonos aspernantem,
publicaeque saluti saepe contranitentem; attamen nè hi
quidem defectus praecisè sufficiunt insigni illi vitio, quod
communiter spectant in tyrannidem debacchantes Hi
enim ante oculos ponunt crimen adeò immane, dirum et
exitiosum, ut imperium efficiat omnium deterrimum, crimen
puta, quod omne tollat vinculum et evertat finem
civitatis. Definitione igitur et ad vulgarem sensum accommodata
et naturae rei atque principiis Juris publici convenientissima,
tyrannum censeo rectissimè nuncupari, qui
hostili ferotur in Rempublicam animo.
5. LXXI.
Tyrannus cadit tam in Rempublicam
quàm Monarchiam.
Nescio quo jure imperio monarchico tyrannidem tribuant
veluti proprium et peculiare vitium. Quandoquidem
enim omnes Imperantes homines sunt et humanis vitiis
aequaliter obnoxii, nullam video rationem sufficientem,
cur non polyarchica imperia aeque ac monarchicum tyrannide
laborare possit. Si tyrannum dicis hominem hostili
manifestò animo Reipublicae ductum, quid obstat, quaeso,
quò minus praeter Principem alii quoque hostilitate ferantur
et animo laedendi Rempublicam?
Commode hanc rem exprimit D. DE LA MOTHE FENELON
dans Essai sur le gouvernement Civil Chap. XII.
adeo ut illius verbis uti me non pigeat: MO-Les Ephores de
Sparte, les Decemvirs à Rome, les Suffetes de Carthage
n'etoient pas moins cruels et barbares quel NERON et CALIGULA.
La Democratie d'Athenes après le tems de

p.1114
MO-LYSANDRE, quand les trente Tyrans, qu'il établit, assopcierent
à leur conseil trois mille autres, est une tyrannie
qui révolte Thumanitè, et un massacre perpetuel de meilpleurs
Citoyens. Le traitement que la méme République
fit à MILITIADE, à ARISTIDE, à THEMISTOCLE, à PERICLES
leurs meilleurs Generaux, et les plus fideles: Ci-
toyens, marque combien le peuple) furieux et aveugle
peut étre tyrannique.
Les Factions, les Cabales, Brigues, et Les Elections
rendent souvent et presque toujours le gouvernement du
Peuple aussi injuste, aussi violent, aussi despotique que
celui des Monarques les plus arbitraires. Il faut absolu-
ment méconnòitre 'humanité, et ignorer P'Histoire pour
ne pas savoir, que les Societeae entieres sont sujettes aux
mémes caprices, aux mémes bevues, aux mémes passi-
ons que les hommes particuliers.
Si rectè igitur judico, varia secum discrepant imperia
non tùm tyrannide quàm personis et modo tyrannidis.
Quorum unus tantùm et unicus existere potest in monarchia
absoluta, eorum pluribus, qui vel pariter unaque
vel alii post alios tyrannidem exercent, reliquae saepe civitates
scatent. Tot nimirum tyranni, quot homines
seditiosi, quot turbulenti animi, dominationis avidi et
privati commodi studiosi. 1ta Romani, Patribus post mortem
RoMuLI dominatum usurpantibus, multiplicatam servitutem
querebantur, centum pro uno dominos factos. LiVIUSs
Lib. I. Cap. XVII.
Credebant deinceps Romani una cum caede TARQUINII
excussum servitutis jugum. Sed eos revera fefellit
opinio haec. Si enim ab appellatione numero ac diuturnitate
dignitatis discesseris, nihil omninò sub Consulibus
de Regio imperio deminutum. Idcirco consulatum: Regiae

p.1115
Majiestatis imperiun convenienter appellat LIVIUS
Lib. IV. Cap. II.
ARISTOTELES, de Tyrannis verba faciens, nequaquam
ignarus fuit tyrannidis popularis. Tyrannidem
enim in varia genera distinguens, aliam esse affirmat statui
multitudinis, aliam dominationi paucorum convenientem.
Immo Tyrannorum, ait, maximam partem exstitisse ex assentatoribus
populi, qui criminando nobiles fidem consecuti sunt upud
multitudinem. Politicor. Lib. V. cap. X. Haec autem illa
est dnuouoniu, id est popularitas, qua multitudini clanculum
obrepere solent in statu populari, quam PLUTARCHUS
in vita Dionis verè vocat GR-noshma epimanes, turannidos ouk
elatton, vesanum morbum tyrannide non minorem.
Evolve, quaeso, monumenta rerum gestarum, Athenis
olim et Romae, videbis autem frequentissima tyrannidis
exempla in Patribus, Consulibus, Decemviris, Tribunis
plebis, Daemagogis; Frustra quaeris in Macedoniae regno
tot exempla tyrannidis, quot historia Atheniensium subministret:
P. Baelius Dict. Histor. Crit. Tit. Pericles, nota q.
Experientia verè omnis aevi edoctum est, liberas, quas ita
dicunt, Respublicas tyrannico saepe, crudeli et nefario imperio,
non minus ac Monarchias, obnoxias fuisse.
§. LXXII.
Non omnis nullo discrimine crudelitas malum est
civile omnium maximum.
Crudelitatem praecipuè à Tyranno metuunt. Certéè
crudelitas vitium est perniciosum, infestum humano generi,
et ab ab officio Principis, qui civibus suis tutor datus
est et defensor, alienissimum. Sed varii dantur crudelitatis
gradus, pro variorgm discrimine mediorum, quibus

p.1116
utuntur homines vindictam et odium satiaturi, quorum
alia aliis duriora sunt et graviora. Immò non impossibilis
est insignis aliquis crudelitatis gradus, quae tantam
struit malorum molem, ut ad eam nihil addi pusse
videatur acerbitatis. Attamen non dicam de crudelitate
in genere, eam Principale esse vitium omnium exitiosissimum.
Dantur laesiones crudelitate capitaliores, quae sensim
pedetentim labefactant, universam Rempublicam lentae
veluti tabis senio enervantes denique et opprimentes.
Extimescendum autem est de laesionibus non tam subitaneis
apertis et violentis, quam insidiosis, improvisis et continuis.
Observandum quoque rarò vocem hanc complecti
universum ambitum crudelitatis. Maxima saepe et nocentissima
omnium crudelitas est, quam fortitudinis titulo insignitam
virtutem dicunt, immo coeteris omnibus virtutibus,
in favorem fortè ALEXANDRI sui, anteponit ARISTOTELES.
Illine, obsecro, latrones gentium, titulum
tyranni et hostis Reipublicae merentur, qui caedem quaerunt
et populationes, susque deque habita vel justa causa
belli vel salute populi, qui soli genti suae ideb imperare detrectant,
quia bene imperare ignorant, qui universum populum,
quasi unam haberet cervicem, pervicacia sua perditum
eunt, saltem in casum dant; qui supercilio et spiritu
tumentes, triumphos, titulos et inanes plausus sanguine
et fortunis civium redimere non verentur
§. LXXII.
Neque ab imperio tantùm absoluté Monarchico
metuenda est crudelitas.
Pone autem, quemcunque placeat, maximum vel
minimum crudelitatis gradum. Injuria sanè notam hujus
criminis, adeò turpis et nefandi, Regibus solis adscribis.

p.1117
Ignarus ille sit seditionum, intestinarum discordiarum,
odii et saevitiae in praeclaros homines optiméque de Republica
meritos, quorum exemplis, sub statu imprimis populari,
abundant monumenta rerum gestarum, qui affirmare
ausit, crudelitatem Regibus gyrannis propriam esse
et singularem.
Crudelitatis aliqua causa erit et origo. Crudelitas
enim, enata ex studio retorquendi et compensandi offensiones,
mala ponit illata, vel imminentia saltem. Considerans
autem, ex aemulatione, ex privati commodi studio, et
multifariis repugnantiis, quae praecipua ratione in Rempublicam
quadrant vel Monarchiam limitatam, promanare
mala, primum frequentissimè fontem crudelitatis et scaturiginem;
facile colligit, crudelitatem non minus convenire
polyarchiae quàm monarchiae absolutae.
Ne credas Regibus tantùm patere facultatem laedendi.
In laesionibus et delictis caput rei est voluntas et malitia
animi. Variae autem sunt et innumerae in quavis
civitate viae et modi, quibus insidias machinans
ac perniciem, in Rempublicam gr.ssari gosht malignum
hominum genus. Et non fermè desunt irarum
indulgentes iministri, qui avidos et intemperantes plebejorum
animos ad ssanguinem et caedes irritent, ait LIVIUS Lib.
XXIV. Exemplo sint oratores tantum non omnia efficere
soliti penes multitudinem, quae affectu magis et impetu
ducitur, quam ratione, quorum in Rebuspublicis tantum.
saepe valuit oratio, quantum in bello potest ferrum, inquit.
PHALEREUS apud LAERTIUM.

p.1118
§. LXXIV.
Crudelitas populi atrocior est crudelitate Regis.
Si crudelitas Principis res est exitiosa, certè crudelitas
populi omnium est exitiosissima. Tanto magis enim metuenda
est atrocitas, quo plures sunt, à quibus proficiscitur,
quoque difficilius plebs vinci se patitur vel ratione vel vi.
MO-Chacun scait par experience (verba sunt du Chevalier
TEMPLE dans Oecuvres diverses) que la confusion et les
tumultes populaires ont souvent des suites plus funestes
dans un Etat, que la tyrannie la plus outrée. Il est en
effet plus facile d' adoucir et calmer la fureur d' un hom-
me seul, ou de lui resister, que d appaiser les souleve-
mens d' une populace irritée, ou de lui faire téte. Lafu-
reur d'un Tyran ressemble à un feu, qui consume peu-
à peu tout ce qui en est proche, et qui devore maison
après maison: au lieu que la fureur du peuple est com-
me la mer, qui venant à rompre ses digues, se déborde
dans tout le pays avec tant de rapidité, et de violence,
qu' on n' a pas le temps ni de fuis, ni de se precautioner,
jusqu' à ce que peu- à- peu elle se retire, ou qu' un vent.
vienne la-dessus, qui fasse remonter ses eaux.
Vix erit, ut crudelitas Regis ruat ad interitum universae
Reipublicae. Mea saltem opinione vera est assertio
ROBETI FILMER, cui se opposuit pertinax ille Rerumpublicarum
defensor, ALGERNON SIDNEY, dicentis: MO-Les
, cruautez d' un Tiran ne s' etendent ordinairement que sur
proquelques particuliers, qui 'ont offensem, et non pas sur
, tout le Roiaume. On a dit avec beaucoup de veritèé,
en parlant du Roi JACQUES I, que quelque vicieux
nqui puisse ètre un Rou, i, il ne laisse pas de favoriser la justice
en general, et de maintenir quelque ordre dans ssEtat.

p.1119
MO-Nous lisons méme dans les Histoires, que le cruel Domi-
tien, Denis le Tiran, et plusieurs autres souverains de ce
pncaractére, ont fait observer la justice avec beaucoup d'
9exactitude, excepté dans de certains cas particuliers, où
, le Souverain se laissoit emporter à sa passion. Si firmo
enim talo stet, quod. regerit SIDNAEUS MO-Discours sur
le Gouvernement Chap. II. Sect. XXVII, Un Prince qui
se propose pour but son interest particulier, distinct de celui de
ses Sujets devient ennemi. du public; Verum quoque
erit, datis id genus hominibus, qui rationem praecipuè habeant
privatarum utilitatum in statu democratico vel aristocratico,
eos itidem hostili animo Reipublicae duci: Immo
omnia ferè in tyrannidem trahi possunt et hujusmodi
quidem, quae praecipua ratione cadat in Rempublicam strictè
sic dictam. Quod porro addit SIDNAEUS: Metum
odii, quod sibi quaesivit tyrannus, causam esse crudelitatis, adducens
in rem suam Lucani illud: Cuncta ferit, dum cuncta
timet, minus appositè videtur allegari, ponit enim odium
tyranni tyrannide antiquius, o: effectum sua causà priorem.
Imò verò aliqua dantur exempla Principum tyranmnorum
furore suo longè lateque in Rempublicam grassantium,
sed rariora, Ut nihil nunc dicam de singularibus
àin his quoque exemplis circumstantiarum momentis, ne
iinjustum praestare videar tyrannidis patrocinium, atrox
certè et immanis seaevitia moratis gentibus nostri aevi, et
illis quidem praecipuè, quotquot abhorrent à tyrannide
conscientiae, vix congruens est, vel ad breve saltem exigummque
tempus duratura. Crudelitas Regis, fulminis in
morem, violenta non diuturna saepissimé plus terret quàm
mocet. Si verum enim sit, quod ait CICERO Lib. II. Officior.
Mulla vis imperii tanta, quae prementa metu: possit esse
diuturna: Hujusmodi sanè violentia, quae in irami omnes
concitat et odium tyranni; minimè ojnium diuturna erit.

p.1120
Sapienter igitur THALES, quid rarum vidisset, interrogatus,
Senem, respondit, tyrannum, narrante DIOGENE LAERTIO.
His rationibus ductus asserere non ausim, crudelitatem
Regis omnium maximam esse et perniciosissimam.
§. LXXV.
Nulla est ratio sufficiens sperandi Regem
tyrannum.
Quandoquidem ea nequaquam sit ratio imperii momarchici,
ut vi singularis naturae tyrannidi cansam praebeat;
Nulla quoque causa praesto est sperandi Tyrannos sub
hoc imperio potius ac coeteris Quod generale principium
praesumtionis posui supra, ubi sermo erat de malo Principe
in genere; (§. XXVII) Hoc ipsum applicari vellem
ad praesens argumentum de Tyranno in specie. Circumspice,
quaeso, et evolve quotquot exploratas habent JCti
praesumtionum regulas: v. gr. Quilibet praesumitur bonus,
donec probetur malus: Praesumtio illa judicatur potentior quae
henignior, praesumtio exclusiva delicti fortior est inclusiva, praesumtio
negativa fortior offirmativa, et. Nullam autem deprehendes,
cujus vi praesumere liceat malum Principem, mimime
omnium Tyrannum. Non quidem prorsus impossibile,
exstiturum tyrannum, sed improbabile omnino. Quis
nuaerit perniciem subditorum nisi furiosus? ait Gundlingius
e Jure Nat. et Gent. Cap. 38. Varia ex adverso sunt ad
favorabilem de Principe, in specie haereditario, opinionem
nos deducentia. A Regibus natis, non factis, qui, à cunis
usque imperio gerendo destinati, ad imperandum formantur
et educantur, qui satis amplis doctoribus instructi sunt
Majoribus suis, quosque posteritati suae bene consulere creditur;
bona omnia probabili ratione exspectari possunt,
nostra praecipuè aetate, qua gentes saltem moratiore. duc

p.1121
solent spiritu humanitatis, repudiatis feris illis principiis,
majores nostros ob. barbariem istius aevi ad crudelitatem
et hostilitatem adducentibus. Certè non tam obscura est
et recondita dependentia privatarum utilitatum Principis
à salute publica, ut probabile sit, eum hanc ignoraturum.
Minimè omnium illum latere poterit ingens discrimen, in
quo versetur tyrannus. Ita ut vel idcirco Tyrannus non
sit sperandus, quia nemo praesumitur velle jactare rem suam.
§. LXXVI.
Propter incommodum tyrannidis, imperium
H monarchicum censeri non debet omnium
teterrimum.
Posito denique, tyrannidem malum esse in Regnis
potissimè metuendum: Attamen exinde legitima nequaquam
conclusio efficitur, quòd monarchici imperii genus
coeteris deterius sit et posteriore loco habendum.
LTryrannis si unicum sit aut praecipuum saltem, quod
Monarchiis objicere valent, incommodum; Certè vel
hoc respectu huic imperio primas concedere debent, nisi
credant fortè, tyrannidem tanti habendam, ut unus hic
et unicus cum frequentissimis reliquarum civitatum naevis
aequiparari possit. Sed ut exquisitum hac de re judicium
]
judicemus, examen instituere debemus omnium ex omni
parte momentorum verum et exactum, et examen hoc
instituens animum afferre debet ab omni partium studio
et praejudicio vacuum. Vide supra 5. XXXVI. Cogitandum
nimirum tyrannidem, quae in imperium cadit monarchicum,
neque periculosissimam esse, neque per naturam
hujus imperii probabilem, sed sepositis omnibus,
quae in hoc argumento quoad jus vel factum à vero aberrare
solent, crimen esse quantumcunque coeterà, quod raro

p.1122
existat et insolenter. Comparandum est incommodum
hoc cum omnibus coeterorum imperiorum incommodis,
et quantitas horum utrinque incommodorum vero pretio
constituto ritè aestimanda. Explorandum, an tyrannis
malum sit omnium, quae civitatem afficere possunt, reverà
maximum. Examinandum, num aliis quoque civitatibus
incommoda pateant vel majora vel frequentiora.
Videamus, nè malum hoc, quod feri solet, seorsim perlustremus;
sed considerare nos oportet, bona commixta
malis, et universum nexum commodorum incommodis
inhaerentium. Denique mala compensanda bonis, privataeque
injuriae et oppressiones, quae tyrannidem sequuntur,
cum maximis numeròque frequentissimis emolumentis
imperii monarchici.
Rationibus ad hunc modum confectis, quod ad maximam
partem, evenascet brutum fulmen tyrannidis, et
elucebit minus hoc malum respectu majorum, quibus
premuntur alii, et meliorum ratione habita, quorum interventu
pensatur malum, morali aestimatione reverà bonum
esse, et partem praestantissimi omnium imperii, haud
secus ac mala in systemate universi, censentur pars mundi
optimi.
§. LXXVII.
Sunt qui imperium mixtum multùm praaedicant caeterisque
imperiis anteponunt.
Postulant dissentientes, qui ab imperio monarchico
abhorrent, vel potior saltem dissentientium pars, ut tyrannidi
coeterisque incommodis hujus regiminis, quae
imaginantur formidinis pleni, obicem ponat moderatio
aliqua seu temperamentum.
Scilicet quem negant civitatibus, quae simplicibus reguntur
imperii formis, titulum beatae Reipublicae, hunc

p.1123
irregularibus, enatis ex mixto imperii genere, veluti
proprium et nativum meritò adscribendum opinantur.
Persuasum enim habent mixtum hoc imperium, exclusis
malis et incommodis, potioribus saltem, uno fasce complecti
quicquid boni singulis imperiis insit. Credunt heic
partes civilis imperii ita inter plures dispersas et divisas,
ut illi semper praesto sint, qui vim infringant tyrannorum
et frenis compescant tentamina quaecunque Reipublicae
perniciosa. etet
Neque ignorant imagini Platonicae suae Reipublicae
speciosos inducere colores Quod in mutua corporum
j Q2 in
C) Non me quidem latet vulgo distingui non mixtam tantùm
Rempublicam ab irregulari et vitiosa, sed nonnullis etiam
arridere distinctionem inter ipsum imperium et modum administrandi,
V. gr. PUEENDORFIO in Jure Nat. et Gent.
Lib. VII. cap. V. §. 13, et in Difsertat. de republica irregulari,
BOECLERO ad GROT. de Jure B. et P. Lib. I. Cap. IlI.
s. 17., HERTIO in Element. prudentiae Civilis P. I.
sect. VI. S. XIX. Sed Academicam hanc controversiam,
de verborum usu magis quàm re ipsa, nihil nunc moror,
existimans, parùm id interesse, quocunque nomine veniat
Respublica aliqua, utrum v. gr. forma Imperii Romano-Germanici,
Monarchica, an rectius mixta, an irregularis audire
debeat, (haec enim nominatio admodum torquere solet scriptores
Juris Publici) modò de juribus Imperantium et structura
Reipublicae ex Legibus publicis sufficienter constet. Neque
ignoratam habeo sententiam Doctissimorum Virorum: HOBBESII,
PUFENDORFII, BODINI, HUBERI, BOEHMERI,
FRITSCHII, qui formam Reipublicae mixtae vel contrarii quid
et notioni formae monarchicae repugnantis complecti existimant,
vel distinctionem imperiorum in simplicia et mixtum,
saltem inanem esse et supervacaneam, in hanc opinionem
rocul dubio ducti auctoritate Aristotelicae de Republica doinae.
Sed nisi omnia me fallant, controversia haec probè
considerata desinit in logomachiam.

