Museum Wormianum, Praefatio

Scans2008

 

[sig.*4r] Olaus Worm, Med. Doct. et Profess Regius, Lectori S. P.

Vetus querela Sapientum est, nos in rerum naturalium inqusitione

cum vulpecula Aesopica vitreum vas lambere, pultem non

attingere, circa cortices et siliquas rerum versari, pulpam et fructum

non degustare. Cujus miseriae causam qui diligentius inquisiverint,

videbunt institutionem a teneris factam eo errorum nos

ducere. Quotus enim quisque est, qui, cum se rerum naturalium

inquisitioni tradiderit, aliud a praeceptoribsu hauriat, quam ineptas quasdam argutias

de materia prima, privatione, motu, mundi aeternitate, orbium coelestium

soliditate, aliisque eius farinae sophismatibus? Quibus instructus, ne

vilissimi quidem lapidis, qui prae pedibus est, naturam, proprietates et vires sciet.

Ejecerunt vulgo e scholis et academiis utilissimos philosophorum, de rerum

natura, libros. historiam terrarum, mineralium, lapidum et plantarum

spernunt, eosque saltem retinuerunt, qui visi sunt disputationibus et altercationibus

inutilibus fovendis idonei. Ita juventus a rerum naturis inquirendis avocatur

et spinosis quibusdam de terminis, ut vocant, et notionibus secundis, sophismatis

irretitur, a quibus ubi se extricaverit, rudiorem rerum praeclararum se reperit,

quam cum primum philosophari coepit. Disputant pro et contra, ut inquiunt,

hoc est, ut pueri faciunt, exstruunt ex luto casulas, quas non minori oblectamento

dejiciant, ut sic ineptiores a se discipulos remittant, quam acceperunt. Lubet Doctissimi

Gassendi hic adferrre querelam, qua lib. I adversus Aristoteleos discipulorum

sortem sic deplorat: "Quam juvaret nosse Historiam Lapidum, metallorum,

platanrum animalium caeterorumque huiusmodi, quorum est adeo jucunda cognitu

varietas. Et ista tamen, inquiunt, noverint lapidarii, aurifices, herbarii, venatores.

Flocci nempe faciunt, quod nimis vulgaria sint, iactantque interea seligere

se, quae proprie spectent ad Philosophiam. Scilicet Aristoteles, scilicet Democritus,

scilicet alii magni viri, quorum eruditio tanti aestimatur, Philosophiam non

excolebant, cum ista perquirerent? Scilicet boni isti viri, dum res eiusmodi praetereunt,

philosophiae magis obsequuntur, quod adeo solerter disquirant: an detur forma

corporeitatis? an et cuiusmodi habeat prorpietates illa forma, quae cadaveris

dicitur? an, qui sunt inferioris gradus, superiores contineant formaliter verl eminenter?

an facultas animalis sit a subiecto separabilis re, vel ratione tantum?

an proinde facultate visus posita in lapide actum visionis eliceret? ut alias innumeras

nugas ineptiasque praeteream. Et caeteris tamen neglectis ista curiosi prosequuntur,

ut proprie philosophica. Cedo igitur ex illis quando physices curriculum [sig.*4v]

absolverunt, quid probi teneant ex iis quae sunt in rerum natura? Mineralis, Vegetabilia

et animalia non sunt perscrutati, quemadmodum dictum est. Elementa

etiam ignorant, quae aut cuiusmodi sint, qui garrulitatem saltem exercuerunt circa

ineptas et frivolas qualitatum cobinationes. Ex coelestibus ipsis vix solem lunamque

novisse tentarunt, et quae nunquam suspexerunt ipsi, disseruerunt otiantes

in scholis et hypocaustis, ac mille nugas commenti sunt, quibus insomnia suffulcirent,

videlicet soliditatem realitatemque sphaerarum coelestium, canales quos astra

traiiciant, negationes qualitatum quas alteratrices et corruptrices dicimus,, caeterasque

huiusmodi, quae nulla comprobari possunt observatione et experientia. Vno

verbo, de hac rerum natura nihil perviderunt, quando suas scholas ingressi, aliam

naturam ingressi sunt, cum exteriore minime congruentem, ac proinde mirari non

debeas, si audiens illos disserentes de rebus naturalibus, videris longe abesse ab iis,

quae praeter scholas nobis observantur. Hinc ipsimet, ubi ad hanc veram naturam

ventum est, caligant prorsus et obstupescunt, moniti scilicet ab iis, qui non fallaci

ratiocinio, sed magristra rerum experientia, observationeque omnia prosequuntur."