p.1124
in se invicem actione et reactione efficit aequalis ex utraque
parte aequalium virium resistentia, quod gravitas,
corpora ad centrum suum ducens; Hoc ipsum, ajunt,
in Republica mixta efficit auctoritas diversarum personarum
sibi invicem renitentium. Quemadmodum exsurgere
credunt corpus humanum eximium et praestantissimae indolis
ex bene temperata variarum partium sanguinis mixtura
conflatum et dispositum: Ita ex variis imperiorum
formis ritè congesta prodibit Respublica omnium praestantissima;
Utpote quae optimarum quarumque rerumpublicarum
virtutes omnes ac proprietates in unum copulavit,
nè, si qua istarum supra modum augeretur, ad vitia congenita
deflecteret, sed dum cujusque vis mutuo omnium
nisu in contrarium retrahitur, nulla pars illarum vergat usquam
aut nimium propendeat, verum aequis ponderibus
librata et aequa lance suspensa quàm diutissimè respublica
duret, non secus ac fieri soleat in navibus, quas hinc inde par
vis ventorum impellat. Quae commentatio est HEINECCII
in POLYBIUM. Elem. J. N. et G. Lib. II. §. 118. Tam
bellè et lepidè fingitur fabula haec!
§. LXXVIII.
Illi autem benignè interpretantur omnia in
favorem imperii mixti.
Mihi semper visi sunt muqologein, qui vires ingenii experiuntur
in delineanda Republica mixta, quasi optima
omnium et perfectissima, et Civitatem fingere ut fabulam.
lllis igitur opus est (quod ita fieri amant, qui errores suos
alliare student) fundamenti loco, per hypothesin assumere,
quae probanda forent non ponenda.
Ponunt nimirum in formis simplicibus, quas ita appellant,
metuendum esse abusum summae potestatis, et

p.1125
periclitari salutem et securitatem publicam, quasi apertam
undique et patentem injuriis aliorum. In Regnis metuunt
Monarcham, quia proprio arbitrio, igitur crudeliter et
nefariè imperaturum; ln statu Aristocratico Magnates oppressuros
plebem; in Democratico à plebe, utpote incuria
et ignara boni publici, evertendam fore et deturbandam
Rempublicam. Huic periculo medicina paranda est
non simplex shcet in hoc quoque genere simplicissimum,
2
ni fallor, tutissimum et rectissimum) sed ex mixtis speciebus
composita. Credunt autem in Republica mixta periculis
his tutissimè obviam iri. Sperant ita fore, partibus
summae potestatis, vel earum saltem exercitio et admini-
stratione, inter plures distributis, ut alter alterius vim infringat,
et efficaciter prospiciat, nè quis sibi soli consulat, vel in
aliorum jura liberè grassetur. Credunt in Republica mixta
nunquam non dari boni amantes et Reipublicae studiosos,
qui impedimentum objiciant, quò minus reliqui summae
potestatis participes praescriptos egrediantur limites et
normam salutis publicae. Et si quid fortè in hac quoque
Republica aberretur, persvasum tamen habent, errorem!
hunc levem fore, exiguum, et aliorum renitentia ac moderamine
facile corrigendum.
§. LXXIX.
Non sequitur imperiuin mixtum coeteris in genere.
anteponendum propter singularem aliquando
usum
Certè non diffiteor, in casu nonnunquam singulari, mixturam
imperii fuisse medicaminis loco. Dato, v. gr. Eycanno
turbante et miscente omnia, verè vel opinione tali, ut
men
tum mali imminentis abstergeraeent, mixtum nonnunquam
imperium simplici, polyarchicum monarchico opposuerunt.

p.1126
Hinc autem concludens praestantiam imperii mixti in genere,
conclusionem sibi conciliat nimis largam et prolixam.
Ponas enim morbum civitatis alicujus ex forma imperii
verè enatum (verè inquam; nam in causis morborum civilium
saepe halucinantur homines, quemadmodùm in
quaerenda origine morbi corporis, qui artem medicam
profitentur) Ponas morbum gravem, diuturnum et firmissimis
defixum radicibus; Immò largior eo casu mutationem
aliquam, mixturam vel temperamentum imperi,
ut remedio utantur efficaci, nonnunquam esse è Republica.
Attamen neque mutatio haec vel justa vel praesentissima
semper est medela, neque monarchicum duntaxat imperium
morbis obnoxium est medicinaeque indigum. Omnes
omnino civitates, qualiscunque sit imperii modus,
sicuti humana omnia, naevis patent et depravationibus.
Si quis igitur formam imperii mixti, propter usum praestitum
in casu fortè singulari, omnium optimam venditat
et praestantissimam, nae in eodem ille errore versatur,
in quo Medicus medicamini, propter efficaciam et usum
in casu aliquando singulari, tribuens vim medendi universalem.
Scilicet in casu depravati imperii praestantissimum
erit medium, quod morbo levando è diametro oP
positum est. Igitur vim medicam nobis polliceri possumus
tam à simplici quàm mixto imperii genere Quemadmodum
mixtum imperium proficere censetur ad tollendam
depravationem monarchici, ita monarchicum non
minus ad emendanda vitia polyarchici vel mixti. Saepe
numero medicinam fecit Monarchia, labentem civitatem
accepit et ruinam suo robore fulsit. Cujus rei si alia omnia
deficerent exempla, mutatio imperii nostri ante seculum
ferè facta, luculentissimum est documentum.

p.1127
§. LXXX.
Favorabilis illa opinio de mixto imperio repugnat
principiis probabilium.
Neque diffiteor in civitatibus, quarum simplex est
imperii genus, multa frequenter deprehendi posse bono
et aequo contraria. Vitia enim imperantium id efficiunt,
ut omnes promiscuè imperii formae depravari possint.
Pervellem autem scire, quo jure Respublicae mixtae à communi
hac sorte eximendae sint, quandoquidem ultima ratio
horum vitiorum, ex ipsa natura hominibus communi
petita, generalis sit. Si sperari potest singulis imperii consortibus
id tantùm curae cordique fore, ut aliorum errationibus
obsistant et adversentur, certè nulla esset dubitandi
causa de praestantia imperii mixti. Sed quo jure,
quaeso, omnium simul majorem, quàm singulorum,
habemus fiduciam? Immò vi rationum, quas exhibui supra
Capite Illtio, postulo in polyarchico quocunque
imperio, et in mixto quidem praecipuè, propter diversa
hominum judicia, studia et nisus, ut coeteras taceam ex
natura hujus imperii consecutiones, saluti Reipublicae adversas
et inimicas, praegnantissimam praesto esse rationem
metuendi, ne singuli summae potestatis participes sibi invicem
reluctentur, Reipublicae autem in universum omnes.
Observamus autem apud dissentientes plus justo favorabilem
de plurium imperio opinionem, sive à coeco amore
libertatis civilis, sive aliunde profectam.) Quis enim
(*) Prima origo singularis studii in monarchiam mixtam, derivanda
est, nisi me fallit animus, ex nimia aestimatione libertatis.
Scilicet laborant Republicani ex desiderio imperandi
et de privatis utilitatibus multum sibi decedere autumant, nisi
regiminis civilis aliquantum fiant participes.

p.1128
est humani tam ignarus ingenii, ut non sciat, homines studio
rei captos, id ipsum, quod consultationi relinquendum,
facilè ferre pro praejudicato? Scilicet in re praesente ponuntur
ephori seu custodes imperii, quorum cura et providentia
temperari credunt et benè regi Rempublicam, boni,
Justi, et à norma salutis publicae deflecti nescii: Exspectantur
favorabilia omnia ab his Custodibus imperii; odiosa vicissim
à caeteris gmperantibus. Ab Imperantibus enim in genere
quod si benè sit sperandum, nullo opus est
temperamento.
igitur caput rei heic iterum pendet a doctrina probabilium.
Quamobrem consuli debent vera probabilitatis
principia. Quod si probabile autem dicendum, quicquid
respondeat humanae naturae, et moribus hominum,
ut plurimùm, congruere testetur omnis aevi exvperientia,
probabili certè ratione sperandum est, sub
imperio mixto singulos regimini admotos, data saltem
occasione, privatis invigilaturos commodis. Metuendum
nè Principes circumscriptam potestatem ampliare contendant,
nè Optimates singulares sibi quaerant praerogativas
cum detrimento juris popularis, ne plebs ad suum quoque
quaestum plus justo calleat, nè aequalitati nimium incumbens
Magistratus et bonos omnes infestet atque
persequatur.
Pone vel consensum inter plures imperii participes vel
dissensum. Pone consensum, constantem quoque et perpetuum,
quamvis spes illius est exigua, metuendum certè,
nè apprime consentientes sibi magis consulant quàm Rei-
publicae. Posito ex adverso dissensu, bellum civile reducitur
et jus gladii privati, quod est omni subiectione pejus.

p.1129
§. LXXXI.
Ulterior hujus rei probatio.
Veritatem hujus nostri asserti, modo distinctè expositam,
adeò compertam esse opinor et indubitatam, ut propria
facilè vi in animos hominum, nullo affectu in aliquam
artem inclinantium, sese insinuare valeat. Fingamus
altem, evidentiae causa, exemplum aliquod. Finge Monarchiam
mixtam, in qua delectus Magistratuum arbitriumque
belli et pacis sit penes Regem, judicia apud Magnates,
pecuniarum contributio penes populam, et legum ferendarum
potentia penes omnes simul. Finge porro, Magistratus
à Rege constitutos vel Regi favere, vel privatis
invigilare utilitatibus, vel alio quocunque modo officere
libertati plebis. Finge leges ab omnibus latas Magnatibus
justo videri leniores publicaque securitati insufficientes, unde
fit, ut in judiciis hi sint sege severiores. Finge Regem
decernere bellum justum et necessarium, populum autem
refragari contributioni sumtuum, qua de causa Rex incepto
desistere obligatur et pacem servare detrimentosam. Finge
sexcenta alia, nam innumera sunt, quae animos plurium
in discordiam agere possint et disjunctionem, tum quidem
maximè, cum alii aliorum censuram agere possunt. Hujusmodi
autem discordiis quae, quaeso, medicina paranda?
Temperamentum imperii mixti, de quo medicinam sibi pollicentur,
novo eget temperamento, Scilicet vel alii iterum
constituendi sunt, quorum auctoritate stabit controversiarum
decisio et moderamen Reipublicae vel secus. Si
prius, alii illi, reverà erunt Summi Imperantes, novis iterum
custodibus, quoa si priores fortè suo officio desint,
egentes. Sed neque custodes exspectari possunt, in quos
solos omnem fiduciam reponere possit Respublica, quin
his iterum, et sic porro per progressionem in infinitum.

p.1130
aliorum inspectione opus esse possit et providentia. Si posterius,
vel toleranda erit oppressio libertatis, vel, fovebuntur
dissidia in bellum fortè intestinum tandem desinentia.
Ecce praestantia imperii mixtil
Tribuunt imperio mixto vim aequilibrii, quo contimeatur
respublica, et caveatur, ne quis praescriptos limites
evagetur. Quisquis autem secum reputet, ut aequilibrium
obtineat, aequalem utrinque praestò esse debere vim, ad unam
congruenter eandemque partem plura dirigentem, omninò
ille desperabit de morali hoc aequilibrio.
Denique. nè proprii judicii esse videar, decisionem
hujus rei permittam exacto arbitrio DNI. FENELON, cujus
haec est sententia l .c. Chap. XIIl. MO-Plusieurs ont cru,
que le seul moyen de trouver le milieu entre ces deux
extrémitez étoit le gouvernement mixte, ou le partage
de la Souverainité entre le Roi, les Nobles, et le Peuple,
entre un seul, plusieurs, et la multitude, afinque chacune
de ces puissances étant balancées par I' autre, elles restent
toutes dans un juste equilibre. Rien ne paroit plus
beau dans la theorie que ce melange de puissances, et
rien ne seroit plus utile dans la pratique si on en pouvoit
conserver I' harmonie; Mais ce partage de la Souverainitè,
loin de faire un equilibre des Puissances, en causent
souvent le combat perpetuel, jusqu' à ce que l' une
d'elles, ayant abbattu les autres, reduise tout au despotisme
ou à P anarchie. Les Revolutions de la Republique
Romaine, et celles de l Angleterre nous fournissent
es exemples eclatans de cette verité.
§. LXXXII.
Nullum animo concipi potest temperamentum
imperii sine divisione.
Regerent fortè fautores imperii mixti, sermonem sibi
esse, non de regimine diviso, sed temperato, consequenter

p.1131
difficultatibus, quas importat divisio imperii, non tangi
Rempublicam mixtam. Sed fateor me non perspicere vim
distinctionis inter temperamentum et divisionem imperii.
Non video enim, quomodò aliquis imperium temperare
possit, id est, obstare et frenum injicere injusto alicujus imperio,
nisi ipse de jure imperandi quodammodo participet.
Commode igitur, meo judicio, huic objectioni respondet
HOBEBESIUS in annotatione ad s. IV. Cap. VII de Cive:
Imperium, inquiens, dividi non oportere plerique dicunt,
sed temperari, et limite aliquo contineri volunt. Ita sanè
aequum est. Sed illi, qui temperari et limitari dicunt, si
dividi intelligunt, ineptè distinguunt. Vellem quidem
ego, non modò Reges, sed etiam coetus illos, qui sunt cum
imperio summo, velle temperare sibi à maleficio, cogitantesque
de officiis suis intra: legum naturalium et divinarum
limites seipsos continere. At illi, qui sic distinguunt,
summos imperantes ab aliis limitari et coerceri
volunt: quod quia fieri non potest, quin illi limitatores
potestatis partem aliquam, qua id facere possint, habere
debeant, dividitur imperium non temperatur.
§. LXXXII.
Exactum imperii temperamentum invictis
premitur difficultatibus.
Sine sic habere, ut Monarchia vel Respublica mixta
temperamentum sit, non divisio imperii. Nulla tamen
ratione negari potest, quin doctrina haec de temperamento
imperii.civilis, haud secus ac doctrina physico-moralis
de temperamentis. sanguinis humani, maximis implicata
sit difficultatibus. Nemo enim est, qui postulet, imperio
quòcunque modò mixto sed sub conditione certi tantum
et determinati temperamenti primas deberi partes. Sicuti

p.1132
exacta in genere determinatio effectus mixti, ita quoque
mixtura imperii accuratè adeò temperata, ut vim habeat
remedii praesentissimi, quod saluti ac tranquillitati
publicae rectè consulat et constanter, ut utrumque et neutrum
inesse videatur, (ita enim Rempublicam optimè temperandam
esse docet ARISTOTELES Polit. Lib. IV. Cap. IX.)
difficilis est et perardua. Dissensus scriptorum, favore quidem
Reipublicae mixtae consentientium, sed modò distribuendi
inter plures et permiscendi partes et exercitium imperii,
qudm maximè dissentientium, luculento mihi est testimonio.
Mixturam imperii Britannici eximiè plerique
collaudant, attamen nè huic quidem temperamentum contigit
adeò perfectum, quin maximis, experientia teste, haud
rarò laboraverit incommodis. Largior Sidnaeo veram
eorum fuisse causam mutationem et corruptelam morum.
Cum ea autem esse debeat indoles imperii benè constituti,
et praecipuè quidem regiminis omnium optimi et excellentissimi,
ut mala civilia, maxima saltem et gravissima,
comprimat atque coerceat, certè non video, quomodò responsio
SIDNAEI, asserentis (en Discours sur le Gouvernement
Tom. IlI. Ch. Ill. Sect. XXXV) vitia aliquando deprehensa
à depravatis processisse moribus, non à vitiosa imperii
constitutione, tollendo dubio, quod ipse sibi opposuit,
exactè satisfacere possit.
Coetera, mentis meae interpretem sisto BAELIUM, verba
alterius, ad modum instantiae, ita fingentem MO-dans Reponse
aux Quest. d' un Provincial Tom. I. Chap. LXV.
Si j ai bien compris le sens de vos reflexions, il n'y a rien
qui vous eblouisse d' avantage, que la difficulté de trou-
ver un juste milieu dans un gouvernement mixte. Il faut
observer tant de proportions dans le mélange des con-
traires, si Pon veut, que le composé jouisse dun fort bon
temperament, qu'il est presqu impossible de rencontrer

p.1133
MO-la Symmetrie. On met ou trop ou trop peu de quelquun des
ningrediens, et c'est ce qui gante tout, cest un principe necessaire
et' alteration et de maladie. En limitant d'un cer-
tain cõté le pouvoir Royal, on lui donne de P autre be-
aucoup e étendu? Ce que Pon 6te au Prince, tourne
a l' avantage de la Noblesse sans que la peuple en soit sou-
lagé, car au contraire le grand credit des Gentilshommes
ne sert qu' à rendre plus malheureuse la condition des
roturiers. Concludo denique verbis TACITI Annalium
Lib. IV. Cunctas nationes et urbes populus aut primores
aut singuli regunt. Delecta ex his et constituta Reipublicae forma
laudari facilius quàm evenire, vel si evenit, houd diuturno
esse potest.
CAP. VI.
Examinantur principia imperiorum
MONTESQUEVIANA, et in eorum locum
substituitur principium
aequalitatis.
§. LXXXIV.
Dubius esst in scripto MON TESQUEVIANO
saignificatus vocis principii.
Progressionem nunc facio ad examen principiorum, quae
singulis imperiis propria esse docet DNS. DE MONTES-
QUIEU.
Diu suspensum me detinuerunt principia haec imperiorum,
quibus ceu primario fandamento et principali universum

p.1134
aedificium doctrinae suae de l'esprit des loix superstruxit
Vir praeclarissimus. (*) Imprimis difficultatem mihi
creavit vera notio principii, quam ante oculos suos proposuit.
Quaesivi abs me, num spectaverit principium, quod
a
dicunt cognoscendi 2 Immo significatum hunc opinatus sum
apprimè respondere fini auctoris, qui varias variarum civitatum
leges et instituta ab hac origine deducere constituit.
Sed huic interpretationi obstare videbatur ipsa definitio
auctoris, declarantis, indigitari principium activum;
Le principe du gognernoment est ce qui le fait agir; les passions
humaines, qui le font mouvoir. Liv. III. Chap, I; Nisi fortè
utrumque hoc principium amicè conciliari possit et
unum ab altero derivari. Periculum feci hujus conciliationis,
eamque sequentem in modum constitui
posse ratus sum. Observans nimirum variis illis
imperiorum principiis significari singularem civium indolem
ex singulis formis imperii civilis pendentem, variosque
affectus, quibus veluti stimulis et invitamentis diversarum
civitatum cives ad agendum impellantur atque
incendantur; Animadvertens porro, leges juxta MONTESQUEVIUM
indoli et ingenio civium attemperandas esse;
Auguratus sum, ideò eum fundamenti loco constituisse tria
principia agendi, ut totidem illi sint dogmatica legislationis
principia.
(*) Equidem alias praeterea, ab his principiis diversas, considerat
legum origines; religionem, clima, qualitatem soli, multitudinem
hominum, commercia gentis, et. Ut nihil dicam
de legibus constitutionem imperiorum spectantibus, quas
ex natura regiminis seorsim derivat Lib. II. Sed respectus
illi sunt singulares tantùm, quorum maximam partem ex principiis
imperiorum ultimo promanare censet, veluti ex fonte
rivulos: MO-Comme ce principe a sur les loix une supréme influence,
je m' attacherai à le bien connoitre, et si je puis
pne fois I' etablir, on en verra couler les loix comme de leur
source. Je passerai en suite aux autres rapports, qui semblent
netre plus particuliers. Liv. I. Chap. II. in fine capitis.

p.1135
§. LXXXV.
Quaeritur utrum DNS. MONTESQUIEU consideret
tria haec principia agendi, ut necessaria
saltem, an ut praesentia etiam?
At tantum abest, ut conciliatio haec omnem scrupulum
exemerit, ut novos mihi injecerit potius. Missis enim
coeteris, qui minus difficiles mihi videbantur, nodis, (t)
hoc mihi potissimum dubitationem attulit: An tria haec
principia DNO. MONTESQUIEU sint res juris an facti? an
revera adesse, an tantùm adesse debere ponuntur? Scilicet
vel hoc cum animo suo statutum habuit, ut virtute in Rebuspublicis,
honore sub imperio Monarchico, metu sub
Despotico significentur duntaxat principia agendi pro constitutione
civitatis salutaria et necessaria, vel ponit praeterea,
virtutem, verbis gratia. in Rebuspublicis existere verè et dominari,
et ab hoc fonte et seminario reverà prodire actiones
civium. In effectu sanè multùm inter utramque hanc
sumtionem interest. Priore nimirum casu legibus hoc
ita comparatum esse oportet, ut virtuti, quà fieri possit,
excitandae et promovendae inserviant, posteriore contra vix
legibus opus est; minimum non eum in finem, ut virtutem
ingenerent, sufficit, virtutem, nè quid in posterum
detrimenti capiat, sartam tectimque servari legibus.
Dicis, utrumque poni conjunctim, et postulare Du. MONTESQUIEU,
ut singula haec principia singulis imperii modis
(*) Sic verbi gratia primum omnium informari vellem, quod
genus leges illae sint praecise, quarum principia nobis detegere
intendat DNS. MONTESQUIEU, utrum ad Jus publicum
an privatum, ad Jurisprudentiam vel Politicam pertinentes?
Num leges sint determinaturae actiones Imperantium,
an subjectorum, an utrorumque?

p.1136
conformia, vera quoque sint ipso facto incitamenta,
quibus ad agendum determinentur actiones civium. Iimmo
crederem hanc interpretationem consequentiis, quam
elicit ex principiis suis, convenientissimam, nisi. effectus
karum sumtionum in applicatione principiorum ad legum
lationem adeò foret diversus, ut diversitas haec à contrarietate
parum absit.
§. LXXXVI.
Principia haec sine probatione assumuntur veluti
axiomata.
Perquisivi etiam probationem horum principiorum,
cujus eo certiorem spem mihi feci, cum Dns. MONTESQUIEU
principiis utatur nequaquam adeò manifestis et
indubitatis, ut assumi posfint ad modum axiomatum. Sed
frustra hanc operam sumsi. Suam enim doctrinam pro
re inquisita affert et planè sibi comperta, ut eam crederes
omnino patefactam et meridiana luce clariorem. Ce que
je dis, ait Lib. III. Cap. III, est confirmè par le corps entier
de P histoire et est très conforme à la nature des choses. Adeò
persvasum est Viro Clarissimo de fide et veritate princiiorum,
licèt experientia et natura rei, quas auctores rei
uae producit, in contrariam verè partem discedant
In ea obscuritate et dubitatione, meo saltem judicio,
versantur principia MONTESQUEVII, quae per regulas Logicas
evidentia forent et indubitatal Quod tamen in eam
Rgtem accipi nolim, ac si tenuiter sentirem de doctrina
ONTESQUEVIA NA. Demiror saltem variam indolem
ingenii humani et diversos cogitandi modos, unde fit, ut
aliquibus haud rarb inexplicabilia sint et in incertò posita,
quae promta aliis parataque videntur.

p.1137
§. LXXXVII.
Virtutem moralem Rebuspublicis nequaquàm
propriam esse testantur omnis aevi
annales.
Hoc saltem in propatulo est, tria esse, quae Dns. MONTESQUIEU
constituit imperiorum principia: Virtutem
Reipublicae, Honorem Monarchiae limitatae, Metum Regni
despotici. Singula haec singulatim examinanda.
Qui virtutem affirmant Reipublicae propriam esse et
praecipua ratione accommodatam, mirum sanè amplectuntur
paradoxon, cui reclamat et experientia et natura rei.
Tantum abest, ut experientia testetur in democratico praecipuè
vel aristocratico imperio viguisse virtutem, ut contrarium
potius loquantur omnis aevi monumenta. Nemo
enim est, rerum gestarum non omnino ignarus, qui ignoret
contentiones, seditiones et mutua civium odia in Rebuspublicis
dominari solita, quae cum amore sociali, cum
humanitate et benevolentia, quam vera virtus postulat,
nulla specie conciliari possunt. Evolve, quaeso, THUCYDIDEM,
(quem in Anglicam linguam transtulit HOBBESIUS,
ut exemplo Atheniensium civibus suis ante oculos poneret
confusionem democratiae) APPIANUM, SALLUSTIUM, LIVIUM,
et innumeros alios, quorum auctoritati contradici nequit.
Quoniam autem, juxta regulas juris, non tam numerus ac
multitudo testium, quàm eorum fides et auctoritas artendenda
unicum mihi satis est excitare testem, eundém-#
que in Republica civili natum et factum, XENOPHONTEM,
qui Rempublicam olim Atheniensium, cujus genuinam formam
et constitutionem lucutenter depingit, vel ideo virtuti

p.1138
morali è diametro repugnavisse demonstrat, quod statui
populari servando firmandoque convenientissima.
Hanc enim Rempublicam delineaturus, hunc in modum
infit in Republica Atheniensium Cap. I. pap. 101, ex versione
editionis Oxonianae: Athenienses, quod eam Reipublicae
formam secuti sint, proptereò non laudo, quia dum illam voluerunt,
voluerunt improbos homines meliori esse conditione qudm
probos. Hanc itaque ob causam non laudo. Quia verò ita
eis visum est, equidem ostendam, rempublicam eos suum incolumem
servare. Eòdem tenore verba facere pergit sub initium
Capitis 3tii, et in universo quidem hoc sermone ex
instituto id sibi sumit, ut rationem status dem ocratici adumbret
ceu virtuti adversam et inimicam. Unicum addam
hujus rei specimen ex Cepite Ildo s. Igna: Equidem dico
(verba sunt Xenophontis) intelligere populum Atheniensem,
qui sint egregii cives, qui nullius n9menti. Quùmque hoc intelligant,
amant eos, qui ssunt utiles ipsis et commodi, licèt nullius
pretii sint: egregios autem potius odere. Non enim existumant
virtutem multitudini utilem esse sed damnosam. Quocunque
haec consilio adduxerit XENOPHON, utrum in favorem
imperii aristocratici (quae conjectura est SIDNAE1I
Tom. I. Cap. II. Sect. XVIII) an Monarchici, parùm interest;
Sufficit enim ex Xenophonte luculenter nobis constare
imaginem status popularis, cui praecipuè, ad praescriptum
doctrinae MONTESQUEVIANE, opus est virtute.
Vera haec civium est indoles animi in statu populari
per omne aevum comperta, quàmque porro unam
eandèmque futuram, quoad futurarum rerum ex praeteritis
conjectura capi potest, non possumus non probabili ratione
augurari. Nescio igitur, quo jure DNS. DE MONTESQUIEU,
cum injuria potioris partis humani generis, solis

p.1139
Rebuspublicis praestantissimum tribuat peculium virtutis.
Virtutem enim, qua nihil certè gloriosius aut antiquius,
dum Reipublicae ceu rem domesticam et praeter alios
praecipuam asserere satagit, in brevem cogens terrae anguum,
ex universo simul terrarum orbe proscribit
propemoduùm.
Mihi certè singularia semper visa sunt et incredibilia
immodica ista encomia rerumpublicarum haud dissimilia
simulatis laudibus mendacii, podagrae aut stultitiae. De
laudatoribus his pronuntiari potest id quod de multorum
Deorum assertoribus eleganter ait PHILO Judaeus: Hos
non pudet deterrimam reipublicae speciem ex terra in coelum
transferre.
§. LXXXVIII.
Praeclara Romanorum facinora non à virtute
originem acceperunt.
Sed ne quid sciens dissimulem, non reticebo res gestas,
Romanorum praeprimis, sub statu populari, in suam
partem interpretari dissentientes. Laudant SCAEVOLAM
CAMILLUM, FABIOS, MANLIOS, DECIUM, CURTIUM,
SCIPIONES, CATONES, MARIUM, et innumeros
alios, libera adhuc Republica, inclarescentes, testes
virtutis popularis, uti opinantur, omni exceptione majores.
Non inficior, Romae isto praecipuè aevo floruisse
magnum numerum heroum tàm togatorum quàm sagatorum,
qui in omnium hominum ore et memoria hodieque
versantur, sed dicere non ausim praeclaram hanc segetem
fructum fuisse status popularis. Quae genuina fuerit causa

p.1140
gloriosi tunc Romani numinis, adhuc sub judice lis est;
certè bene multa obstant. quo minus vel à virtute verè sic
dicta, vera arcessi possit origo rerum praeclarè gestarum,
vel ab ab imperii forma, virtutis. Immò beatus AUGUSTINUS
haud improbabili conjectura auguratur, Romanos
ductos amore primitus libertatis, post dominationis et gloriae
magnas res gessise, de Civitate Dei Lib. V. Cap. XII. Sed
quis dicat, libertatis hoc et gloriae studium aequiparari virtuti?
Certè AUGUSTINUS parum magnificè sensit de
virtutibus Romanorum. Ni fallor enim malè conjecta
est, in favorem causae suae, maleque interpretata in AUGUSTINUM
commentatio SIDNAEI, ut illius auctoritate
probatum faciat3 libertatem esse matrem virtutis, hoc modo
disserentis: Tom. I. Ch. Il. Sect. XI. MO-Cest ce que St.
AUGUSTIN a si bien remarqué que lorsqu' il veut prouver
que Dieu ne laisse jamais sans recompense ce qu'il peut
avoir de bon dans l' homme, ilne croit pas pouvoir se
servir d'un argument plus fort que celui ci, savoir. qu'il
donna P'empire de la meilleure partie de I' univers aux
Romains qui possedoient toutes les vertus morales dans
un degré plus eminent, que toutes les autres nations.
Revera enim nemo unus est, quod sciam, qui virtutes Romanorum
splendida fuisse peccata, luculentius AUGUSTINO
et gravius in conspectum dedit. (*). Claruerunt
(*) Docet AUGUSTINUS causam Romani imperii, omniumque
regnorum non fortuitam esse, de Civit. Dei Lib. V. Cap. I,
se universalis providentiae Divinae legibus contineri sicuti
omnia in genere, ita quoque regna hominum, Cap. XI. Hac
occasione, seq. Cap. XII, perquirens rationes Divino auspicio
benè prosperati Romani imperii, conjicit, sapientissimum

p.1141
praecipuè, qui immortale nomen Romae consecuti sunt,
laude fortitudinis bellicae, quae prima Romanis virtus erat
et primaria. Virtus enim, ex viro appellata, sensu primitivo
fortitudinem significat; et ab ea deinceps, quae una coeteris
excellebat, omnes nominatae sunt: ait CICE RO Tusculan.
Quaest. Lib. II. Cap. 18. Neque autem fortitudo bellica
.
universam complectitur virtutum coronam, neque haec
quidem ex limpidis virtutis fontibus, vix ex amore patriae
promanavit semper. Claro, per singularem animi magnitudinem,
apud vulgum rumore erat MARCUS LICINIUS
CRASSUS sed id quoque certis auctoribus compertum
est, in bellum nonnunquam et bellicam fortitudinem
S 3 eum
rerum humanorum arbitrum, actiones quoque externè bonas
remunerantem mercede temporali, ideò secundasse coeta
Romanorum, quòd studio gloriae capti, à multis malis se
abduci passi sint. Nam amor laudis cum sit vitium, ob hoc
virtus putatur, quia per ipsum vitia majora cohibentur, inquit
V. 13. Ut constet autem quanti fecerit AUGUSTINUS
cupidinem gloriae, observandum est, juxta illius praecepta, resecandam
eam esse, quoniam justorum gloria omnis in Deo
sit V. 14, Christianos alienos esse debere à jactantia c. 18,
et turpiter servire virtutes humanae gloriae, C. 20. Ad Romanos
quod attinet, asserit Lib. V. C. 12, neque omnes neque
plures sed paucos tantum rerum praeclarè gestarum gloria osim
claruisse, deinceps autem, postquam voluptatibus se dederant,
non praeclaris cditis operibus, sed dolis et fallaciis quaesivisse
gloriam, et plerumque quidem illam dominandi libidinem,
quae inter alia vitia inmoderatior inerat universo populo Romano,
avaritia natam esse luxuriaque. Vide I. 30 et II. 16.
Certè tantum abest, ut virtutes Romanorum magni faciat
AUGUSTINUS in scripto de civitate Dei, ut eorum potius vitia
in specie prioribus V Libris, graphicè depingat et ante oculos
exposita ex professo consideret.