Veris ac vivis coloribus philosophos nostros superficiarios et scholasticos depinxit

vir ille eruditissimus. Quocirca et alii ante eum in eundem sensum conquesti sunt;

nostra inscitia et negligentia fieri, ut multae res lateant, multis non utamur, multae

prorsus intereant. Longe aliter maiores nostri philosophabantur, aliter discipulos

suos in adita naturae manuducebant, in primis eos qui rebus naturalibus uti decreverant

ad corporis humani sanitatem aut conservandam aut recuperandam. Audi

Galenum de compos. Medic. lib. 3 [cap. I, op. III, Lugd. 1550, p.793]: "Amicos adhortor, ut meum exemplum sequentes,

modo artis opera probe obire voluerint, dent operam ut ex omnibus locis praestantissima

illis quotannis medicamenta adferantur, quandoquidem perditi illi omnis

generis coemtores rerum, variis modis adulterare solent ea. Quisquis igitur auxiliorum

undique copiam habere volet, omnis stirpium materia, animalium, metallorum,

tum aliorum terrestrium corporum, quae ad medicinae usum transferre solemus,

ipsi perspecta ut sit necesse est." Hinc tot peregrinationes a Galeno ipso susceptae

in Lemnum et alias terras, ut res naturales in loco nativo aspiceret, diligenter lustraret,

notis genuinis ad adulteratis discerneret. Qui enim ex libris et relationibus

saltem res dignoscere laborant, eos assimilare solebat praeconibus, qui formam

ac notas fugitivi mancipii, licet ipsi viderint nunquam, praeconio tamen suo publicare

solent. Notas enim ab aliis accipientes, sue cantilenam, eas proferunt, tu si

forte, quem praeconio indicant, prope assisteret, agnoscere tamen eum non possent.

Hisce igitur similes ut non evadamus, et in clara luce circa rerum naturas caecutiamus,

laqueis istis ingenia subducamus, abiectis corticibus, nucleso apprehendamus,

perspicilla, quae pro rebus rerum spectra exhibent, deponamus, id tandem agamus,

ut Academiae desinant persuadere, incipiant demonstrare, desinant disputare, incipiant

speculari, desinant credere, incipiant scire. Recte enim ille [Gassendi]: "Aeque tyrannicum

et perniciosum est illud Aristotelicum, discentem oportere credere, atque Pythagoricum,

αὐτὸς ἔφα." Nemo iurare cogatur in verba magistri, sed res ipsae constringant

intellectum, nec plus fidei habeatur praeceptor, quam quantum esse habendum

re demonstraverit. Haec recta, haec regia est philosophandi via, a qua qui deflectit,

in devia et praecipitia abripitur. Hoc meo malo expertus, cum animadverterim,

quam rerum inopes nos reddat vulgaris philosophiam naturalem tractandi [sig.*5r]

ratio, meliorem ingeniorum dolere coepi vices, ac de mediiis, quibus commodissime

variarum ac pulcherrimarum rerum naturalium copia comparari et iuventuti instillari

posset, cogitare coepi, qui ita ex commni errorum lacu et tenebris extracta,

in clara luce et pulcherrima divinorum operum contemplatione statui posset. Ex eo

igitur, quo primum naturae historiam in hac academia regia docere coepi, nullis

parcens sumptibus aut aut laboribus, rerum naturalium thesaurum haud contemnendum

colligere coepi, quem oculis omnium naturae cupidorum exponere possem, ac

de singulis ita disserere, ut eorum nomina, naturas, proprietates, descriptiones et

usus – quantum quidem explorare et ex optimis ac fide dignis autoribus haurire

licuit – exhiberem, quo hisce ad reliqua naturae adita viam sternerem expeditiorem.

Quod meum institutum cum multis placuisset, non destitere conatus juvare, ut aliquot

annorum decursu opes nostrae in eam creverint amplitudinem, quam hoc libro

tibi exhibemus. Quo dissertationes nostras, de hisce publice ad auditores habitas

exhibemus, ex quibus si quid commodi ad studiosam iuventutem redundet, est quod

nobis gratulemur, Deoque conatus nostros promoventi gratias agamus.

Ne vero rerum tam diversarum varietas confusionem pariat, aut incertis vagemur

legibus, quatuor libellis omnia persequi decrevimus. Quorum primus fossilia

exhibebit, sub se terrarum varia genera, succorum concretorum diversas species,

lapidum tam communium, quam pretiosorum, seu gemmarum varietatem, metallorum

quoque et mineralium familis, naturas et proprietates. Secundus continebit

vegetabilium rariorum et exoticorum historias et partes, radices, folia, ligna,

cortices, fructus, gummata, succos. Tertius animalium dabit classes, terrestrium,

aquatilium, amphibiorum, reptilium et quae huc spectant. Quartus, varia,

ex dictis iam naturalibus arte elaborata, quorum contemplatio curioso lectori

et utilis et iucunda futura est.

Ita vero in tota hac versabimur historia, ut nec necessaria omisisse nec prolixitate

nimia taediosi fuisse videamur, nihil tractantes, cuius non particulam aliquam

ad minimum in museo nostro demonstrare liceat. Poteramus quidem aliis

multis hic non descriptis, quae tum in thesauris rerum exoticarum Sereniss. Regis

Nostri Friderici III. tum in museis amicorum hoc degentium, extant, et

quidem bona eorum venia, hanc nostram historiam locupletare. Sed alienis pennis

nos ornare noluimus, contenti propriis. Quibus si tibi non discplicuerimus, amice

lector, est quod laetemur, et sat gratiarum relatum existimemus. Caeterum, si quae

hic offenderis, inter exotica in primus, tibi melius cognita et perspecta, rogo nostros

conatus benigne interpreteris, et tuas nobiscum communices accuratiores observationes,

dabitur forsan occasio, aut per appendicem, aut paralipomena, ea quae desideras

annotandi, atque haec uberius locupletandi. Quod non sine honorifica tui

mentione fiet. Interea vale, et, quae potes, symbola iuva.