p.1142
eum concitatum esse non virtute aut amore patriae sed auri
sacra fame. Tempora belli Jugurthini, in claris etiam
et fortibus Romae viris, quantum avaritia praepediverit
bonas animi dotes, satis superque testatur indigna memoria
CALPURNII, SCAURI, BEBII, ALBINI, AULI.
Ita ut Jugurtha, certus hujus rei testis, dixerit: Urbem venalem
esse et maturè perituram, si emtorem invenerit, Immo
si vacaret nunc per singulas ire partes Romanae historiae,
quam plurimis constaret exemplis, celeberima saepe facinora
ex causis impellentibus aestimata, larvata esse vitia,
vices deguisez, sicuti hoc genus virtutes appellat Dns.
ROCHEFOUCAULT. Honoris praecipue cupiditas, fecundum
illud seminarium humanarum actionum, frequentissimus,
ni fallor, fuit Romanae genti stimulus, quod ne ipsum quidem
DM. DE MONTESQUIEU diffiteri MO-dans Lettres Persannes
et Considerations sur les causes de la grandeur des Romains,
observatum vides en Biblioth. raisonnee Tom. XLIII.
Immensa enim Romanis erat laudum cupido, ita ut honestum
id, solum dixerint quod populari fama gloriosum est.
CICERO de finib. boni et mali, Lib. II. Cap. XV. Hunc aestum
gloriae, multum foverunt et acuerunt praeclara hujus gentis
instituta. In efficacibus enim ad militarem virtutem
excitandam praemiis ponendis quàm sagaces fuerint Romani,
haud ignari virtutem, quod ait Saxo noster, aut praemiis
excitari aut laudibus, luculenter docet POLYBIUS Lib. VI.
Cap. XXXVII. Hic autem si verus fuerit fons Romanae
olim virtutis, vel corruet MONTESQUEVIANUM illud
Rerumpublicarum principium vel transformanda est Romana
Respublica in Monarchiam, cui cives sunt juxta
MONTESQUEVIUM, qui honore reguntur non virtute.

p.1143
§. LXXXIX.
Illegitima est, quae ab indole Romanae gentis ad
stabiliendum principium Rerumpublicarum
MONTESQUEVIANUM, deducitur
conclusio.
Qui res Romanorum praeclarè gestas animo perlustrant,
hi ex altera tantùm parte eadémque speciosissima
Romanam Rempublicam contuentur. Sed in Republica
ritè aestimanda sedulos imitabimur naturae rerum observatores,
qui coelestia sidera perspecturi, ex omni parte diversaque
eorum phaenomena per diversa temporis intervalla
solicitè explorant. Splendore singularum aliquarum
actionum non adeb nos capi oportet et occaecari, ut ad
naevos et defectus hujus Reipublicae caligemus. Rebus
autem laudabiliter gestis addenda sunt turpia quoque et
indigna facinora. Addi debet crudelitas APPII CLAUDII, et
si quidem seditio vitium sit vel morale vel politicum, (*)
(*) Injustum verè patrocinium rei romanae praestant, qui eorum
quoque defendunt seditiones. Seditiones erant non bella, et
editiones quidem, quibus causam dedit excelsum fastigium
Romanae felicitatis, nam summis negatum stare diu, nequaquam
reipublicae antea funestae, quàm affectata fuit monarchia:
Ad hunc modum loquitur SIDNAEUS pro seditionibus Romanorum,
Cap. II. Sect. XIV. Eadem chorda oberrat MACHIAVELLUS,
existimans, discordias Romae inter senatumet plebem
occasionem dediste, ut ea respublica libera simul et potens
efficeretur, de republ. Lib. I. Cap. IV. Secus ac SALLUSTIUS
qui intestinas Romanorum contentiones divina et humana
cuncta permiscuisse tradit de bello Jugurth. Cap. V. Sed
transeant haec.

p.1144
seditiones MANLII, CATILINAE, GRACCHORUM, SATURNINI,
CINNAE, MARII, SYLLAE, aliorumque quàm plurimorum. In
considerationem venire debent frequentissimae contentiones
nunc inter Patres mutuò et Senatores, nunc inter Patres
et plebem, nec non continua illa aemulatio et studium
ad se trahendi partes civilis imperii, quo laborabant Patres,
Consules, Decemviri, Tribuni plebis, Praetores, alii. Exactè,
inquam, dijudicaturus indolem Romanae gentis, omnia
haec ex utraque parte aequa lance ponderare debet. Examine
autem ita instituto videbis virtutem Romanorum,
libera adhuc Republica, propriè sic dictam admodùm esse
ambiguam.
Ponas autem laudem virtutis, quam Romani habent,
veram fuisse et bene promeritam; attamen cum plures exstare
possint illius causae, nequaquam sufficit hoc ex Romana
Republica deductum argumentum, sed ut firma sit
et probabili ratione nitatur conclusio: virtutem principium
esse Rerumpublicarum, alias quoque Respublicas et
civitates sedulò perlustrari fas est.
s. XC.
Quomodo, quaeso, certa imperii forma virtutem
producere valet?
Qui virtutem civibus tribuunt Rerumpublicarum veluti
propriam et vernaculam, hoc ipsa res cogit, ut iidem
affirment illam effectum esse formae imperii. Sed hoc probè
animadvertendum est, quousque virtus revera pendeat
ab institutis civilibus? Neque enim virtus primus est et
primarius finis legum et institutorum civilium, neque haec
virtutem directè efficere possunt. Virtus enim, constans

p.1145
praecipuè internis animi actibus, res est voluntaria, humano
imperio et coactu soluta. Errat, si quis putat servitutem
in totum hominem descendere, pars enim melior excepta
est. Corpora obnoxia sunt et adscripta dominis, mens sui juris
eaest: ait SENECA Lib. IlI. de Benef.
Coetera largior, virtuti per indirectum, uti loquuntur,
multum inservire leges quoque civiles, et sanctionibus
legum providè custoditam disciplinam. His nimirum varia
virtutum impedimenta variaeque occasiones vitiorum
tolli possunt et exstirpari. His consvetudo introduci potest,
quae virtuti multum faveat, saltem minus officiat.
Quomodo autem forma imperii in se considerata ea polleat
vi, ut haec sola virtutem ctvibus imbibere valeat, mihi
perspicere non licert. Nova haec virtutis via, quam sibi
detexisse videtur DNS. MONTESQUIEU, si non rectissima,
certè brevissima est omnium et expeditissima, ut verè tunc
dicere liceat, nullam virtuti viam esse inviam.
§. XCI.
Libertas profectò virtutem efficere non valet.
Qui Rebuspublicis singulatim competere asseverant
insignem virtutis notam; illis opus est, ut huic imperii
modo aliquid inesse ponant, quod rationem virtutis contineat
sufficientem. Hoc autem pervellem scire, quid,
quale, quantumè Immo libertas est, quam fontem sumunt
virtutis et scaturiginem, sed, me judice, contra
omnes legitimè concludendi regulas. Quandoquidem
enim virtus originem debet legi et obligationi, obligationi
inquam, quam definit Justinianus: vinculum juris, quò
necessitate agendi adstringimur; Labertas autem qua talis, quocunque
sensu accepta, facultatem indulget proprio agendi

p.1146
arbitrio; Nemo non videt, naturam libertatis et virtutis
adeò dissimilem esse et diversam, ut altera nullo queat
ure ab altera deduci. Non à potestate agendi quod velis,
sed à voluntate agendi quod debeas, oritur virtus.
Praecise determinandum foret, quid sit libertas, unde
virtutem emanare credunt? Sed cum dubia sit quam maximè
et obscura libertatis notio, quod observavi supra,
hoc parente non potest non virtus nasci itidem dubia et
obscuro loco nata. Si libertatem innuis sensu metaphysico,
certè sine facultate determinandi actiones propria vi
et arbitriò, nulla constare potest virtus et nulla omnino
imputatio moralis. Sed non sequitur libertatem ideò causam
esse virtutis, quin etiam huic consequentiae uno ore
refragantur experientia, ratio, fides. Si libertatem spectes
civitatis, ut exinde virtutem extorqueas, ponendum est,
Reipublicae, exempli causa, sua sponte virtuti deditae, sed
tyrannide et oppressione impeditae, quominus praeclarum
hoc virtutis studsium exercere et explicare valeat, libertatem
asseri. Immò libertas tunc occasionem praebet virtuti,
sed eam causam esse virtutis nemo dixerit, qui cum
Philosophis exactè loqui amat.
Profecto tantum abest, ut libertas virtutem efficiat, ut
illa potius habeatur meritò mater licentiae, licentia autem
omnes deteriores reddimur. Si à libertate virtus, quidni libertati
permittuntur omnia? Vacent igitur judicia, cesfentque
leges et sanctiones legum poenales, ut laxatis habenis
eo liberius patentiusque virtus excrescat. Faciant autem,
si placet, hujus rei periculum, ut videant, quae exinde
proficiscatur virtus.

p.1147
§. XCII.
Amor patriae non pertinet singulariter ad
Respublicas.
Distinguit DNS. MONTESQUIEU inter virtutem moralem
et politicam, et contestatur de politica sibi sermonem
esse, non morali. Quaeris igitur, sub hac voce virtutis politicae,
quae sit subjicienda sententia? Vi definitionis, quam
ipse exhibet Lib. III. Cap. V, nota (1). Ze parle ici de la
Vertu politique, qui est la vertu morale dans le sens, qu' elle se
dirige au bien general: Crederem virtutem moralem à politica
distingui eodem sensu, quò ARISTOTELES discriminat
justitiam universalem et particularem, de qua distinctione
ARISTOTELICA videsis CHRIST. WOLFIUM
Hor. subceciv. Ao. 1729. Trimestri Vern. No. II .s. 7.
Sed paulò diversum Clarissimus DNS. MONTESQUIEU sequi
videtur significatum, Lib. V. Cap. II. virtutem appellans
amorem Reipublicae: MO-La vertu dans une Republique
est une chose très simple, est l' amour de la Republique,
est le sentiment, et non une svite de Connoisances.
Et Lib. IV. Cap. V, eam definiens: MO-l'amour des Lois et de
la Patrie. Pone igitur virtutem significare amorem patriae
et in specie quidem imperii patrii, (nam haec duo:
l'amour de la patrie et l' amour de l' etat, ou gouvernement
probè discernenda esse monet Dns. RIVERY MO-dans
l'apologie de l'esprit des Loix.) At non video, quamodò
principium virtutis, hoc sensu acceptae, fecundum satis et
sufficiens sit omnibus consequentiis, quas DNS. MONTESQUIEU
exinde effluere censet, deducendis. Certè sine virtute
morali nullum est studium praesferendi bonum publicum
privato, nulla constans et perpetua voluntatis inclinatio
in civitatem, nullus ergo amor patriae verè sic dictus;

p.1148
Consequenter sicuti nullo jure moralem virtutem veluti
praecipuum aliquid sibi arrogant Respublicae, ita politicam
quoque.
Vix populus in statu populari vel Optimates in Aristocratico
perspectam habent dependentiam privatarum
utilitatum a bono publico. Vide supra §. XLVet XLVI.
Si nullus autem, vel exiguus saltem et valde infirmus amor
patriae sine amore boni publici, vel exinde concludere licet,
quàm dubius ille sit in Rebuspublicis et incertus. Amor
enim consistens in voluptate ex alterius felicitate, ponit
felicitates amantis et amatae consociatas et invicem connexas.
Quo fortior hic nexus, eo firmior et certior, qui inde
prodit, amor. Ubi mutua ex adverso commoda non
modò non cohaerent, sed disjuncta etiam atque contraria
inter se pugnant, ibi pro communi hominum indole vix
amori locus.
§. XCIII.
Cur non consistere possit amor patriae sine
consortio imperii?
Opinaris forsitan ideò majorem vigere in statu democratico
amorem patriae vel imperii saltem patrii, quia singuli
cives imperii participes regimen civile spectant tanuam
rem privatam et peculiarem. Sed falsam verè de
e opinionem habent Rerumpublicarum cives, si proprio
arbitrio singulos se imperare opinentur. Immò pono
veram esse. Qualis, quaeso, amor patriae, quem non excitat,
nisi imperandi libido 2 Boni omnes imperium cujuscunque,
modò bonum et salutare, sectantur, amant, exosculantur.
Obsecro, quò robore et fundamentò subsisteret
universa societas humana, si nullus societatis et sociatorum

p.1149
amor sine imperio? Qui verum maturumque judicium
judicare didicit de natura et oneribus civilis imperii,
mavult omnino benè imperari quàm imperare.
§. XCIV.
Non solis Rebuspublicis virtus utilis est et
naecessaria.
Dicis DNM. MONTESQUIEU spectare non tam existentiam
virtutis in Rebuspublicis quam necessitatem. Causam enim
expositurus, cur virtutem Rebuspublicis asserat, quam coeteris
imperiis abnuere non veretur, affirmat regno Monarchico
(limitato scilicet) et Despotico virtute non adeb opus
esse: Il ne faut pas beaucoup de probitè pourqu' un gouvernement
monarchique ou un gouvernement despotique se maintiennent
on se soutiennent. La force des Loix dans I' un, le bras du
Prince tojours leve dans Pautre reglent ou contiennent tout;
In democratico contra et aristocratico statu: Il faut un ressort
de plus, qui est la vertu, L. IIl. Ch. III. Conf .l. Ill. ch. XxI.
Toto coelo quoque errant, quibus haec haeret opinio,
cives regni despotici amore patriae facilè supersedere posse,
quasi solus metus sufficeret, in locum virtutis succedens.
Nam in casu substitutionis ut idem prodeat effectus, causae
quoque, quarum altera in alterius locum substituitur, aequipollentes
esse debent juxta principia Ontologica. Metus
autem ad efficiendum bonos cives, cum nulla ratione aequiparari
possit amori patriae, constat nullum hic, propter nimiam
rerum substitutarum inaequalitatem, substitutioni locum
esse. Qui metu idem effici arbitrantur, quod amore
boni publici, illi metui omnino momentum tribuunt, vires
ejus multùm exsuperane. Id quidem frequenter causatur

p.1150
repraesentatio mali, quae metum constituit, ut ab injuriis,
laesionibus atque externis vitiis humanam mentem absterrendo
declinet, opprimatque stimulos vitiorum et causas
impellentes. Nequaquam autem pollet vi ingenerandi
virtutem et èxcitandi amorem patriae. Metus et timor infirma
vincula civitatis sunt, quae ubi removeris, qui timere defierint,
odisse incipiunt: ait CORNELIUS TACITUS in vita agricolae.
Finis autem civitatis, tam ad augendas civium felicitates
collineans, quàm ad securitatem, cum per naturam hominis
moralem sine amore boni publici nulio modo impetrari
possit; manifesto constat, metum minus sufficere
huic fini obtinendo, sed civibus quibuscunque opus omnino
esse amore patriae, ceu fecundo seminario et vero
confectore boni publici.
5. XCV.
Abssurdus nequaquam est amor imperii
Vix amorem patriae, sed nullo planè modo amorem
imperii sui, civibus absoluto imperio subjectis indulget
DNS. RIVERY dans Apologie de P esprit des Loix pap. 63.
Haec duo, inquiens (scilicet T amour de la patrie et Pamour
de P etat, du gouvernement) adeò diversa sunt et distincta,
ut sibi invicem nonnunquam opponantur, e. gr. amor patriae
et amor despotismi. Quoi de plus opposé qu'un homme,
qui aime la patrie, et celui qui aime qu' elle t esclave? Cive
espotico, inquit porro Bas RIVERY, si tribuas amorem
imperii: pour étre vertueux il faudroit donc étre injuste
et borbare. et) Immo
5i distingui debent utraque haec amoris genera, illa rectius
crederem ita discriminanda esse, ut amor imperii patrii constituatur
pars et species amoris patriae. Vix credam absurdi aliquid
et inconcinni inesse amori imperii sui in civibus despoticis,
modò pravam rejicere placeat et turpem notionem despotismi.

p.1151
Immo, qui se adjungunt ad opinionem Republicanorum,
easdèmque, quas illi, cogitatione depingunt imagines
imperiorum, hi omnino per principium contradictionis
et per ipsam naturam affectuum humanorum capi nequeunt
amore imperii absoluti vel despotici. Sed fierine potest,
ut longè aliter sentiant cives Monarchici? Noli ea
propter praecipiti mox ratiocinio concludere, barbaros eos
esse et injustos. Dicas saltem eos tua opinione errare, et placide
patiaris, ut quilibet suo sensu abundet. Non invidemus
Republicanis dulcia sua somnia et ingentem felicitatem
sive veram sive fictam, parum interest: felices enim
sunt, qui se felices putant. Igitur neque illi invideant nobis
favorabilem de rebus nostris opinionem, et sicubi. fortè
erremus, felicem hunc errorem nostrum.
Praeclarissimus DNS. MONTESQUIEU, Deo gratias
agens de sorte nativitatis suae: MO-Moi je lui rends grace de
ce qu' il m'a fait naitre dans le gouvernement ou je vis,
et de ce qu'il a voulu, que j obeise à ceux, qu'il m' a fait
aimer (verba sunt auctoris in praefatione de I' esprit des
Loix) non potuit repugnare, ut alios itidem sortis suae non
poeniteat. Ille, cui est in optatis, ut sibi debeant omnes
ubivis terrarum nova amoris argumenta in Principem, patriam,
leges et officia. MO-Si je pouvois faire, inquiens, ensorte
que tout le imonde eut de nouvelles raisons pour
aimer ses devoirs, son Prince, sa patrie, ses loix, qu' on
put mieux sentir son bonheur dans chaque pais et dans
chaque gouvernement, dans chaque poste, où l' on se
trouve, je me croirois le plus heureux des mortels; non
potuit non exoptare ut ad eundem finem adspirent alii
licet diverso modo et via.
Meo sanè animo, absoluto imperio subjectis non maegis
impossibilis est amor patrii regiminis, quàm civibus,

p.1152
qui reipublicae se submiserunt. Saltem exploratis rationibus
dissentientium, à me impetrare non potui, ut magni
pendam statum liberae Reipublicae. Tantum abest, ut credam
inepta esse et nullius omnino ponderis argumenta,
pro praestantia imperii absolutè monarchicil Sed ipsa res
postulat, ut ita statuant, qui amorem imperii absoluti impossibilem
esse vel absurdum opinantur.
§. XCVI.
Omnibus id civibus conducit, absoluto etiam
imperio subjectis, ut amore ferantur
i imperii sui.
Neque impossibilis est, nisi me fallit animus, neque
supervacaneus amor absoluti imperii. Si quaeras, num
civibus monarchicis usui sit amor regiminis sui? Nullus
dubito, quaestionem hanc affirmandam esse. Nam sine
amore imperii patrii, amor patriae nullus est vel mutilus.
Ille enim cum hujus sit pars, haec duo arctissimè inter se
cohaerere sequitur. Quicunque patriam in amore habebit,
illi necessum est, ut perspiciat felicem statum patriae suae.
Ea enim est natura amoris, ut felicitatem vel praestantiam
personae aut rei amatae respiciat et voluptatem exinde
capiat. C) Quò major felicitas haec vel praestantia, eo vehementior
voluptas amantis et eo fortior amor. Quoniam
autem patriae fortunatam esse nequicquam contingat sine
bono
(Amare enim est felicitate alterius delectari, vel quod eodem
redit, felicitatem alienam adscribere in suam, definiente G.
GU. LEIBNITIO in praefatione ad Codicem Juris Gentium diplomaticum,
qua deinceps definitione usus est Vir sagacissimus
ad demonstrandam impossibilitatem amoris puri.

p.1153
bono et salutari imperii modo (pendet enim natura et indoles
publicorum negotiorum potiorque pars salutis publicae
à modo regiminis) consequenter amaturus patriam
persvasus quoque sit de praestantia patrii imperii. Pone cives
persvasos de pravitate dumestici regiminis, et illud aegrè
ferentes; Habent sanè prudentes et considerati homines,
quod metuant, exinde fortè proditurum statum imperii
mutandi atque emendandi studium, qued genus tentamina,
ut de justitia nihil dicam, periculosa sunt, lubrica et
aleae plena. MO-Car enfin si la vertu dans une Republique
est l'amour de la Republique (ita probè ratiocinatur Dns.
DE LA PORTE dans ses Observations sur I' esprit des Loix)
MO-la vertu dans une Monarchie est donc aussi P amour de
, la Monarchie; la vertu dans le gouvernement Despotipque
est aussi ' amour du Despotisme; Or je pretens, que
amour du despotisme et de la monarchie est aussi necessaire,
pour que ces deux gouvernements se soutiennent,
qu'il est necessaire d aimer la Republique, pour
que la Republique, subsiste. En effet, supposons, pour
un instant, que dans un Royaume tous les sujets manquent
de vertu, Cc est à dire, qu' aucun d' eux n'ait dans
le coeur ' amour de la monarchie: qu' arriveroit il alors
e qui arriva chez les Romains lorsqu' ils ne voulurent plus
obeir à des Rois, ce qui arriva en Hollande lorsque ces peuples
se lasserent et' étre gouvernés par un Monarque; cest à
dire, que Petat changeroit de face, le gouvernement prendroit
une nouvelle forme, la Monarchie periroit. Car le
gouvernement est comme toutes les choses du monde, dit
l'auteur lui méme; pour le conserver, il faut l'aimer.
Sicuti igitur hoc fieri oportere existimo, ut boni cives
ipsi acquiescant in patrio imperio, ita id quoque efficere
ebent, quantum in se est, ti in eo pariter acquiescant alii.

p.1154
Non dicam id adversari officio boni civis, ut veram exploret
indolem imperii sui, quin etiam vitia, quamvis haec,
propter perversum fortè improbumqve usum hujus doctrinae,
dissimulantur prudentiùs, quàm divulgantur. Id
certè cavere debent et providere, quibus patria curae est,
nè clanculum in animos civium sese insinuent errores, civitati
perniciosi, quos fatales nuncupat DNs. SCHUBERTUSde
Jure Principis circa sacra. Sed, meo quidem animo,
maximè nobis capitalis est eorum error, qui horrendam
simul atque falsam domestici imperii imaginem nobis
exhibere non verentur.
§. XCVI.
A necessitate virtutis ad praestantiam Rerumpublicarum
nulla valet consequentia.
Fac ita esse, ut Reipublicae magis quam ceteris imperiis
opus sit amore patriae, quid tum 2 Quando à necessitate
virtutis ad existentiam nulla valet consequentia, non
video, quomodò exinde confici queat illa Rerumpublicarum
praestantia, quam demonstrare Republicanis propositum
est. Dura et ardua postulata, tum maximèéè si universalia
simul, saepissimé non procul absunt ab impossibilitate
et neglectu, saltem non congruunt in multitudinem
maximamque hominum partem. Quicqvid enim ponit
eminentiam et fastigium virtutis ultra vulgarem popularémque
humani animi indolem, vulgò id exstiturum, nulla
probabili ratione sperari potest. Testimonio sint copiosaae
leges, difficiles, et censoriae; Hae utpote minus convenientes
communi hominum naturae (leges autem multitudini
scribuntur non sapientibus tantum) hae, inquam,
esficere solent non obsequium sed oblivionem et neelectum.

p.1155
In causa hoc est, cur existimem civitates, quae singularem
in civibus ponunt et plus quàm vulgarem indolem
animi, fictas esse et imaginarias. In quam quoque
sententiam discedere comperio celeberrimum Dnm. HUME,
Discours Politique XII inquientem: MO-Tous les plans de gouvernement,
qui supposent une grande reforme duns les moeurs des
hommes, sont absolument imaginaires. Telle est la Republique
PLATON et telle encore l'Utopie de THOMAS MORUS.
Videamus nunc, posita necessitate virtutis in Rebuspublicis,
veras, quae firmiter exinde deduci possunt, consequentias.
Igitur Utopia est et civitas commentitia. Civitas
igitur, cujus ea est structura, ut duratura diu, singulari
egeat vi et virtute, per se debilis est, infirma et imbecillis.
Miserrimus igitur status est imperii popularis; cu
reverà vel probabiliter saltem deest virtus, vinculum et
stabilimentum omnium maximè necessarium.
§. XCVIII.
Honor juxta DNM. MONTESQUIEU
quid?
Tangit nunc ordo considerationem honoris, quo principiò
stant, juxta MONTESQUEVIUM,
Monarchicaimperia.
Postulas primb omnium definitionem honoris accommodatam
ad mentem autoris. Sed in ea evolvenda laborandum
est, sicuti in reliquis definitionibus MONTESQUEVII.
Juxta Doctores scientiae moralis, honor significans
aliorum de perfectionibus nostris judicia, vel actus
saltem externos, quibus significatur existimatio haec, cum
virtute implicitus esse creditur et cohaerere, ceu comes

p.1156
virtutis et pedissequus. (*). Sed ab hac notione multum
distat significatus MONTESQVEVIANUS. Honorem
enim innuit Vir Doctissimus natura sua diversum à virtute
tam morali quam politica. Quod attinet ad moralem,
hanc rem sequente modo explicatam dat Lib. lII. Cap. VI.
pll est vrai, que philosophiquement parlant, C est un honoaneur
faux, qui conduit toutes les parties de I' etat, mais
, cet honneur faux est aussi utile au public, que le vrai le
p, seroit aux particuliers, qui pourroient P avoir. Quod ad
virtutem politicam, scilicet amorem patriae, disertè scribit,
Qquod non sit principium imperii Monarchici, quod ea opus
non sit in Monarchiis, quod honor suppleat vicem virtutis:
MO-Dans les Monarchies la Politique fait faire les grandes
choses avec le moins de vertu qu'elle peut. - L etat
bsubsiste independemment de lamour pour la patrie, du
ndefir de la vraie gloie, du renoncement à soi- méme,
psacrifice de ses plus cheres interéts - Les Loix y
, tiennent la place de toutes ces vertus, dont on n'a aucun
pbesoin, I'etat vous en dispense; une action qui se fait
9sans bruit y est en quelque fagon sans consequence...
Lib. III. Cap. V.
Honor igitur quid? Ipso auctore interprete significabit,
ni fallor, studium dignitatum et praerogatiuarum
prae- aliis civibus. Lib. III, Cap. VI, definitur
le prejugé de chaque personne et de chaque condition. Lib. Ili,
Cap. VII, ait: la noture de I honneur est de demander des preferences
et des distinctions. Huic interpretationi si addere
placet imaginem aulae Regiae, quam depingit auctor sub
(*) Verum igitur honorem scitè describit DIVUS AUGUSTINUS
de Civit. Dei Lib. V. Cap. XII. gloriam, non quam virtus sequitur,
sed quae virtutem.

p.1157
finem citati Capitis V, constat, non sine ratione dubitare
Illustrissimum Comitem de CATANEO, quò pertineat
honor hic, utrum ad locum virtutis an vitii: MO-Car pour le
prétendu point d honneur (verba sunt DNI. DE CATANEO in
praefatione ad Essai sur P origine des Gouvernem. Polit.)
je ne scai ce que C est si ce n'est pas une vertu, ou un vice.
§. XCIX.
Variae. notantur, obscuritates in principio
honoris.
Judicia aliorum de actionibus nostris, nostramque
inde pendentem existimationem moralem, efficacissimam
esse potiori hominum parti causam ad actiones externè
bonas impellentem, mea quidem sententia, rectè docent
ROCHEFAUCAULT, La BRUYERE, EsPRIT, et alii; neque malè
meritos credo esse (quod sensisse videtur LEIBNITIUS) qui
larva detracta genuinam virtutum et vitiorum veramqve
faciem actionum ante oculos ponunt. Quomodò autem
hoc studium dignitatum et praerogativarum, quod honorem
appellat DNS. MONTESQUIEU, congruens non nisi
in exiguum civium numerum, amplum satis et sufficiens
sit actionum civilium et legislationis principium, fateor me
non perspicere. Nobiles potissimè, quibus juxta DNM.
MONTESQUIEU nullò modò carere potest Monarchia,
utpote pertinentibus ad naturam hujus imperii Lib. II,
Cap. IV, MO-dont P honneur est, pour ainsi dire, enfant et le
pere Lib. V. Cap. IX. illi erunt, qui honore reguntur.
Hoc igitur principium, quod vix sufficiet nobilibus, reliquis
civibus deficiet in universum omnibus.
Quaeris cur Monarchiae competat principium honoris
non virtutis? Quia, respondet DNS. MONTESQUIEU, sub

p.1158
imperio Monarchico virtute opus non est. Hic leges sunt virtutis
loco. Lib. III. Cap. V, Quaeso, quales istae leges 2 privatae
an publicae, an utraeque simul? Qui fit, ut leges conveniant
Monarchiae tantum? Reliquis imperiis cur minus
necesse est leges scribi? Certè magna illa moles Romanarum
legum, quam LIVIUS. iumensum aliarum super alias
acervatarum legum cumulum, quam Eunapius appellat
acqos kamhlon pollwn, multorum camelorum onus, excrevit
sub statu populari, et prodiit à singulari ratione hujus
imperii formae. Qua ratione Monarchia leges assequitur
tam bonas et salutares, ut virtutis. vicem supplere possint?
Sint leges bonae et praeclarae (nam, tales omnino praesto
esse ponuntur) quidni virtutem civibus ingenerant et bonos
mores, ita ut principium virtutis succedat deinceps in
locum honoris? Juxta MONTESQUEVIUM enim in hunc
usum conducere debent bonae leges.
Quaeris porro, cur in Monarchiam solam congruat
honor? Accipe responsum: quia in democratia aequalitati
inter cives sanctè servandae repugnat studium gloriae; quia
in aristocratia plebs legibus regi debet, optimates moderatione
animi; quia in regnis despoticis cives servi sunt,
metu coercendi, non virtute aut honore. Contra opinantur
alii, non eo usque protendendam esse naturam aequalitatis
in statu populari, ut omni omnino studio gloriae obicem
ponat. Testem excitant Rempublicam Romanam,
in qua cives observatum est non tam virtutis quàm gloriae
stimulis concitatos fuisse atque admonitos. Sunt qui dubitant,
quo fundamento principium virtutis pertineat ad
Aristocratiam, quandoquidem plebem, maximam civitatis
partem, legibus coerceri oporteat Lib. III. Cap. IV.
His et innumeris aliis explicandis nunc et oppugnandis
non immoror. Mihi enim mera sunt paradoxa et aenigmata,

p.1159
in quibus explanandis fateor Davum me esse, non
Oedipum. Scilicet nobis saepe perscrutantibus aliorum
opiniones idem usu venit, quod de constitutionibus majorum
pronuntiat JULIANUS l. 20 ff, de Legib. Non omnium
ratio reddi potest.
§. C.
Nomen nobis non deesse, omnem vim honoris
efficaciter significans testatur vernacula
vox: Aere.
Diicam, quae principium honoris spectat, observationem
adjicio. A Regnis despoticis adeò alienum esse
honorem docet DNS. MONTESQUIEU, ut vel ipsam vocem
saepe ignoratam habeant. Lib. III. Cap. VIIIl. Num
Vir Clarissimus despoticis annumeret absoluta quoque imperia,
nunc non disputo. Sed ad nos quod attinet, inter
omnes constat, nobis praesto esse vocem vernaculam:
Aere, () ab ea aetate derivandam, cui adhuc ignota erat
distinctio inter Monarchiam limitatam et illimitatam,
quae omnem vim honoris ita plenè exprimit, et abundanter,
ut nihil supra: Sicuti in genere nos uti vocibus virtutum
et vitiorum multùm emphaticis aliquibus datis exemplis
demonstravi in Schediasmate de Usu Etymologiae,
quod typis impressum exstat in Actis Societatis Literariae
Hafnlensis Tom. VI. Haec autem vox patria honorem
Asignificat verum non falsum, non honorem sine virtute,
sed rebus praeclare gestis progenitum, praemiumque virtutis.
Quamobrem antiquo loquendi more nobis in proverbio
(*) Reliquas voces vernaculas strictioris significatus existimationem
indigitantes: Haeder, Agt, Anseelse, tacitus nunc relinquo.

p.1160
est: Aere er Dyds Loen og Foede.. Ab hac voce
primitiva prodeunt quamplurimae aliae: Aerlig hominem
propriè significans, cujus vita respondet opinioni de se
conceptae, constantem, certum, sincerum, integrum vitae
scelerisque purum; cui opponitur u, qui jure
vel facto aliquam nomini suo conciliavit infamiam. Aerbar
sc. honestus, virtute praeditus. Aerekier, vox non ad
bellicam unicè fortitudinem accommodata, non arrogantem
denotans aut ambitiosum (eum enim dicimus aergierig)
neque inanem illam gloriae speciem, quam Galli dicunt
point d' honneur, sed veri honoris studiosum et existimationis
suae custodem, qua hodiéque utuntur apud
nos in Cancellaria Regia ad designandum candorem animi,
vigilantiam et religionem officii, ad quam vi muneris
clementissimè sibi demandati obligantur Officiales Regii.
Majores nostros, qui Romanis, fortissimae olim genti,
dubiam gloriae palmam persaepe reddiderunt, honore
ductos esse, inter omnes constat. Sed non hujus; tantum
gloriae cancellis circumscribi voluerunt significatum honoris.
Quaecunque autem existimatio pietatem, virtutem
et honestatem sequitur, illam dicimus Aere, eamque
tanti nos facere, ut honorem quoque vitae anteponamus,
testatur locutio: Aere er meere end Livet.
§. ?CI.
Cur regnis despoticis negantur principia
virtutis et honoris?
Delabor denique in disquisitionem de metu, principio
regnorum despoticorum.

p.1161
Quando Reipublicae et Monarchiae, quicquid boni
insit principiis civilis imperii, relictum est ad modum
praelegati; non est quod miremur, regnis despoticis supoeresse
non nisi malum ejusque metum.
Quo jure, quaeso, qua ratione virtutem et honorem,
quae principia coeteris imperiis largitur, despotico soli,
veluti inimica et contraria, planè negat et praecidit Dxs.
MONTESQUIEU? Quod ad honorem, hic tantum abest,
ut secundum MONTESQUEVIUM accomodatus sit ad
naturam regni despotici, ut hunc potius affectum periculosum
esse censeat et lubricum. Cives enim despotici, ait,
quandoquidem servi omnes sunt et aequales, cessat omnis praerogativa.
Honor, inquit porro, cujus est leges ssequi H regulam,
quique cedere nescius ex alieno arbitrio pendere recusat,
in imperia tantùm cadit, certis. legibus firmatu. Lib. III.
Cap. VIII. et IX. H IM
De priore ratione nunc nihil dico, ponit enim imperium
herile, et cives despoticos servos. Posterior notionem
involvit honoris, qui inconstantiam gignens et
levitatem animi (Vhonneur est naturellement sujet à des
bizarreries Liv. IlI. Chap. X.) nescio ftuam legem sequatur,
et quomodo principium esse possit alicujus unquam
imperii: Honoris, puta, qui primas nemini concedit,
quiue cives pervicaces efficit, refractarios et obsequium
detrectantes; (MO-honneur ne scait plier et depend bien de
son propre caprice, mais non pas de celui d'un autre
L. III. Chap. VIII.).
Misso honore, quaerere liceat, quare virtuti locus
dari nequeat in Regnis despoticis? Respondet DNS. MONTESQUIEU:
Pour la vertu elle ny est point necessaire. Quidni?
Nescio an ex fimilituine rationis, quam Monarchiis

p.1162
applicat Lib. III Cap. V., vide supra §. XCIX., concludere
liceat, despotico Regno, juxta MONTESQUEVIUM,
opus non esse virtute propter existentiam metus; Anne
potius credendum est, virtutem, ad normam MONTESQVEVII,
non tam supervacuam censeri quàm contrariam
despotismo et impossibilem. Id certè neminem latere
potest, considerantem formam, qvam exponit, despotismi
et indolem civium despoticorum, virtutem, Judice
MONTESQUEVIO, despotismo è diametro repugnare.
Repugnante autem virtute, consequenter amore
etiam vel Principis vel patriae, qui, arx inaccesla (docente
PLINIO) et inexpugnabile munimentum, munimentò non egens,
in regnis despoticis, opinione MONTESQUEVII, anceps
est et periculosus, L. IV. Ch. IlI, unicum sub imperio despotico
cives obstringendi remedium, reliquum facit metum.
Certè quicquid docet DNS. MONTESQUIEU, naturam
despotismi (singulariter puta prae coeteris imperiis)
extremam postulare obedientiam Lib. IIl. Cap. X, et Principe
vel unico temporis momento brachium demittente, omnia pessumdari,
Lib. III, Cap. IX id omne consequitur non tam ipsam
revera naturam, quàm imaginem despotismi
MONTESQUEVIANAM. Religionem quidem concedit singulariter
i nfluere in animos civium despoticorum: MO-Dans ces
etats la Religion a plus et influence que dans aucun autre; elle est
une crainte ãjoutée à la crainte. Liv. V. Ch. XIV; Religionem,
inquam. uberrimum fontem virtutis et amoris Divini, quem
nemo dubitat, profligato metu, conducere ad ingenerandam
virtutem? Quid autem DNS. MONTESQUIEU significet
voce religionis, num verum modum colendi Deum an
superstitionem, non satis exploratum habeo.

p.1163
§. CII.
Metus principium est omnibus imperiis
commune.
Non est, quod imperia despotica principium metus
omnino repudient et adspernentur. Metus enim, in genere
consideratus, (de justa quantitate poenarum et metus
nunc non dissero) quandoquidem vinculum sit omnibus
promiscuè et communiter civitatibus firmandis roborandisquè
datum, nulla ratione character poni potest pravi
imperii et detestandi. Nam ubicunque terrarum, si nullus metus,
nulla quoque poena, nulla lex, nullum imperium civile.
Immo quoad ejus fieri potest, ad id quoque incumbunt boni
legislatores, ut praemia statuendo, monstrandbque civibus
et ante oculos staruendo justitiam et necessitatem praeceptorum,
excitent amorem legis, et animos civium alliciant. ()
Attamen neque interna animi emendatio principalis est legum
civilium finis, neque natura rei sinit, ut praemia proosita
unicum sint aut palmarium fundamentum, quo stet
ecuritas publica. Pretiosissimae sanè forent leges, et quam
plurimo veniret obsequium legis, praemiis semper comparandum.
Leges civiles, securitati publicae praecipuè inservientes,
malis scribuntur non bonis, neque eum in
finem propriè destinantur, ut cives efficiant omnino bonos.
sed ut caveant, nè malignis hominibus, injuriis et invasionibus
in vitam et fortunas aliorum impunè grassari liceat.
Ideò constituuntur leges (haec philosophia est Legislatorum
nostratium, tùm in antiqua praefatione Legis Juticae, quam
(*) Philosophiam DNI. MONTESQUIEU de praemiis civilibus
pro diversa Imperantium in diversis civitatibus persona Lib. V.
Cap. XVIII, examinabo deinceps.

p.1164
in prolegomenis ad utrumque Codicem Christianeum)
ut boni, placidi et quieti jure suo liberè fruantur, inquieta vero
virtuti inimica ingenia, normam legibus praescriptam sequi
recusantia, metu poenae legibus sancitae, in officio contineant.
Jus autem civile, quia respicit inprimis id genus homines,
qui nullis se praemiis invitari, nullisque rationibus ex
ipsa moralium actionum natura revinci se patiuntur et
coargui, et de officiis agit omnium gravissimis maximèque
necessariis, quibus neglectis cessat conservatio nostrum
et dissolvitur universus nexus societatis humanae: Ipsa res
postulat, ut devinciantur homines et muniatur Respublica
vinculis omnium fortissimis, qualia, experientia magistra,
censentur poenae civiles, efficacissimi reverà stimuli
et invitamenta non laedendi alios.
Posito igitur metu, tanquam communi principio
omnium civitatum et legum civilium, nihil est, quod
gravatim accipiant cives despotici. Id verò non immeritò
iniquo ferunt animo, posteaquàm virtus et honor concessa
sunt Reipublicae et Monarchiae, et virtus quidem in
primis: un motif qui se susfit à lui meme et qui exclud tous
es autres. Liv. V. Chap. XVIII, quod speciosissimis principiis
opponant metum tanquam principium imperii despotici
proprium, peculiare et domesticum. In hac oppositione
metus non potest non singularem involvere pravitatem,
haud secus ac virtus praestantiam. Metus enim
ponit malos sicuti virtus bonos.
4
Oderunt peccare boni virtutis amore,
Oderunt peccare mali formidine penae.

p.1165
§. CIII.
Nulla est ratio sufficiens, cur despotismo magis
quam coeteris imperiis adscribi debeat
metus.
Investigans originem hujus principii, haud improbabiliter
eam repetendam esse arbitror à nefaria, quae ante
oculos Domini MONTESQUEVII Obversata est, et vitiis
deformata indole vel Despotae vel civium despoticorum.
Nescio quid Despotae insit, metum necessariò extorquens.
Dicit DNS. MONTESQUIEU in regnis despoticis omnia
stare arbitrio Despotae. Sed dependentia rei civilis ab arbitrio
Principis non efficit necessitatem metus. Metus enim
pertinet ad motiva, uti loquuntur, et causas impellentes.
Sed cum in omni imperio tàm motiva, quae subjectos ad
obsequium adducunt, quàm jussa et praecepta pendeant ab
arbitrio imperantis, haec autem motiva desumantur vel
à repraesentatione boni vel mali, 0. praemiis vel poegnis; elucet
hoc etiam arbitrarium esse. utrum Despota praemiis an
poenis uti malit, neque metum mali necessariam esse conecutionem
arbitrii Despotae. Patris arbitrio reguntur liberi,
sed quoad ejus fieri potest sine coactione et metu.
Dicis arbitrium Despotae, describente MONTESQUEVIO,
temerarium esse, inconsideratum et inconsultum.
Ita sit. Hinc tamen nullus sequitur metus. Quò sapientiores
enim sunt leges et instituta civilia, eo magis eadem
sarta tectaque servari debent, et eò severioribus igitur
hunc in finem opus est cogendi mediis. Contrà sperandum
est ita fore, ut temerè imperantes aequè temerarii
sint in firmandis et consecvandis legibus quàm in ferendis,

p.1166
eademque facilitate, qua legem scribentes deproperant,
eandem vel refigant omnino et abrogent, vel haud
gravatim duntaxat lege solvant subjectos, et gratiam faciant
transgressionum. In Monarchia quandoquidem praesto
sint, juxta doctrinam MONTESQUEVII, leges certae
constantes et fundamentales, fortissimo utendum est freno
et stabilimento, ne vacillaent leges et disciplina paulatim
labatur. Sed in Regnis contra despoticis, ubi nullae leges,
vel leges saltem versatiles et incertae, minus necesse estrobore
et firmamento.
Pone porro Despotam incuriosum imperii, ignarum
artis imperandi, otio et voluptatibus indulgentem. Néè
haec quidem vitia ratio sunt sufficiens principii metus. Quo
minus enim Despota imperium curat, eo minus quoque
curae cordique habet firmitudinem imperii vel aliquod leum
columem, ebque magis soluto est et quieto animo,
abenas imperii Deo committens et fortunae. In Imperante
igitur vix deprehendes sufficientem rationem metus,
nisi ex una parte Despotam ponas injustum, crudelem, tyrannum,
iniqua imperantem, dura, difficilia, ex altera cives
refractarios vitiisque obrutos, abjectum et servile hominum
genus. Hoc fundamento posito, in MONTESQUEVIANO
systemate omnia arctissimè inter se cohaerent.
Imperio gravi atque injusto commodè respondent cives
demissi animo et coactu ad obsequium adigendi: malo
Regi, malus grex; nam
Componitur orbis
Regis ad exemplum: nec sic inflectere sensus
Humanos edicta valent, ut vita regentis.
Ex pravitate Despotae promanat pravitas civium des oticorum;
ex pravitate civium severitas poenarum, ex hac

p.1167
denique severitate, metus. Nulla hic virtus propter existentiam
metus, metus autem existit propter defectum virtutis.
Scilicet primum verè principium odium est despotismi.
Hoc posito, universa de regnis despoticis doctrina
MONTESQUEVIANA bene sibi constat; hoc autem sublato
corruit omne fundamentum.
Licet autem in MONTESQUEVIANO systemate vera
haec sit procul dubio causa principii metus, attamen,
positis etiam, secundum hypothesin Celeberrimi Viri, civibus
malis, nè tunc quidem metus, mea opinione, assumi
debet principium legislationis. Leges quidem adaptari
debent ad indolem civium, sed ita, ut remedia simul
proponant vitiis. et inserviant, si quo pacto possunt, corrigendo
vitioso populo, inque rectiorem viam de aberrationibus
deducendo. Sed noli credere huic fini metum
sufficere, neque eo tendit institurum MONTESQUEVII,
quantum conjectando assequi possum, ut principium metus
tribuat regnis despoticis stabilimenti et emendationis
ergo, sed ut eorum duntaxat formam describat, doceatque,
qualia sint ipso facto, non qualia fieri conducat.
Quandocunque enim agitur hoc regnorum genus, vides
nudam descriptionem factorum et considerationem historicam
magis quàm politicam. Quicquid spectat ad regulas
prudentiae, ad sapientem delectum remediorum congruamaue
eorum ad usum publicum applicationem,
hujus rei paucissima deprehendes vestigia. Scilicet MONTESQUEVIO
non satis est, despotiimum labem esse et
morbum civitatis, sed morbus quoque erit desperatus et
immedicabilis.

p.1168
§. CIV.
Injusta est, quam depingit DNS. MONTESQUIEU,
imago Despotae et civium
despoticorum.
Nollem factum, ut nimia illa in Respublicas voluntatis
propensio, MONTESQUEVIO, Viro coetera probo,
modesto et erudito; effecerit gravem injuriam Despotismo
scriptam. In exprimenda imagine despotismi omnium
turpissima elaborans, hoc quidem certè institutum exactè
adeo expedivit omnibusque numeris suis confecit, ut ad
hanc effigiem apprimè quadret inscriptio, quam formae
sacerdotis, subsidio carbonis leviter et tumultuaria opera
in pariete depictae, adscripsit notissimus quondam
CONRADUS DIPPELIUS, in camera arcis HAMMERSHUUS,
cujus tunc compagibus inclusus latebat:
Non poterat melius nigro carbone notari.
Nihil nunc dico de legibus coeterisque proprietatibus imperii
despotici, quarum potissimas ad examen revocare constitui
Lib. II. Foeda enim omnia suntet horrenda: On ne peut
parler sans fremir de ces gouvernemens monstrueux: inuit
Auctor Lib. Ill. Cap. IX. Nunc singulariter specto
sedum et flagitiosum exemplar Despotae et civium despoticorum.
Scilicet Despota illi est: mo-Un Roi naturellement
paresseux, ignorant, voluptueux. Liv. II. Chap. V.
Sans loi et sans regie, qui entraine tout par sa volontè
et par ses caprices. * Liv. Il. Chap. I.,, Qui ne connoit
rien et ne peut avoir que attention sur rien.: Liy. VII. Ch. I.
qui a tant de défauts qu'il faudroit craindre d'exposes au
grand jour sa stupioneè naturelle.... L.V. Ch. XIV.
quaeque plura injusta sunt et indigna in Principes convicia,

p.1169
qui sive barbari, sive bene morati. sive justi, sive injusti,
Principes tamen sunt et sanctae personae, reverenter ab
omnibus habendae.
Quod ad cives despoticos, illi describuntur de peuples
timides, ignorans, abatues: Illi omnes natura servi censentur
Lib, IIll. Cap. VIII. immo brutis aequiparantur. Probaturus
enim paucas leges convenire despotismo, hunc in
modum ratiocinatur MO-Tout y doit rouler sur deux ou
trois idées, il n en faut donc pas de nouvelles. Quand
vous instruiseae une béte, vous vous donnez bien de garde,
de lui faire changer de maitre, de lecon et d' allures
vous frappez son cerveau par deux ou trois mouvemens,
et pas davantage. Et disserens de natura obsequii
sub despotismo eandem ibi hominum conditionem,
affirmat quae brutorum, eos. enim, brutorum ad instar,
regi instinctu, obedientia, castigatione Lib. lII. Cap. X.
Miratus aliquando fui singularem illam defensionem
CAROLI V, quam suscepit HIERONYMUS RORARIUS.
Hic enim duobus libris ostendere instituit animalia
bruta saepe ratione uti melius homine, eo consilio, ut
quorundam imprudentiam, anne potius dementiam? retunderet, qui.
maximi omnium Imperatorum CAROLI V. splendorem intueri
non valent: Ipsissima haec sunt verba Rorarii in limine
dedicationis ad Antonium, Episcopum Atrebatensem.
Parum abest ab hoc defensionis genere, quod suscepit
DNS. MONTESQUEVIUS, Rerumpublicarum patrocinium,
utpote qui non dubitat Rebuspublicis devovere
virtutem, honorem, omnem usum jurium civilium, libertatem,
immo ipsam humanitatem.
Felices illi terrae filii, qui, poetarum more, homines
nascuntur non fiunt! Infelis ex adverso et iniqua hominum

p.1170
sors, quos vitiosos, abjectos, timidos, ad bona omnia
inhabiles, immo stultos et brutos esse contingit, quia despotico
subjacent imperio Vellem tamen, ut certiore titulo
humanitatem demonstrarent Republicanil Mallem,
ut ingenio subacto, sagaci et profundo veraque virtute testarentur
rationis usum. Mihi certè dubia admodum est
et incerta humanitas, quae levi pendet momento certae alicujus
imperii formae.
Cui usui. quaeso, vehemens illa et acerba adversus cives
despoticos declamatio? Quod si argumentis inducendi
sunt ad amorem Principis imperii et patriae suae, quem
finem, quod ad universum humanum genus, animo se habuisse
asserit DNS. MONTESQUIEU; Hac certè non succedet,
sed alia rem aggrediatur via, Vix enim credendum est,
insinuaturam se in mentem populi concionem, quam huusmodi
auspicatur introitus: O vos brutum hominum
genus Laborandum potius foret, ut miseri homines,
quibus dira nascendi sorte obtigit modus regiminis (si
MONTESQUEVIO Credere fas est) omnium exitiosissimus,
sorte sua contenti vivant, et, Divino obtemperantes
praecepto, omni timore Dominis obsequantur, non solùm
onis ac humanis, verùm etiam pravis. I Petri II, 18.
Saltem cavendum, néè in fastidium, impatientiam aut contumaciam
domestici imperii concitemus alios.
s. CV.
Principium aequalitatis quidè
Potissimas nunc rationes exposui, cur à me impetrare
non possum, ut assensum praebeam MONTESQUEVIANIS
imperiorum principiis, unde pendebit ille legum

p.1171
spiritus, complectens universam vim et nervum rei civilis:
Alia autem, nisi me fallit animus, quaerenda sunt hujus rei
fundamenta. Igitur, nè destruens tantum principia
MONTESQUEVIANA, nihilque certi firmans et in eorum locum
subjiciens, omne stabilimentum prudentiae civili subducere
videar, in alio nunc principio imperiorum, et
Monarchici quidem in specie, substituendo, elaborabo.
Appellatione principii indigitans generalem aliquam
regulam prudentiae civilis; non id quidem contendo, ut
stabiliam principium vel salutis publicae vel aliud quodcunque
primum et generalissimum; unde, tanquam ex
communi fonte, derivare oportet universas leges publicas
et privatas; nam propter amplitudinem suam
nimis indeterminata sunt prima haec principia; Sed
principium quaero magis speciale et ad ipsam rem accommodatum,
quod tamen vel aequitatis, vel usus publicaeque
salutis, vel amplitudinis et foecunditatis causa nomen
meretur principii. Hoc autem dico principium aequalitatis,
vel lonoulus sequente regula comprehensum: Aequalitati
jurium et obligationum inter cives studeant imperantes
quaàm fieri potest maximè, neque ab bac norma discedant amplius,
quam id postulet necessariò ratio salutis publicae. (*)
(*) De aequalitate et inaequalitate hominum morali, quae jura
spectat et obligationes, non physica, sermo mihi nunc est.
Miror viros etiam doctissimos confundere utrumque hoc
genus. HOBBESIUS certè de Cive Cap. I. §. 3 et Leviathan
Cap. 13 aequalitatem moralem à physica derivat. Celeberrimus
quoque DNS. ROUSSEAU soluturus problema illud
literarium, exhibitum ab Academia Divionensi: MO-Quelle est
l'origine de de l'inegalitè parmi les hommes, et si elle est

p.1172
Praeclara haec est, mea quidem sententia, et longè
latéque patens juris et aequitatis naturalis norma, ad quam
accommodari fas est statum civilem publicum et privatum,
leges, jura, privilegia, dignitates, praerogativas, onera,
obligationes, judicia, poenas.
§. CVI.
Aequus est et aequabilis Divinus in homines
amor.
Deus Optimus Maximus per naturam suam aequali
fertur amore in omnes indiscriminatim homines. Omissa
consideratione qualitatum moralium actuumque pendentium
ab usu liberae voluntatis humanae, inaequale studium
in alios prae aliis homines omni destituitur ratione
autorisee par la loy naturelle? spectans procul dubio inaequalitatem
moralem, non physicam, in scripto: MO-Discours sur
l' origine et les fondemens de l' inegalitè parmi les
hommes, multa quidem scitè commentatur: praecipuè
mihi placent, quae tradit de origine linguarum;
promiscuè tamen versatur in indaganda origine inaequalitatis
tam physicae quàm moralis, et ita quidem, ut inaequalitate
physica ejusdemque origine historica distineatur potissimum.
Immo actus morales cum physicis arctissimo vinculo sunt connexi,
et vix sibi constaret inaequalitas moralis sine physica.
Rectè quoque monet Vir Clarissimus sub finem Partis IIdae,
inaequalitatem moralem juris positivi, nisi physicae conveniat,
adversari Juri Naturae. Attamen res juris et facti, morales
et physicas probè distingui et separari oportet, eàque
est natura entium moralium, ut à rebus physicis, ceu vero
fonte, nullo modo derivari possint, sed à principiis
moralibus.

p.1173
sufficiente, et Divinis consequenter repugnat perfectionibus.
Pone in Deo inaequalem amorem hominum: Ratio
igitur erit respectus boni vel perfectionum, quibus alios
prae aliis frui judicat. Quoniam autem Deo uni debemus
omnia bona physica, haec nequaquam inaequalem in Deo
efficere possunt amorem. Horum bonorum in nos collatio,
effectus est non causa amoris: Beneficia enim oriuntur
ex amore, non amor ex beneficiis. Denuo igitur
quaestio nascitur de ratione hujus benignitatis? Haec autem,
quia antecedit omne illud, quod causam dare possit
amori; ponit enim, nos amari, antequàm participes
facti fuimus alicujus boni, quod singularem in nonnullos
amorem conciliare possit, consequenter ponit etiam Deum
amare temere et sine ratione.
Divinus in homines amor, paternus est in liberos,
paternus autem aequabilis est, et ab, omni personarum studio
remotissimus. Immo parentes etiam, invitamenti et
aemulationis gratia, crepundias et munuscula nonnunquam
dantes, alios anteponunt aliis. Sed in iis, quae ad conservationem
spectant veramque conficiunt felicitatem liberorum,
aequus semper est et aequalis affectus paternus.
Huaec ipsa ratio amoris Divini, ultimus fons est et scaturigo,
unde prodit naturalis hominum aequalitas. Sapientissimus
enim auctor Juris naturalis et universae rerum
naturae, sicuti aequali voluntatis inclinatione propendet
in universum hominum genus, ita non potest non
universis his creaturis suis, in eundem finem destinatis,
unam eandémque impertire humanam naturam, nec
non eadem humanae felicitatis subsidia.

p.1174
§. CVII.
Jus Naturae favet aqualitati hominum
morali.
Jus Naturae, stricto sensu sic dictum, scilicet homines
considerans in statu merè naturali, quia nititur natura
humana, omnibus communi, non potest non aequalitati
multum favere, Vide P. I. Juris Naturae Celeb.
DNI. WoLFI §.81 seqq. Quem providenter nobis insevit
Deus Opt. Max. tenerrimum amorem nostrum propriaeque
salutis studium, affectus est communis omnibus;
Haud secus ac officia spectantia ad conservationem nostram,
quae ta prwta kata fusin nuncupant Stoici (teste
CICERONE de Finibus Bon. et Mal. II, 11 et III, 5 seq.
nec non GELLIO Lib. XII. Cap. 5.) omnes homines aequaliter
obstringunt. Communiter porro data nobis est facultas
utendi rebus ad conservationem nostram necessariis,
ut et aliorum obligatio, juri nos conservandi respondens,
universalis est et omnibus indiscriminatim omnium
generum, aetatum, ordinumque hominibus injuncta.
Nativus ille amor nostrum et propensio in conservationem
propriam non potest non aequalitatis studium
penes nos efficere. Jurium sanè inaequalitatem, quia ponit
in iis, qui praeferuntur, singularem aliquam praestantiam,
homines communiter injuriam interpretantur cum
detrimento propriae existimationis. Quod aliis enim licet,
sibi non licere, aliquid fortasse naturalis aut udoris aut indignationis
habet: LIVIUS Lib. XXXIV. Cap. IV. Hoc
igitur principium aequalitatis tanti faciunt Doctores, ut
omnia ferè vel potiora saltem exinde deducant officia
naturalia. Quia aequales sumus, et per naturam nostram

p.1175
aequa omnes utimur conditione; Ergo aliis denegare non
debemus, quae ipsi nobis arrogamus, neque aliis imponere,
quae nobis fieri recusamus; iniqua enim haec est praerogativa,
communi hominum sorti contraria. Ergo officia
amoris et beneficia, quae nobis ab aliis praestari
desideramus, aliis itidem praestanda. Ea enim est
aequalitatis ratio, ut idem aliis sit jus à nobis exigendi officia,
quod nobis ab aliis. Sic sane solet fieri, ut ab aliis
vix nobis polliceri queamus officia amoris et humanitatis,
quae denegamus aliis. Quia aequales sumus, ergo nemo
laedendus, ergo suum cuique tribuendum: Naturali
enim hominum aequalitati et conservationi nostrum, cui
aequabiliter velificatur natura rerum, nihil magis obstat
injuriis ac laesionibus aliorum. (*) Iure igitur naturali nil
aequius studio aequalitatis: Immo ex aequalitate omnis
aequitas. Romanis olim notiones aequitatis et aequalitatis
adeò sibi affines erant, ut una eadémque appellatione aequi
utramque significarent. Et non incerta conjectura me
eo ducit, ut credam, eos ab aequalitate derivasse notionem
aequitatis, existimantes, omnem aequitatem in aequalitate
consistere, vel prinam saltem partem aequitatis esse aequolitatem,
uti ait SENE CA Epist. XXX. Mecum consentit
doctissimus FRANC. CONNANVUS, qui in elegantibus
Commentariis Juris Civilis Lib. I. Cap. XI. aequitatem affirmat
Latinis appellatam, quod summum jus ad aequabilitatem
revocet, Inde aequabilitatem et jus aequabile CICERO
(*) Ex principio aequalitatis consequi etiam obligationem non
laedendi alios, hoc aliis dudum observatum est. Scilicet,
is aequalitatem observat, qui nec sibi plus quàm alteri, nec
alteri minus quàm sibi, sed aequalia utrobique tribuit. ait
THOMASIUS Jurisprud. Divin. Lib. hi. Cap. III .§. 29.

p.1176
dicit, interprete Clarissimo DNO. ERNESTI, in quo omnes
ejusdem conditionis sunt, nihil gratiae, divitiis, etc. tribuitur.
Quemadmodum nostratibus etiam, justum significaturis,
usu veniunt voces aequalitatem denotantes, at joefue, oeaefnet.
Unde locutiones legales: at nyde, hosbe, behosde, beglere,
caloe til Soesnet: Legis Danicae CHRISTIANIV.
Lib. I. Cap. 18. art. I. IlI, cap. 13. art. 36 et 37. V. cap. 2.
art. 61 et 68.
8. CVIn.
Inaequalitas moralis praecipuè originem debet
sstatui civili.
Quo propius ab ipsa natura humana, ceu fonte et
seminario Juris Naturalis, prodeunt jura et officia, eo. magis
in aequalitatem inclinant. Accedentibus autem factis
humanis, quibus proprio arbitrio de rebus humani juris
disponunt homines, scilicet post dominium rerum introductum,
post varia pacta, in specie post enatam
societatem civilem, diversimodè determinantur jura, quae
primitus erant aequalia, sicuti diversé fluunt per diversos
alveos et differentes terrae partes ex eodem fonte rivuli.
Unde fit, ut jura et officia, quae dicunt absoluta, una
sint omnium respectu eadèemque, hypothetica autem
diversa.
Civilis praecipuè status caput est et radix moralis inter
homines inaequalitatis, quandoquidem sine aliquo,
pro diversa subjectorum ratione, jurium civilium discrimine,
sibi constare non possit. Id in confesso est, nobis,
animum revocantibus ad memoriam status naturalis, ante
oculos obvversari homines nudos ab omni splendore et

p.1177
praerogativa, nulloque planè (iis saltem exceptis, quae ex
natura consequntur societatis domesticae) auctoritatis, dignitatis,
status et conditionis discrimine, undique aequales.
Quamvis enim variis dotibus animi et corporis alii praecellunt
aliis, illae tamen non important jus externum et
perfectum in alios. Respondent homines, degentes in
statu naturali, monadibus LEIBNITII, quae mutationi
quidem obnoxiae sunt et inter se distant, sed discrimine tantùm
intrinseco, quod interna (uti loquitur Vir Clarissimus)
nititur dominatione. Soli Imperanti in civitate jus
est hominibus, veluti monetae, pretium imponendi, varios
determinandi gradus existimationis civilis, caeterisque
juribus civilibus definiendi modum et certos limites. Tota
ferè inaequalitas moralis, sive afficiat jus personarum
sive rerum, prodit ex ratione status civilis. () Scilicet
natura societatis civilis postulat non imperantes tantùm et
subjectos, quorum respectus inaequalitatem efficit potestatis
seu libertatis, pertinentem ad doctrinam Juris publici,
sed id quoque est è re publica, ut aliquorum civium jura
et officia aliquantulum discrepent à communibus. Opus
est, ut Magistratus et custodes legum aliqua prae caeteris
votestate polleant et auctoritate, ut in definiendis juribus
habeatur respectus Reipublicae, et personarum Reipublicae
diversimodè inservientium; ut singularia quaedam jura et
praerogativae benè meritis de Republica praemiorum nomine
proponantur; benè meritos autem dico, qui plurimum
(*) Non universa quidem inaequalitas moralis, sed maxima illius
ars originem debet statui civili. Scilicet praeter jura naturaliter
inaequalia, quibus jus civile certam tantùm formam praescribit
et modum, novae civitatibus accedunt inaequalitates ex
rationibus merè civilibus.

p.1178
ad salutem ac scopum civitati propositum conferunt,
et virtute civili reliquis sunt superiores: Caeteri
quicunque respectus inanes sunt et iniqui. utpote à fine
civitatis alieni. Id quoque postulat res civitatis, ut homines
digna ferant benè vel malè factorum praemia, ut malos,
injustos et saluti publicae reluctantes pro suo merito
maneat acerba sors. Ea enim optima est Respublica,
docente olim Anacharside, in qua, cum in reliquis omnibus
obtineat aequalitas, virtutis tamen potior, vitii deterior sit
conditio.
Privatis quidem civium juribus leges civiles aequaliter
providere debent, sed ita, ut ex hac aequalitate erumpat
saepe inaequalitas facti. () Statuentes nimirum, ut industrii
lucra, negligentes autem damna reportent et dispendium,
definientes jura et effectus dominii, nec non certos
acquirendi modos, permittentes, ut singuli acquirant liberè
alienentque, nec non paciscendo de rebus suis disponant,
non possunt non inaequalitati fores aperire. Scilicet
à naturali jure, quod hominibus, competit pro arbitrio instituendi
actiones et administrandi res suas, discedere non
licet in statu civili, nisi salutis publicae gratia. Igitur, introducto
rerum dominio, dataque liberrima facultate disponendi
de rebus suis etiam in casum mortis, salvo privato
(*) Observandum est, aliam esse inaequalitatem, quae ab ipsa lege
immediatè proficiscitur, aliam, quae ab aliorum arbitrio, lege
tantum permittente. Hanc autem, quia ponit facta humana,
dico inaequalitatem facti seu hypotheticam. Ideò autem inaequalitatem
facti distingui vellem ab inaequalitate juris; Licet
enim pacta et translatio dominii magnam revera efficiant
inaequalitatem, attamen leges circa pacta, dominium et facultatem
alienandi, communes sunt et aequales inter omnes.

p.1179
civium jure, Imperantes impedire non poterant, quominus
insignis emergeret bonorum inaequalitas; Illa saltem
exceptione, ut in his quoque videant, ne quid detrimenti
capiat Respublica. Hac ratione ducti Legislatores coércent
nonnunquam, certisque limitibus circumscribunt jus
testandi et liberè alienandi; provident, quandocunque
Reipublicae id expedire censent, nè sua re quis malè utatur.
Ideò variis olim legibus cautum fuit, ne nimia inter
cives excresceret bonorum inaequalitas; suspectam enim
Imperantes habebant insignem aliquorum civium prae caeteris
potentiam et opes. Haec fortè ratio, cur majoribus
nostris ad certam tantùm quantitatem agros possidere licuit;
teste lege Cimbrica Lib. III, Cap. 18 et 19. Sed ab
hac ratione status deflectunt hodie Imperantes, ut commerciis
faveant et industriae acquirendi. Ecce potiores in
genere fontes inaequalitatis civilis! (*)
§. CIX.
Aequalitas civilis institui debet ad normam proportionis
non Arithmeticae tantùm sed
Geometricae etiam.
Omnino displicet istorum hominum philosophia civilis,
qui omnem plane inaequalitatis rationem repudiant
et ex civitatibus volunt proscriptam. Multos olim tàm
(*) Oculis meis nunc obversatur origo inaequalitatis moralis
philosophica non historica. De moralitate enim disserentes
rectius animum advertimus ad id, quod fieri oportet propter
finem civitatis et salutem publicam, quàm ad facta incerta,
dubia et incomperta, quae, etiamsi certissima, juri tamen demonstrando
minus sufficiunt.

p.1180
in Latio quàm in Graecia deprehendere licet Rerumpublicarum
studiosos, qui in hoc errore versabantur. Praesertim
aequalitati studebant, qui in porticibus philosophabantur,
utpote libertatis tenacissimi, ita tamen, ut Romanorum
Imperatorum aevo studium hoc multum deferbuerit, id
quod eruditè docet J. G. SCHAUMEBURG de Jurisprudentia
Stoica Veterum JCtorum Romanorum Cap. IV. Immo
eo usque apud nonnullos processit aequalitatis studium,
ut omnem proportionis usum, quae ad inaequalitatem aliquantulum
accedere videbatur, fastidientes, simplici tantum
et arithmetica uti vellent, tam in jure privato, quam
in Republica administranda, in praemiis et honoribus assignandis,
poenisque determinandis, eò nimirum consuliò.
ut exacta semper inter cives servaretur aequalitas. Prouti
enim quisque vel populare imperium, vel unius aut paucorum
regimen tuebatur, ita vel arithmetica vel geometrica
ratione civitatem gubernandam esse tradebant. SOLONEM,
ut populo gratificaretur, arithmeticam proportionem
introduxisse, etiam in Reipublicae administratione,
testis est PLUTARCHUS de amore fraterno, In hoc quidem
Athenienses recte rationes subduxerunt ad aequalitatem iterum
reducendam esse Rempublicam; statuentes autem, ut
ex promiscua plebe sorte eligerentur personae ad imperium
magistratumque gerendum, aberraverunt certè à vera
publicèque salutari aequalitate. (*) Immo id effecit plenaria
(*) Athenienses, inquam; credo enim, mutationem hanc factam
non tàm culpa Solonis quàm civium et Reipublicae Atticae.
Quantò enim impetu Athenienses aditum quaesiverint ad officia
Magistratuum, patet vel ex PLUTARCHO in Aristide.
Solon igitur, animadvertens Athenienses homines esse, qui
nec totam servitutem pati poterant nec totam libertatem, (quae verba
sunt Imperatoris Galbae apud Cornel. Tacitum) Rempublicam
benè satis instituit, quatenus bonarum legum et institutionum
capaces erant Athenienses.

p.1181
naria illa aequalitas, ut Athenienses liberaret à tyrannide
unius et paucorum dominatu, sed ita, ut, reliquis manentibus
malis, quae tam erant funesta, quàm quae fugiebantur,
inciderent in Scyllam, evitare cupientes Charybdim,
docente GUNDLINGIO in Politica adjuncta GunD-
LINGIANIS Cap. II. Certè qui sequuntur ubivis normam
proportionis simplicis, etiam in Republica ordinanda, in
muneribus, honoribus, oneribus et poenis, maximam illi
sectantur inaequalitatem. Summa haec aequalitas, adinstar
summi juris, summa saepe injuria. Adhibendum igitur est
temperamentum proportionis Geometricae, quemadmodum
Romani olim Praetores aequitate utebantur ad corriendum
JusCivile, ne in injuriam desineret rigida ista aequafiratis
observatio. Aequissimum enim, ut recta ratio ineatur
et discrimen servetur, ne inaequales aequalia consequantur, sed
ut ea cujusque et fortuna sit et dignitas, quam meretur: Ita
benè philosophatur IsOCRATES in Nicocle. Duo sunt aequalitatis
genera, quorum alterum idem omnibus, alterum singulis
pro dignitate tribuit. Hac autem aequalitate, quae nullum discrimen
inter bonos et improbos facit, ut iniquo, repudiata, illam
quae pro suo quemque merito et honorat et punit, henè
amplectuntur et in gerenda republica sequntur: quae itidem
praeclara est doctrina Isocratis in Areopagitico.
Pauciores quoque sunt, qui hanc rem eo deducunt,
ut absolutam semper postulent aequalitatem. LyCuURGuS,
aequalitatis caetera amantissimus, qui, terras aequaliter inter
cives distribuens, plenam bonorum aequalitatem molitus est,
ut Lacedaemon speciem haberet haereditatis inter fratres
divis, in regimine tamen civili, rejecta proportione Arithmetica,
Geometricam. quae paucorum modesto imperio et
legitimo regno conveniret, pron mendavit, teste PLUTARCHO

p.1182
Sermon. Convival. Lib. VIII. quaest. 2. Immo Stoici etiam,
saltem recentiores, tam Proculiani quam Sabiniani,)
ut nihil dicam de ARISTOTELE, PLATONICIS et ACADEMICIS,
in iis, quae pertinent ad statum Reipublicae, proportionem
Geometricam Arithmeticae praetulerunt. SENECA
sanè, in Libris de Beneficiis, plus simplici vice agnovit,
in Republica administranda et praemiis distribuendis,
dignitatis et personarum rationem esse habendam.
Probè scio, multa opponi, et meo quidem animo
non sine ratione, vulgari illi doctrinae de usu proportionum
arithmeticae et geometricae, quam ad doctrinam moralem
applicavit ARISTOTELES. Sed ut facilis sim in
verbis, non repugno, ut vel geometricam dicas, vel comparatam,
vel alio quocunque nomine appelles proportionem,
in doctrina Juris oppositam simplici. Simplicem
autem dico, quae in capita, uti loquuntur, seu pro numero
personarum, misso omnis discriminis respectu, Jura
inter cives aequaliter distribuit.
In hoc saltem vertitur cardo rei, ut ad verum usum
et temperamentum proportionum animum attentè advertant
Imperantes. Verè enim, quod praevio ARISTOTELE
(*) EDMUNDO MERILLIO eleganti interpreti Juris, docenti in Observationibus
suis, doctrinam philo Ophiae Stoicae ad Proculianos,
successores Labeonis, potissimum propagatam esse, sese
opposuerunt Viri doctissimi GOTHOFR. MASCOVIUS de Sectis
Sabinianorum et Proculianorum, et J. GOTHORR. SCHAUMBURG
de Jurisprud. JCtorum Romanor. Ita, tamen, ut
SCHAUMBURGIUS non diffiteatur Cap. V. §. IX, majores.
delicias in sapientia Stoica quaesivisse Proculianos.

p.1183
docet Doctissimus CONRINGIUS de Mutationibus Rerumpublicarum
§. VlI, vitiosa est et minimè diuturna Respublica,
in cujus descriptione temperamentum utriusque aequalitatis
tàm geometricae quàm arithmeticae negligitur,
quanto autem melius fuerit temperata, tanto quoque erit
stabilior, tolletur enim eo ipso, quae ab inaequalitate oriri
consuevit, omnis diffidentia, atque amica inter se civi-
ntas efficietur.
Ex hoc temperamento verum prodit aequilibrium civile,
firmissimum columen et fundamentum civitatis. Juribus
nimirum inter cives, ad exemplum Themidis, aequa
lance distributis, et represso invidioso isto et multitudini
nunquam non offenso superpondio, id efficitur, ut omnia
aptè inter se et firmiter cohaereant, conspirentque apprimè
cum fine civitatis, atque ita eluceat in hoc dissensu
consensus, argumentum perfectae et bene institutae
civitatis,
§. CX.
Attamen in statu etiam civili servari debet
lex aequalitatis.
Quae meaa igitur opinione in omni civitate benè instituenda
observari debet aequalitas, non ad numerum personarum
vel ad modum proportionis simplicis accommodata
erit, sed à rigido isto absolutae aequalitatis studio,
salutis publicae gratia, aliquantulum deflectere fas est.
Publica nimirum salus finis est, quò collineare, et vera
cynosura, ad quam exigi debet salutaris Reipublicae aberratio
à communi regula aequalitatis Quae exactè in singulis

p.1184
juribus et officiis civilibus observari debeat aequalitatis
ratio, et quo usque in singulis civitatibus, pro modo
imperii, à generali regula aequalitatis paulatim recedere
liceat, id meum nunc non est definire. Nimis longa foret,
et diffusa hujus rei definitio, et mihi quidem satis est pro
ratione praesentis instituti generalem aliquam, quae maximi
omnino est momenti in prudentia civili, indigitavisse,
et in locum principiorum MONTESQUEVII suffecisse
regulam.
Huc addo, quòd inaequalitas civilis, quantacunque sit,
nequaquam obstet amplitudini regulae de servanda aequalitate,
sed singulares duntaxat exceptiones praebeat, quae
firmant regulam, uti loquuntur, in casibus non exceptis.
Magna quidem cautio esse debet, ut principium aequalitatis
ritè applicetur ad civitatem et convenienter. Diversimodè
enim definiri oportet jura civium, et pro diversa
ratione civitatis aliud sit atque aliud jus aequalitatis.
Nihilosecius ipsa regula universalis est. Nititur
enim respectu salutis publicae, in genere consideratae, nititur
aequalitate et jure naturali, nititur denique praesumta
hominum voluntate, societatem civilem ineuntium.
Non ea est societatis civilis ratio, ut universa jura
naturalia tollat, sed ut restringat, formet, determinet.
Immo tantum abest, ut tollat, ut ad hunc potius finem
primario spectent civitates et leges civiles, ut earum beneficio
jura naturalia firmiter stent stabilita. Vel propter
aequitatem, ad quam prope accedere oportet leges civiles,
vel propter utilitatem et securitatem publicam, in
aequalitatem, quantum fieri potest, maximè inclinare
bent Legislatores. Rationibus Reipublicae, ut firmitudinem
habeat imperium, nihil magis conducit, verisque

p.1185
commodis tam Imperantium quàm subjectorum nihil
aptius laequalitatis studic. Studium ex adverso inaequalitatis
commovet facile animos civium, dividit seditionibus
et in diversa scindit studia. Publica salus si
dici debet, quae universos cives afficit, sequitur, jura civilia,
si saluti publicae accommodata erunt, aequalia fore
inter omnes, et quo magis spectant ad omnes universè cives,
eo majorem haberi salutis publicae rationem; sequitur
ex adverso bona civilia eo longius abesse à natura
salutis publicae, quo magis ad singulos singulatim
spectant non ad universos, id est, quo: minus aequalia
sunt: sequitur, cum inaequalitate, quà tali, nullatenus
consistere posse salutem publicam.
Generale caput est, experientia teste, et fons omnium
motuum in Rebuspublicis, quod docet ARISTOTELES
Polit. Lib. III. Cap. VI sequ. immo in omnibus ferè
civitatibus, inaequalis inter cives onerum ac publicorum praemiorum
disstributio. Ubicunque enim inaequales aequalia,
aequales verò inaequalia consequuntur vel consequi se arbitrantur,
non possunt non hinc oriri querelae statuique
praesenti perniciosae contentiones. Maximè enim hoc
incendit animos hominum, qui vehementissimo ducuntur
affectu amoris proprii et nativo aequalitatis studio, si
sine gravis satis rationis momento videant alios sibi anteferri.
Ideo Romanis olim adeò exosa erant privilegia,
illa saepe legum vulnera, quia privae erant leges, id est,
singulares, et in singulos homines datae. (*) Leges civiles
(*) Quae privilegia irrogari vetabant post sacratas Leges, XII
Tabulae, teste CICERONE, rectius applicari existimo ad
utrumque privilegiorum genus, quàm ad odiosa sola.

p.1186
custodes sint aequalitatis, quique scientiam profitentur
boni et aequi, non possunt non aequalitati multum
favere. Docent igitur JCti, pro aequalitate in dubio semper
militare praesumtionem, et propter servandam aequalitatem
saepe recedi à regulis Juris et proprietate sermonis.
JUSTIANUS Magistratui imponit respectum aequalitatis
et justitiae, cujus ipse se amatorem profitetur Novella
2 Cap. 5. In conventionibus ambiguis, inprimis
in contractibus bona fidei servari debet aequalitas,
et aequalis esse conditio contrahentium. Immo vix
negotium componi potest inter plures in emtione,
societate, institutione haeredum, divisione haereditatis,
substitutione, legatis, aliis, quin aliqua minimum exigatur
aequalitatis proportio. Ut poenae respondeant delictis,
poenarumque finibus, ut caveatur, nè Inperans vel
justò gravius puniendo, vel temere ignoscendo à norma
justitiae et aequitatis declinet, ut quos facinus inquinat
aequale, eos eadem maneat poena: L. 31, C. de Episc.
aequalitas lex et cynosura esto.
§. CXI.
Principium aequalitatis apprime quadrat in
Monarchiam absolutam.
Docent communiter aequalitatem praecipua ratione
cadere in Democratiam. Non diffiteor, rationem status
popularis singulariter postulare aequalitatem. Gravissima
haec olim causa erat DIONI SYRACUSANO, discipulo PLATONIS,
cur rempublicam instituere, quod petierant Arcades

p.1187
et Thebani, detrectavit, quia aequolitatem eos sectari
nolle didicit, commemorante DIOGENE LAERTIO
in vita PLATONIS. Certè in statu democratico defensio
aequalitatis est è republica, privati enim commodi populus
nimio plus studiosus esse solet, et omni quidem memoria
observatum est, contentionis turbaeque civilis fontem
ferè unum fuisse inaequalitatis studium. Ne hic
quidem postulo aequalitatem plenam et absolutam, sed
moderatam et generali naturae omnium civitatum convenientem.
Magistratu enim, consilio et senatu opus
est, ut sapienter regantur, et sine mora expediantur negotia
publica, immo sic postulare videtur natura status
democratici, ut liberiore aliqua potestate praepolleant
Magistratus, quam in reliquis civitatibus. Quae autem
à statu populari quam maximèé postulatur, minimè exspectanda
est aequalitatis conservatio Quantum ab hoc
ne aberrent Respublicae, testantur frequentissimae illae
contra inaequalitatem declamationes, nec non Leges ad
aequalitatem firmandam juvandamque compositaeae In
statu populari nullo tempore deerunt homines, ad fallendum
instructi, vi vel dolo aequalitatem turbantes. Neminem
latent, rerum Romanarum non ignarum, fraudes
et imposturae, quibus Romanae olim plebi glaucoma
objecerunt, ut primas tenerent, Patres, Praetores,
alii. Eaque est ignorantia plebis, et natura regiminis
popularis, ut non tam fraudes quàm manifesta injuria
caveri possint. Scilicet vel acquiescit populus in usu
aequalitatis, quae non praesente ratione, sed opinione colligitur,
vel inconsultè sectatur aequalitatem licet noxiam,
et juribus suis fraudem fieri temere suspicatur: Vix erit,
ut veram aliquando assequatur rationem aequalitatis.

p.1188
Id laudi tribuunt statui aristocratico, si justa fuerit
nec immoderata inaequalitas inter Optimates et plebem;
MO-Ce sera une chose tres heureuse dans P'Aristocratie, si
upar quelque voye indirecte on fait sortir le peuple de
nson aneantissement - L esprit des Loix Liv. II.
Chap. IIl. - Il y a deux sources principales de desorpdres
dans les Etats aristocratiques, l' inegalitè extréme
, entre ceux qui gouvernent et ceux qui sont gouvernés,
et la méme inegalité entre les differends membres du
Corps qui gouverne. De ces deux inegalités resultent
ndes Raines et des jalousies, que les loix doivent prevenir
ou arréter. LIV. V. Chap. VIII. Donec autem optimates
erunt, vel non ignari potestatis, vel non incuriosi
rei suae privatae, ab iis vix exspectari poterit indelibatae
aequalitatis studium.
Maximè omnium, nisi me fallit animus, aequalitatis
studium quadrat in Monarchiam absolutam. Cura
enim privatarum utilitatum saluti publicae contraria, quae
prima esse solet Imperantibus, non potest non inaequalitati
multum velificari Quantum enim accedit Imperanti,
tantum universis civibus decedere videtur. Sed
quo plures sunt, qui imperium participant privati commodi
studiosi, eo majus quoque erit detrimentum civium,
quaeque hoc fundamento nititur inaequalitas. Pone
Principem omnia ad suam utilitatem referentem, neque
sibi tantum sed suis etiam lautè prospicientem: attamen
unus ille est et unicus: parum igitur exinde inaequalitatis.
In collisione boni privati cum publico idem
obtinet. quod in collisione exceptionum cum regula.
Multae exceptiones tollunt regulam, paucae firmant, et

p.1189
eo quidem magis, quo pauciores. In Rebuspublicis imperii
participes diverso respectu cives sunt et Imperantes.
Illi autem sese considerantes, non in abstracto. qua
Imperantes tantum, sed in concreto, uti loquuntur, vix
abstinebunt à studio privatarum utilitatum.
Habeant Principes delicias suas et amicos, quos
singulara benevolentia complectantur. Nam quis est,
pro Deum fidem atque hominum, qui velit ut neque
diligat quemquam, nec ipse ab ullo diligatur, circumfluere
omnibus copiis atque in omnium rerum abundantia
vivere? Haec enim est tyrannorum vita, in qua
nimirum nulla fides, nulla charitas, nulla stabilis benevolentiae
potest esse fiducia: omnia semper suspecta
atque solicita: nullus locus amicitiae. LAELIUS de
Amicitia Cap. XV. Immo id exigit imperii ratio, ut ilsi
sint, quibuscum omnes curas, omnes cogitationes suas misceant,
sicuti amicos describit SENE CA Epist. II. Ponas
porro, in contrahenda amicitia nullum haberi personarum
delectum, sed sine ratione sufficiente immeritos principali
florere gratia. Hoc certè incommodum reliquis
quoque imperiis eadem facilitate evenire poterit. Amare
enim et favere communes sunt hominum affectus;
et ut quisque minimum firmitatis habet nimimùmque
virium, ita amicitias appetit maximè; Quò plures autem
sunt fautores, eo plures etiam illi erunt, quibus favetur,
et eo majus consequenter ex inconsulto Imperantium favore
incommodum. In statu populari quid sperari possit
de favore populi, docebit SENECA: Quis placere potest
populo, cui placet virtus? malis artibus popularis favor
quaeritur: inquiens Epist. XXIX.

p.1190
Nexus ille moralis inter Imperantem et subjectos in
Monarchia absoluta admodum favet aequalitati. Omnium
enim subjectorum eadem est in civitate ratio, idèm-#
que respectus. Aequali omnes intervallo distant à Regali
fastigio, eadè mque sunt civium, qvà talium, jura et
officia. Noli concludere cum MONTES QUEVIO, quia
absoluto imperio subjecti, ergo omnes servi, ergo nihil
sunt, et consequenter aequales Lib. III, Cap. VIiIet Lib.
VI, Cap. IIL. Nam cives sunt, et civilium jurium capaces,
ergo nonnihil. Verior autem est, mea quidem opinione,
haec rationis conclusio: Quia cives sunt, ergo,
quà tales, aequales. Si verò aequales, nulla est ratio, cur
proclivis in alios prae aliis animus Principis inaequalita-
tem efficiat, nisi Reipublicae causa. Officio quidem et
dignitate alii propius aliis appropinquant ad splendorem
Regiae eminentiae; sed ea est indoles huius discriminis,
ut neque subjectioni obstet neque aequalitati. Aequalitatis
enim gratia, verè sic dictae. quae aeqvitati congruens
est et fini civilis imperii, ea est Monarchiae ratio et voluntas,
prouti docet Isocrates in Nicocle, ut principem
locum praestantissimo cuique deferant, secundum illi, qui à primo
est proximus, tertium et quartum coeteris eadem ratione.
Ponamus ante oculos Principem, qui ad se pertinere
arbitratur officium patris. Pater aequaliter amat
liberos: Una enim eadémque est origo et ratio paterni
amoris. Omnes liberi sunt, et quatenus liberi, aequaliter
patrem respiciunt. Princeps igitur, si Pater patriae,
non potest non, paterno more, aequali amore complecti
subjectos. Evolve, quaeso, omnis aevi annales; Nullo
tempore deprehendes, aequalitatem, libertatem et salutem

p.1191
populi sub Monarchia tantùm periclitatas esse quantum
sub polyarchia. Videbis potius, oppressae plebi
Principem quàm saepissimè Deum fuisse tutelarem, et imperium
unius remedii loco.
Desideras aliquod hujus rei documentum 2 Patria
nostra exemplum est omni exceptione majus. Res haec
adeò pervulgata est, ut opus non sit. commemorando
renovare nimiae illa inaequalitatis civilis rentamina, quae
roximo seculo causam dederunt mutationi imperii nori.
Sicuti autem haec causa erat et finis hujus mutationis,
ut in aequilibrium reducerentur jura civium, quae
ultra justos olim' limites liberius evagata erant, ita principium
aequalitatis utpote remedium vulneri oppositum,
lex est imperii nostri principalis, et Augustissimis Regibus
nostris, Divini Numinis exemplo, Paterno in singulos
subjectos, nullo personarum discrimine, affectu ductis,
justo aequalitatis studio nihil prius est nihil
posterius. Igitur Gloriosissimus Legislator CHRISTIANUS V.
in praefatione Codicis sui, potiora
commemorans momenta, quibus discedat Jus Danicum
modernum à forma Juris antiqui, ultimo Iloco hoc
quoque adjungit discrimen: Gnbelig eftersom oven
bor at voere stitset eftec hoet Mands Tarv, sige billig
oque lige taalig for asse, sun at ingen peò Loben enten nyber
nogen Gorbeel, esse tagee etade frem for andre, sun
er og ubesabt alt his s saa maander nogen frem for andre, sig
enten tigordeesesleet] fabes had hellev bet aatte hertaa in hioite
Orb elser etierningen seso, funde tisegne. Postremo cum legem
ad cujusque utilitatem compositum esse conveniat, aequè

p.1192
benignam, aequè tolerabilem omnibus, ne alius prae alio ex ea
vel commodum ferot, vel damnum sentiat, idcirco etiam omise
sum est, quicquid damni aut commodi, sive illud in verbis sive
in re consistat, alius prae alio ad se pertinere existimaverit.
Plura nunc non addo. Applicationem enim hujus principii
ad rem nostram civilem, annuente Deo, exhibebit,
qui nunc sequitur, Liber Secundus.
FINIS LIBRI Imi.